وەرە ژوورەوە / خۆت تۆمار بکە

وەک میوان بابەت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

وەکو میوان کۆمێنت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

چوونە ژوورەوە

یان وەکو بەکارهێنەر پەیوەندیمان پێوە بکە
 

ئیمەیل

 

كوردى | Kurdî | English | Türkçe | عربي
Rudaw

کولتوور و ستایل

رێبین ئەحمەد خدر: فه‌زای ئه‌ده‌بی كوردی ناوكی كه‌وتووه‌

لەلایەن فه‌رهاد چۆمانی 22/2/2015
رێبین ئەحمەد خدر
رێبین ئەحمەد خدر


کە یەکەم شیعری لە گۆڤاری (وێران) دا بڵاودەبێتەوە (2009)، فەرهاد پیرباڵ لەبارەی شیعرەکانییەوە دەنووسێ؛ "یەکێک لەو شاعیرە گەنجانەی لەسەدا سەد دڵنیام لەداهاتوودا شەق لە شیعری من هەڵدەدا و تۆپ بە شێوازی کەڕەکیفە هەڵهێناوی منەوە دەنێت، رێبین ئەحمەد خدرە". 


دەبوو من رووی پرسیار بکەمە رێبین و بپرسم؛  ئەگەر بڵێم دونیای شیعریی رێبین تێکشکاندنی مانا، فۆڕم، وێنەی سواو و بە سەنتەرکردنی یار و گوڵ و... بەگشتی شەقلێدانە لە وێنە بەسوێ و کڕوزانەوەکانی شیعری رۆمانسی، هەست دەکەی من بەهەڵە لە دونیای شیعری تۆ تێگەیشتووم؟

رێبین گوتی: "راستییه‌كه‌ی له‌ وه‌ڵامی پرسیارێكی وه‌هادا من ناتوانم هیچ بڵێم، ده‌بێ ئه‌وه‌ خوێنه‌ران یان ئه‌وانه‌ وه‌ڵامی بده‌نه‌وه‌ كه‌ كار له‌سه‌ر ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی ده‌كه‌ن، ده‌توانم خۆشم وه‌ڵامێك بده‌مه‌وه‌، بۆ نا؟ به‌ڵام ئه‌و وه‌ڵامه‌ی من ئه‌وه‌نده‌ی هی ئه‌وانیتر گرنگ نییه‌.

 وه‌ڵامی من: من دژی ئه‌م رۆمانسییه‌ته‌ به‌ربڵاوه‌م كه‌ هه‌یه‌ و شیعری كوردیی ماوه‌یه‌كی دوور و درێژه‌ له‌ناو خۆیدا درێژی ده‌كاته‌وه‌ و وه‌ك نموونه‌ی شیعری نمره‌ی یه‌ك و باڵا ده‌یناسێنێ. چونكه‌ شیعر به‌هۆی ئه‌مانه‌ چه‌قی به‌ستووه‌ و خه‌یاڵی سیلاك بووه‌، په‌رشكردنه‌وه‌ی سۆزێكی سواو، یان به‌ فریشته‌كردنی كچ و دروستكردنی باخاتی گێلاس و شتانێك كه‌ وه‌ك مادده‌ی سڕكردن وان، بوون به‌ بارگرانی. ناخۆشییه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ ئه‌م جۆره‌ شیعره‌ جۆرێك له‌ خوێنه‌ری له‌ناو كورددا په‌روه‌رده‌ كردووه‌ كه‌ ته‌نها ئه‌وه‌ به‌ شیعر ده‌زانێ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وه‌ هیچی لەلا شیعر نییه‌، بۆیه‌ به‌رده‌وام ئه‌و شاعیرانه‌ ده‌كاته‌ بت و به‌رزیان ده‌كاته‌وه‌ كه‌ به‌مجۆره‌ ده‌نووسن.

رۆمانی "باڵۆنێک لە ئاسمانی سووردا" و کتێبی شیعری "بە 14 رێگادا" ئەو دوو کتێبەن کە رێبین بڵاویکردوونەتەوە، پرسیارە بۆ من، کەسێک  بە چواردە رێگادا دەیەوێ شیعر بگەیەنێتە کوێ؟ 

بۆیە لە رێبینم پرسی تۆ بۆ ئەوە دەنووسی کە وەک گەنجێک تۆش کتێبێکت هەبێت، یان بەڕاستی هەڵگری خەم و پەیامێکی وایت کە بشێ بە چواردە رێگادا وەرچەرخانێک بەرپا بکەی؟

ئەو نادڵنیا لەوەی کتێبەکانی چ کاریگەرییەکیان دروستکردوە، پێیوابوو: " به‌ 14 رێگادا چی كردووه‌؟ من تا ئێستا وه‌ڵامی ئه‌وه‌ نازانم. من زۆربه‌ی كات بیر له‌ شیعری خۆم ده‌كه‌مه‌وه‌ و په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ خۆمدا، كه‌متر بیر له‌وه‌ ده‌كه‌مه‌وه‌ شیعری خۆم چی ده‌كات و چ رۆڵێك ده‌بینێ، چاوم له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ به‌ شێوازی جیاجیا ئه‌وه‌ی له‌ ناومدایه‌ هه‌ڵیكه‌نم. به‌ڵام هه‌ركه‌سێكیش كه‌ ده‌نووسێ حه‌زده‌كات یان هه‌وڵده‌دات به‌ نووسین و ده‌ربڕینه‌كانی كار له‌ناو ئه‌و فه‌زایه‌دا بكات كه‌ تێیدایه‌. سه‌باره‌ت به‌ ئاره‌زووی بوونی كتێب، نه‌خێر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌و ئاره‌زووه‌م زۆر كه‌مبووه‌ بۆ چاپكردنی كتێب، یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی چاپكردنی به‌14 رێگاش ئه‌وه‌بوو، ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ شیعره‌ وه‌ك ئه‌زموونێك جیابكه‌مه‌وه‌.

هێندەی ئاگادارم ئەو گەنجانەی لە ژانرە جیاوازەکانی ئەدەب دەنووسن تووڕەن لە دونیای ئەدەبی کوردی، یەکێک لەوان رێبینە، پێمگوت؛ رێبین بۆ هەمیشە تووڕەیە؟ ئەوە نییە ناوەندی رۆشنبیری، دەزگای چاپ، پاشکۆ و ماڵپەڕە ئەدەبییەکان، کۆڕ و فێستیڤاڵی ئەدەبیمان هەن؟ ئەوە نییە رێگات دەدرێ بنووسی؟ قەلەمی نوێ لەمە زیاتر چی دەوێ؟

 ئەوپێیوابوو، ئەم پرسیارەم پرسیارێکی شه‌یتانانه‌ و جوانه‌؛ "تووڕه‌م چونكه‌ شته‌كان خراپتریش له‌وه‌ن كه‌ راپه‌رین و هه‌ڵسانه‌وه‌یان له‌ دژبكه‌ی، دۆخێك هاتووەته‌ پێش كه‌ راپه‌رین و هه‌ڵسانه‌وه‌كانیش له‌كار ده‌خات. ده‌بێ تووڕه‌بوونه‌كان ره‌نگ بكه‌یت و شێوه‌ی تازه‌ ببینیته‌وه‌ تاوه‌كو شتێك به‌ شتێك بكه‌ی، ئایا ده‌توانین ئه‌وه‌ بكه‌ین؟ ئه‌وه‌ گرنگه‌. 

ده‌زگای چاپ قۆرخكراوه‌ و فێستیڤاڵ و ناوه‌نده‌كان قۆرخكاری و گه‌نده‌ڵییان تێدا له‌ هه‌موو شتێك زیاتره‌، گه‌نده‌ڵی به‌جۆرێك كه‌ كه‌سانی شاره‌زا و فره‌بینیان تێدا نییه‌، یان كه‌سانێك نین كه‌ بتوانن بڕیار له‌سه‌ر ده‌ق و كتێب بده‌ن وه‌ك ده‌ق و به‌س. هه‌موو چاوه‌كه‌ له‌سه‌ر ده‌سته‌یه‌ك نووسه‌ره‌، كه‌ كراون به‌ بت و كه‌س بۆی نییه‌ هیچیان له‌سه‌ر بڵێت، یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی ئه‌م فه‌وزایه‌ په‌روه‌رده‌ی ده‌زگا و ناوه‌ند و كتێبخانه‌كانه‌، ئه‌وان جۆرێك له‌ ئه‌ده‌ب و تایپێك له‌ نووسه‌ر زاڵ ده‌كه‌ن، خوێنه‌رانیش زۆربه‌ی كات له‌ژێر كاریگه‌ری ئه‌واندا ده‌خوێننه‌وه‌ و شته‌كان هه‌ڵده‌سه‌نگێنن، پێش هه‌موو شتێك خوێنه‌ری ئازاد و زیره‌ك گرنگتره‌ له‌ نووسه‌ری ئازاد". 

 زۆربەی وێنە شیعرییەکانی رێبین زۆر نزیکن لە دونیای شاعیری فەرەنسی رامبۆ، لە وەڵامی پرسیاری ئەوەی ئەم دوو رێگایە لەکوێ بەیەک دەگەنەوە؟ رەنگە هەندێکجار ئەمە وەک رەخنەیەکیش ئاراستەت کرابێت.

رێبین دەڵێ: " پێموایه‌ به‌و هۆیه‌وه‌ كه‌ شیعری من زۆرجار شیعرێكی تووڕه‌ و برینداره‌، یاخود نیگه‌رانییه‌كی نه‌بڕاوه‌ی تێدایه‌، یان به‌و هۆیه‌ی كه‌ من له‌ شیعره‌كانمدا حاڵه‌تی سوریالی و وێنه‌ی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ زۆرن، رامبۆش یه‌كێكە له‌وانه‌ی كه‌ سوریالییه‌كان رێزێكی زۆریان بۆی هه‌بوو، به‌هۆی نزیكیی دنیای ئه‌و له‌ خۆیان. یان نازانم چ هۆكارێكی تر. حه‌زده‌كه‌م ئه‌م نزیكییه‌ی من له‌ رامبۆ یان هه‌ر شاعیرێكی تر وه‌ك توێژینه‌وه‌یه‌ك ببینم، بۆ ئه‌وه‌ی خۆشم زیاتر بۆم روون ببێته‌وه‌ چۆن، گه‌ر وه‌ك ره‌خنه‌یه‌ك بێت زۆر حه‌زده‌كه‌م. چونكه‌ هیچ شاعیرێك له‌دایك نه‌بووه‌ و نابێت كاریگه‌ری دنیای ئه‌وانیت ری له‌سه‌ر نه‌بێت. 

ئلیۆت كاریگه‌ربوو به‌ بۆدلێر و له‌ قه‌سیده‌ هه‌ره‌ به‌ناوبانگه‌كه‌شیدا (وێرانه ‌خاك) به‌ زه‌قی ئه‌و كاریگه‌رییه‌، ته‌نانه‌ت زۆرجار لاساییكردنه‌وه‌ش ده‌بینرێت. ده‌ی دوو شاعیری جیاوازیشن كه‌ هه‌ردووكیشیان دوو جیهانی سه‌ربه‌خۆن له‌ناو شیعری جیهانیدا. سه‌رگۆن پۆڵس كاریگه‌ربوو به‌ ئالێن گینسبێرگ، ئالێن گینسبێرگیش به‌ چه‌ند شاعیرێكی ئه‌مریكایی پێش خۆی. ئه‌م كاریگه‌ری و له‌یه‌كنزیكییه‌ به‌ گرنگ ده‌بینم، ته‌نها كاتێك نا كه‌ ته‌واو ده‌بێته‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ و به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی هه‌مانشت. ئایا من كێم دووباره‌ كردۆته‌وه‌؟ ده‌بێ یه‌كێكی تر وه‌ڵامی ئه‌وه‌ بداته‌وه".

باشترین کەس بۆ ئەوەی پرسیاری لەبارەی  پاشکۆ ئەدەبییەکان، شێوازی بڵاوکردنەوە و دۆزینەوەی قەڵەمی نوێ و بەهرەی تازەکان ئاراستە بکەی گەنجەکانن، رێبین یەکێک لەو گەنجانەیە و دەڵێ: " له‌وه‌ته‌ی من ده‌نووسم پاشكۆ ئه‌ده‌بییه‌كان به‌ده‌ست چه‌ند كه‌سێكه‌وه‌ن و له‌وان زیاتر گرنگی به‌كه‌س ناده‌ن، ئێستاش هه‌روایه‌. به‌ڵام له‌ ئێستادا باشتر، چونكه‌ چه‌ند گه‌نجێك هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن و هه‌وڵیان داوه‌ له‌ گۆڤارێك یان پاشكۆیه‌كدا خۆیان به‌یان بكه‌ن یان ده‌رگا له‌سه‌ر ئه‌وانیتریش بكه‌نه‌وه‌، له‌سه‌ر ئه‌و هاوارانه‌ی قه‌تیس كراون، ده‌بێت ئه‌قڵێك بێته‌ كایه‌وه‌ درك به‌وه‌ بكات كه‌ هیچ ده‌قێكی جوانیتر زیان به‌ ده‌قی جوانیتر ناگه‌یه‌نێت، هیچ ده‌نگێگیتر ده‌نگێكیتر كپ ناكات و نایكوژێت، به‌داخه‌وه‌ تا ئێستا ئه‌وه‌ نه‌هاتۆته‌ كایه‌وه‌. هه‌ركات هاته‌كایه‌وه‌ دۆخه‌كه‌ به‌ره‌و باشتر ده‌ڕوات".
هەر بەراست ئەدەبی کوردی گەیشتووەتە ئەو بنبەستەی"  بتی ئەدەبی" هەبێت؟ ئەمانە چین؟ بە رێبینم گوت دەکرێ روونی بکەیتەوە؟

ئەو گوتی: " بتی ئه‌ده‌بی ئه‌و نووسه‌رانه‌ن كه‌ هه‌موو شتێكیان به‌ مه‌زن و به‌ نایاب بانگ ده‌كرێت. ئه‌وانه‌ن كه‌ بتپه‌رستان ده‌ڵێن: ته‌نها كه‌سانێكن بتوانن بنووسین و كاریگه‌ربن. ئه‌وانه‌ن به‌ر له‌وه‌ی بخوێنرێنه‌وه‌ ده‌ڵێن شاكاریان نووسیوه‌، ئه‌وانه‌ن كه‌ ده‌ستیان به‌سه‌ر بڵاوكراوه‌ و چاپخانه‌كان داگرتووه‌ و نووسه‌رانی تریان خستوونه‌ته‌ په‌راوێزه‌وه‌...نووسه‌رانێك كه‌ بوار نه‌ماوه‌ به‌ ئاسانی ره‌خنه‌ش بكرێن، چونكه‌ بوونه‌ته‌ ده‌سه‌ڵات و هێزیان په‌یدا كردووه‌، له‌ كاتێكدا شكاندنی ئه‌و بتانه‌ به‌ ره‌خنه‌كردن و لابردنیان له‌ چه‌ق ده‌ستپێده‌كات".

نیشانەکردن : فەزای ئەدەبی
2605 ژمارەی بینین

ببە بەشێک لە (رووداوی تۆ)

بابەت و وێنە و ڤیدیۆکانت لەگەڵ رووداو بەش بکە

قسەی تۆ

ره شید | 13/04/2019 05:18:11 م
ده ست خوش کاک " مامه ند" هه موو خه لکی کوردستان دلنیا بن کابینه ی نوی ؛ کوردستانیکی نوی پیشانی جیهان ده داتن !ئیمه سه رده که وین .
ستراتیژی كابینەی تازە
| 12/4/2019 | (1)
ئاسۆ | 12/04/2019 01:29:39 م
سڵاوو ڕێز، سەرەتا سپاس بۆ نوسینی ئەم بابەتە. هەر وەک بەڕێزتان ئاماژەتان بە نەبوونی دیپڵۆماسی دیجیتاڵی کورد کردووە،بەڵام، لە هەمانکاتدا لە کوردستان بە...
ستار | 12/04/2019 07:15:58 م
ده ست خۆش ڕاست ئه فه رمی های تاك له هه مو بواره کاندا ڕۆڵی کاریگه ری گێراوه له په یوه ندی و ئاڵو گۆڕی زانیاریدا
بارزانی لە سریلانكا
| 12/4/2019 | (3)
Aso | 12/04/2019 04:18:07 م
کاتێک لە هەموو شوێنێکی هەرێمی کوردستان ئاڵای عێراق شەکاوەیە و مووچەی خەڵکی کوردستان لە بەغداوە دێت ، دەبێ حکومەتی هەرێمی کوردستانیش ڕەچاوی ...
کۆنسوڵی ئێران لە هەولێر هۆشداریی دەداتە هەرێمی کوردستان
| 12/4/2019 | (1)
Peshwaz | 12/04/2019 04:06:32 م
بيزه حمه ت بوچى او زانياريانه كو اكه نه وه له خلقى پردى
23 گوندی شارۆچکەی بەرکاری زاخۆ چۆڵکراون
| 12/4/2019 | (1)

لە بەشەکانی دیکەی رووداوەوە

گەڕی دووەمی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئۆکراینا بەڕێوەدەچێت 44 خولەک لەمەوبەر |

گەڕی دووەمی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئۆکراینا بەڕێوەدەچێت

ئەمریکا: هەرکەسێک لەلایەن خەڵکەوە هەڵبژێردرێت، زۆرتر
هەرێمی کوردستان بۆ رووبەڕووبوونەوەی ماددەی هۆشبەر هاوکاریی بەسرە دەکات 22 کاژێر لەمەو بەر |

هەرێمی کوردستان بۆ رووبەڕووبوونەوەی ماددەی هۆشبەر هاوکاریی بەسرە دەکات

بەسرە بووەتە ناوەندی بەکارهێنان و بازرگانیکردن بە زۆرتر
0.406 seconds