وەرە ژوورەوە / خۆت تۆمار بکە

وەک میوان بابەت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

وەکو میوان کۆمێنت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

چوونە ژوورەوە

یان وەکو بەکارهێنەر پەیوەندیمان پێوە بکە
 

ئیمەیل

 

كوردى | Kurdî | English | Türkçe | عربي
Rudaw

کوردستان

تەحەداكانی بەردەم كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و عێراق و كوردستان لە شنگال

لەلایەن رووداو 9/11/2018
تەنیا 12%ی دانیشتووانی شنگال گەڕاونەتەوە شوێنی خۆیان
تەنیا 12%ی دانیشتووانی شنگال گەڕاونەتەوە شوێنی خۆیان

 
رووداو - هەولێر

هێرشەكانی داعش بۆ سەر ناوچەكانی شنگال و كوشتار و رفاندنی كوردی ئێزدی، پاڵنەری یەكەمی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بوو بۆ ئەوەی هەڵمەتی سەربازیی نێودەوڵەتی لەدژی هێرش داعش دەستپێبكەن. چوار ساڵ دوای هێرشەكان و ساڵێك لە دوای لەناوچوونی خەلافەتی داعش، هێشتا دەیان هەزار كوردی ئێزدی لە كەمپەكان ماونەتەوە و چاوەڕێی ئاوەدانكردنەوە و گەڕانەوەی ئاسایش و ئارامی بۆ ناوچەكەیان دەكەن. ناوەندی پەیوەندییەكانی دەرەوەی یەكێتیی ئەوروپا (ECFR) لە راپۆرتێكی مەیدانیدا باس لە تەحەداكانی بەردەم كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، حكومەتی عێراق و هەرێمی كوردستان لە شنگال دەكات.

جیۆپۆلیتكی هەستیاری شنگال

شنگال شوێنێكی ستراتیژیی لە پارێزگای نەینەوادا گرتووە، دەكەوێتە سەر سنووری عێراق و سووریا و زۆر لە سنوورەكانی عێراق و توركیاوە دوور نییە. لە بناری چیایەك هەڵكەوتووە كە درێژییەكەی 100 كیلۆمەترە. بەشێكە لەو ناوچانەی كە لە دەستووری عێراقدا بە "ناوچەی كێشە لەسەر" لەقەڵەمدەدرێت.

ئەو پێگە جیۆپۆلیتیكییە كاریگەری لەسەر مەلەفی سیاسی و ئەمنی ناوچەكەش داناوە. لەو ناوچەیە پێشمەرگەی پارتی دیموكراتی كوردستان، یەكێتی نیشتمانیی كوردستان، پارتی كرێكارانی كوردستان و لقەكانی، میلیشیا جۆراجۆرەكانی حەشدی شەعبی هەن. جیا لەمە توركیا، سووریا، ئەمریكا و ئێرانیش پشتگیری یان دژایەتی لایەنی دیاریكراو دەكەن.

هێرشەكانی 2014ی داعش بۆ سەر شنگال تەنیا كوژرانی هەزاران كەس و رفاندن و دەستدرێژیكردنە سەر هەزاران ئافرەتی ئێزدی لێنەكەوتەوە، بەڵكو تانوپۆی كۆمەڵایەتی ناوچەكەشی لەبەریەك هەڵوەشاند، بە جۆرێك تەنانەت بیرۆكەی كۆمەڵگای فرەڕەنگی جارانی شنگال وەكو مەحاڵی لێهاتووە.

رانیە ئەبوزەید، ئامادەكاری راپۆرتەكە لەگەڵ خەڵكی ناوچەكە و ئاوارە ئێزدییەكانی كەمپەكان قسەی كردووە، یەكێك لەوان ئافرەتێكی ئێزدییە بەناوی عەیشان كە یەكەمجار لە كاتی هێرشی داعشدا رایانكردبووە سەر چیای شنگال، بەڵام دواتر دراوسێ موسڵمانەكانیان قایلیان كردبوون كە بێنەوە خوارێ، لە ئاكامیشدا كەوتبوونە بۆسەی داعشەوە و خۆی و 30 لە ئەندامانی خێزانەكەی لەلایەن داعشەوە دەستگیركران.

عەیشان دەڵێ: "ئەوان ئێمەیان هەڵخەڵەتاند. ئەوكات بیرمان لە رزگاركردنی خۆمان دەكردەوە، بۆیەش رامانكردە سەر چیاكە، بەڵام ئەوان گوتیان هیچ شتێك نییە لێی بترسن، شەڕی ئێمە لەگەڵ ئێوە نییە، بەڵكو لەگەڵ دەوڵەتی عێراقە".

هەروەها دەڵێ: "دەزانین ئەوان كێن، ئەوەی ئێمەی دەستگیركرد كەسێكی كورد بوو كە لەگەڵ ئێزدییەكان ژیابوو. براكەم گوتی ئەوە فڵانی كوڕی فڵانە، رەنگە بتوانم داوای ئازادكردنی لێبكەم، براكەم پێی گوت ئێمە دراوسێین، یەك خێزانین و پێكەوە ژیاوین، ناكرێ ئاوهامان لێبكەیت، تۆش خەڵكی شنگالیت، رزگارمان بكە". بەڵام داوای براكەمی پشتگوێخست.

بەگوێرەی راپۆرتەكە، خەڵكانی هۆزی شەممەر یارمەتیدەری كوردە ئێزدییەكان بوون بۆ ئەوەی لە چیای شنگالەوە بچنە سنوورەكانی سووریا و لەوێشەوە ئاودیوی هەرێمی كوردستان ببنەوە. زۆربەی ئەو ئێزدییانەی قسەیان بۆ ئامادەكاری راپۆرتەكە كردووە هۆزەكانی مەسبوت، جحێش و خاتوونی تۆمەتبار دەكەن بەوەی دەستیان لەگەڵ داعش تێكەڵ كردبوو. شێخ نایف جەسیم قاسم، كە شێخێكی ئێزدیە، دەڵێت: "تاوەكو رۆژی دووی ئابی 2014، دراوسێكانمان دۆستمان بوون، لەناكاو لە رۆژی سێی ئاب بوونە دوژمنمان".

شێخ نایف خۆی خەڵكی گوندی كۆچۆیە كە چەكدارانی داعش لە رۆژی 15 ئابی هەمان ساڵ 1740 دانیشتووەكەیان لە قوتابخانەیەك كۆكردنەوە، دواتریش جگە لە 67 ئافرەتی بە تەمەن، هەموو ئافرەتەكانی گوندەكەیان بۆ تەلعەفەر رفاند. 67 ئافرەتەكە گولـلەباران كران و لە گۆڕێكی بەكۆمەڵی ناوچەكەدا شاردرانەوە، 400 پیاو و گەنجی گوندەكەش لە دەرەوەی گوند گولـلەباران كران و تەنیا 19 كەسیان بە رێكەوت لە كوشتن رزگاریان بوو.

یەكێك لە رزگاربووەكان پیاوێكی تەمەن 46 ساڵە كە باوكی سێ منداڵە و ماوەی چوار ساڵە لە كەمپی ئاوارەكان لە زاخۆ ژیان بەسەر دەبات. ئەو تاوەكو ئێستاش نازانێ چۆن "لەو بارانی گولـلەیە" رزگاری بووە، بەڵام وەكو زۆربەی ئێزدییەكانی دیكە كە قسەی بۆ ئامادەكاری راپۆرتەكە كردووە، هۆزە عەرەبەكانی ناوچەكە بە هاوكاریكردنی داعش لەدژی ئێزدییەكان تۆمەتبار دەكات، سەرۆك هۆزەكانیش بە ئامادەكاری راپۆرتەكەیان راگەیاندووە كە ناوی 653 ئەندامی هۆزەكانی خۆیان كۆكردووەتەوە لەوانەی لەگەڵ داعش كەوتوون یان پشتگیرییان لەو رێكخراوە كردووە و ئەگەر بكوژرێن هۆزەكان داوای خوێنیان ناكەن.

بە گوتەی شێخ نایف، لە كۆچۆ 14 گۆڕی بە كۆمەڵ هەن، لە 800 ئافرەتی رفێنراویش 600 كەسیان رایانكردووە یان دواتر رزگاركراون. چارەنووسی ئەوانی دیكەش دیار نییە. كۆچۆ یەكێكە لەو شوێنانەی كە هیچ خێزانێكی بۆ نەگەڕاوەتەوە.

شنگال بەهۆی هێرشی داعش و هەڵمەتی رزگاركردنی شارەكە لە چەكدارانی ئەو رێكخراوە زیانێكی گەورەی بەركەوتووە. لە ئۆكتۆبەری 2017 وە هێزە عێراقییەكان و میلیشیاكانی حەشد دەسەڵاتی ناوچەكەیان گرتووەتە دەست و چارەنووسی ئەمنی، سیاسی و ئیداریی شارەكە هێندەی دیكە لێڵ بووە.

راپۆرتەكە شنگالی ئێستا بە "شاری تارماییەكان" وەسف دەكات كە هەندێك لە گەڕەكەكانی بە تەواوی وێران بوون. ناوی سەرۆكی خێزانەكان بە سپرای لەسەر دیوارە نیوەڕووخاوەكان نووسراوە و زۆربەی جارانیش لە تەنیشتی نووسراوە بۆ فرۆشتن. نزیكەی 52 هەزار كەس (واتە 12٪ی دانیشتووان)ی ناوچەكە گەڕاونەتەوە شاری شنگال و گوندەكانی دەوروبەری شارەكە. 
نەتەوەیەكگرتووەكانیش جەخت لەوە دەكاتەوە كە "هیچ كەسێك نازانێ قەبارەی وێرانییەكان لە باشووری شنگال چەندە". بڕیاریشە لە چەند هەفتەی داهاتوودا رێكخراوی (Habitat) ی سەر بە نەتەوەیەكگرتووەكان رووپێوێكی مەیدانیی وێرانكارییەكان بكات.

سەركردەكانی كۆمەڵگای ئێزدی بە راپۆرتەكەیان راگەیاندووە كە لە ساڵی 2003 وە زیاتر لە 100 هەزار ئێزدی بەرەو ئەوروپا، كەنەدا و ئوسترالیا كۆچیان كردووە، زۆرینەی ئەوانەش كە لە عێراق ماونەتەوە لە كەمپی ئاوارەكانی هەرێمی كوردستاندا دەژین. 14 كەمپی لەو جۆرە لە پارێزگای دهۆك هەن، 2500 خێزانیش لەسەر چیای شنگال دەژین. ژمارەیەكی زۆر لەو ئێزدییانەی قسەیان بۆ راپۆرتەكە كردووە، دەڵێن ئەگەر دەرفەتیان بۆ هەڵبكەوێ حەز دەكەن بەرەو دەرەوە كۆچبكەن.

عەیشان لەگەڵ 22 كەس لە خێزانە رفێنراوەكەی لە ساڵی 2105 لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی داعش لە پارێزگای حەلەبی سووریا رزگاریان بوو. دوای گەڕانەوەی، چەند مانگێك لە هەرێمی كوردستان مایەوە، تاوەكو لە كانوونی یەكەمی 2015 بڕیاری گەڕانەوە بۆ شنگالی دا.

هەرچەندە خانووەكەیان وێران بووە و ئێستا لە ماڵی هاوڕێیەكیان دەژی، بەڵام حەز ناكات كۆچ بكات و دەڵێ: "ناتوانم شنگال جێبهێڵم، خێزانەكەم خەڵكی ئێرەن، ئێرە بۆنی ئەوان دەدات، ئەم خاكە نیشتمانی منە". بەڵام ئەویش وەكو زۆر لە ئێزدییەكان حەز ناكات دراوسێ كورد و عەرەبە سوننەكانیان بگەڕێنەوە شنگال چونكە "ئەوان خیانەتیان لە ئێمە و حكومەت كرد، با بڕۆن بۆ خۆیان لە شوێنێكی دیكەی دوور لە ئێمە بژین، ئەگینا كێشەی نێوان ئێمە و ئەوان هەرگیز كۆتایی نایەت، خەڵك دەیانەوێ تۆڵە بكەنەوە، پیاو و كچەكانیان سەلامەت نابن".

رزگاربووەكەی كۆچۆ بە پێچەوانەی عەیشان دەیەوێ بچێتە ئەڵمانیا بۆ لای هاوژین و سێ كچەكەی. رزگاربووەكەش وەكو عەیشان پێیوایە هۆزە عەرەبەكان دەبێ بچنە شوێنێكی دیكە و ناوچەی شنگال ببێ بە ناوچەیەكی پارێزراوی نێودەوڵەتی. ئەو دەڵێ: "كەمینەكان هیچ داهاتوویەكیان لە عێراق نییە. سەردەمانێك جووەكان لێرە بوون، بەڵام ئەوان ئێستا لە كوێن؟ ئێمەش هەمان چارەنووسی ئەوانمان هەیە: جێهێشتنی وڵات".

بەگوێرەی راپۆرتەكە، شێخ نایف ناوی 3000 گومانلێكراوی عەرەبی ناوچەكەی رادەستی هێزە ئەمنییەكانی عێراق كردووە، بەڵام پێیوانییە هێزە عێراقییەكان هەموویان دەستگیر بكەن یان لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بكرێ. شێخە ئێزدییەكە پێیوایە هەتا لێپرسینەوە لەو كەسانە نەكرێ و چارەنووسی رفێنراوەكان دەرنەكەوێ "ئاشتەوایی مەحاڵە". 

خەڵكی ناوچەكە بە ئامادەكاری راپۆرتەكەیان راگەیاندووە كە بەشێك لە كێشەكە ئەوەیە هەموو پلانەكان تەنیا لەسەر كاغەز ماونەتەوە و رۆتینە بیرۆكراتییەكانیش خەڵكی "ماندوو"ی ناوچەكەی بێزار كردووە. ئافرەتێكی تەمەن 19 ساڵی رزگاربوو جەخت لەوە دەكاتەوە كە رێكخراوە ناحكومییەكانیش هیچیان بۆ خەڵكی ناوچەكە نەكردووە و مەسەلەكە "لە وێنەگرتن"دا كورتكراوەتەوە.

راپۆرتەكە ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە پڕۆسەی ئاشتەوایی شنگال بەدگومانییەكی زۆری نێوان كۆمەڵگەكان، نەبوونی كەناڵی دیالۆگ و بەشدارینەكردنی سەرۆك عەشیرەتە دەسەڵاتدارەكان بەربەستی سەرەكیی بەردەم هەوڵە پراكتیكییەكانن. لە كۆنفرانسی مانگی ئەیلولی كومیتەی ئاشتەوایی نیشتمانیدا تەنیا یەك شێخی عەرەبی ناوچەكە بەشدار بوو كە دەسەڵاتێكی ئەوتۆی نییە.

کۆمێنتەکان

 
کۆمێنتێکی نوێ دابنێ
وەکو میوان کۆمێنت دادەنێی یان بە چوونە ژوورەوە؟

ببە بەشێک لە (رووداوی تۆ)

بابەت و وێنە و ڤیدیۆکانت لەگەڵ رووداو بەش بکە

قسەی تۆ

اكيد شيخان برادوستي | 07/11/2018 08:41:16 ص
خواي كه وره به به هةشتي بان و بةرينيان شاد بكه، بةراستي كةراساتة ئه مة انشاءالله هيج كورديك ئةو حالةته ي به سه ر نايه ته وه...
منداڵێکی دیکەی ماڵە سووتاوەکەی رانیە گیانیلەدەستدا
| 7/11/2018 | (1)
Azad Azad | 07/11/2018 07:15:45 ص
پیرۆز بێت له‌ رووداو به‌راستی شایانی هه‌مو خه‌ڵاتێكه‌ رۆڵی سه‌ره‌كی خۆی بینیوه‌ له‌ ئاستی كوردستانی و جیهانیدا به‌باشی، به‌تایبه‌تی رووداو ڕۆڵی...
Khoshi Tahir | 07/11/2018 07:51:44 ص
شايانيتى و ليى دةوةشيتةوة 👏 پيروزى خوى و تورى ميديايى رووداو بى 👍 چاومان رون
مەجید نیزامەدین گلی خەڵاتێکی نێودەوڵەتی پێدەبەخشرێت
| 7/11/2018 | (3)
ali | 07/11/2018 07:10:18 ص
زور راسته‌ كه‌ركوك كه‌ره‌سته‌یه‌ خاكفروشان بازای پیده‌كه‌ن
كەركووك نە دڵ و نە قودسی كوردستانە
| 7/11/2018 | (1)
ره شید | 06/11/2018 12:39:17 م
کاک "هیمن" ی خوشه ویست و دلسوز پیم وابی پارتی ده بی زور به ووردی دیراسه تی حکوومه تی داهاتووی کوردستان بکاته وه و ئه م ویشه بابه تی په له کردن نییه...
پارتی دەبێ پەلە بکات
| 6/11/2018 | (1)

لە بەشەکانی دیکەی رووداوەوە

فەیسبووک هۆکارێکی خەمۆکی گەنجانە 12 کاژێر لەمەو بەر |

فەیسبووک هۆکارێکی خەمۆکی گەنجانە

بەکارهێنەرانی فەیسبووک زیاتر تووشی خەمۆکی دەبن زۆرتر
توێژینەوە: ئەوانەی شەش کاژێر و کەمتر دەخەون تووشی وشکبوونەوە دەبن 11/11/2018 |

توێژینەوە: ئەوانەی شەش کاژێر و کەمتر دەخەون تووشی وشکبوونەوە دەبن

کەمخەویی کاری هۆرمۆنەکانی جەستە تێکدەدات زۆرتر
چەرەس دژی قەڵەوی و نەخۆشییەکانی دڵە 10/11/2018 |

چەرەس دژی قەڵەوی و نەخۆشییەکانی دڵە

رۆژانە بڕێکی کەمی لێبخورێت زۆرتر
0.219 seconds