وەرە ژوورەوە / خۆت تۆمار بکە

وەک میوان بابەت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

وەکو میوان کۆمێنت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

چوونە ژوورەوە

یان وەکو بەکارهێنەر پەیوەندیمان پێوە بکە
 

ئیمەیل

 

كوردى | Kurdî | English | Türkçe | عربي
Rudaw

کوردستان

گشتپرسی و سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان

لەلایەن رووداو 14/5/2017
ژمارەیەک پێشمەرگە لە سەنگەرێکی بەرگریدا
ژمارەیەک پێشمەرگە لە سەنگەرێکی بەرگریدا

فەرەیدوون عەبدولقادر
رووداو - شرۆڤە

ماوەیەكی زۆرە لەسەر زاری كەسایەتی سیاسی و لایەنە سیاسییەكانی كوردستانەوە قسەوباسێكی زۆر دەكرێ لەبارەی (گشتپرسی) و سەربەخۆیی كوردستان، هەندێك پشتیوانیی لێدەكەن و هەندێكیش بە گومان و هەندێ جاریش بە كەمگرتن و لاقرتێوە قسەی جۆراوجۆری لەبارەوە دەكەن. كەسانی وا هەن دەڵێن بارزانی و پارتی دیموكراتی كوردستان وەكو موزایەدە ئەو بابەتەیان جووڵاندووە، دەیانەوێ گیروگرفتە سیاسییەكان و قەیرانی ئابووریی كوردستانی لەژێردا بشارنەوە و لەبیری خەڵكی كوردستانیان ببەنەوە. لەولاشەوە كاك مەسعود و هەموو ئەو كەس و لایەنانەی كە باوەڕیان بە مافی سەربەستیی گەلەكەمانە لە بڕیاردانی چارەنووسی خۆیدا، بەردەوامن لە كار و زەمینەسازی و تەقەلا بۆ گەیاندنی گەلەكەمان بەو ئامانجە باش و پیرۆزە.

ئەوەی بەلای منەوە گرنگ بووە و گرنگە، ئەو بیروڕا و هەڵوێستانەی یەكێتی نیشتمانیی كوردستان و سەركردە و تێكۆشەرەكانیەتی لەمەڕ ئەو بابەتە، ئەگینا هۆكار و مەبەستەكانی لایەنەكانی تری ناوخۆ و دەرەكی رۆشنە، زۆر خۆماندووكردنی ناوێت و كاری منیش نییە رەخنەیان لێبگرم و راستی و چەوتیی بۆچوونەكانیان روونبكەمەوە.

یەكێتی و سەركردە ناودارەكەی (مام جەلال) هەمیشە باش و قووڵ لە مافە رەواكانی گەلەكەمان، لەسەروو هەوشیانەوە مافی چارەی خۆنووسین گەیشتوون و یەكێك لە بنەما و ئامانجە بەرزەكانی دامەزراندن و گەشەكردنی یەكێتی نیشتمانی و هەڤاڵ مام جەلال بووە. بۆیە لەلام سەیر بوو كە سەركردایەتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان بوار بدات لایەنێكی تر بەرامبەر ئەو ئەرك و ئامانجە گەورەیە و رەوایی پرسی ریفراندۆم و مەسەلەی سەربەخۆیی گەلەكەمان پێش ئەوان بكەوێت. یاخود رێگە بە هەندێ كادر و تێكۆشەری خۆی بدات لە ئاستی ئەو پرس و ئامانجە بەرزەدا زمانیان تەتەڵە بكات و لە مینبەر و خانەی لێپرسراوەكانی نەتەوەی سەردەستی عێراقەوە، لە بەغداوە ئەو پرسە شرۆڤە بكەن و لەمەڕ رەوایی یا ناڕەوایی هەنگاوەكانییەوە قسە بكەن.

من لە نزیكەوە و زۆر دەمێكە ئاگاداری بیروڕاكانی هەڤاڵ مامجەلال و خەباتە بێوچانەكەیم بۆ سەربەخۆیی كوردستان، ئاگاداری تەقەلاكانی بووم كاتی دامەزراندنی كۆمەڵە و رۆژگارەكانی خەباتی رەنجدەرانی كوردستان و ناكۆكییەكانی نێوان ئاراستەی عێراقچێتی و كوردستانیبوونی كۆمەڵەی رەنجدەران و سەربەستیی گەلەكەمان لە بڕیاردانی مافی چارەنووس و پرسی سەربەخۆیی، مەسەلەی نەتەوایەتی و گرنگیدانی مامجەلال بەو پرسە پیرۆزە، كاری گەیاندە ئەو ئاستە كە رەخنەی توند لە هاوڕێی نزیكی خۆی، لە شەهیدی نەمر شەهابی شێخ نووری بگرێت و پێی بڵێت مەسەلەی نەتەوایەتی دەكات بە ژێر هەندێ تێزی چەپی ماوییەوە. هەر لەسەر ئەوەش كاتێ پێكەوە لە هەندەران بووین و من لەسەر گەڕانەوە بووم بۆ كوردستان، داوای لێكردم كە كارێكی وا بكەین كاكە شەهاب بێت بۆ لای بۆ هەندەران و بوار نەدرێت مەسەلەی نەتەوایەتی و مافە رەواكانی نەتەوەكەمان بكەوێتە ژێر زەبری تێزی سێ جیهان و هەندێ بۆچوونی بانچەپی ماوییەكانەوە. 
جا چۆن دەكرێ شاهیدی راستییەكی زۆری هەڤاڵ مامجەلال بم لەسەر ئەو پرسە گرنگەی سەربەخۆیی و بێدەنگ بم؟

مام جەلال و پرسی سەربەخۆیی

لە كۆنەوە لەناو پارتی دیموكراتی كوردستانیشدا ناوبەناو ئاراستەیەك سەری هەڵدەدا، بە تایبەتی سەردەمەكانی باڵادەستیی خوالێخۆشبوو هەمزە عەبدوڵڵا لەناو حیزبدا.. ئەوە مامجەلال بوو كە هۆشیارانە بە مشتومڕ، بە وتار، بە گژ ئەو ئاراستەیەدا دەچووەوە، تەنانەت لە كۆتایی ساڵانی پەنجاكاندا زنجیرەیەك وانەی بە دەورەیەكی كادیرانی پارتی دا بەشێكی زۆری بۆ بەگژداچوونەوەی ئەو ئاراستەیە و پێداگرتنی بوو لەسەر مافە نەتەوایەتییەكانی كورد و لەسەروو هەموویەوە مافی بڕیاردانی چارەنووس.

ساڵی 1964 كۆنگرەیەكی حیزبە سۆسیالیستە عەرەبییەكان لە جەزائیر بەسترا كە مامجەلال تیایدا ئامادە بوو. خۆی دەمێك بوو لە ناسیۆنالیستە عەرەبەكان بە گلەیی بوو. لای وابوو كە رەگێكی شۆڤینستیی عەرەبی هێندە كاریگەرە لە ختوكەدانیاندا، وای لێكردوون لە ئاستی نەتەوە بندەستە چەوساوەكانی ناو وڵاتانی عەرەبیدا جیاوازییەكی گەورەیان نەبێ لەگەڵ شۆڤێنیستەكان. بۆیە لەو كۆنگرەیەدا بە لێكۆڵینەوەیەكی بەپێز كەوتە گیانی ئەو دەمارگرژییە شۆڤێنیستیەی ناسیونالیستە عەرەبییەكان و وتارەكەی بە ناونیشانی (سۆسیالیزم، سۆسیالیستە عەرەبەكان و مەسەلەی كورد) بوو.

لەو شوێنەشدا كە ژمارەیەكی زۆر لەو ئاراستە و رێكخراو و بزووتنەوە و حیزب و كەسایەتییە كاریگەر و ناسراوانەی عەرەب ئامادەی بوون، بە ئاستێكی بەرزی هەستكردن بە ئەركی سەرشانی خۆی، بە شێوەیەكی زانستی و بوێرانە هەڵەو چەوتییەكانی چەپ و سۆسیالیستە عەرەبەكانی خستەڕوو، رەوایی مەسەلەی كورد و (مافی چارەی خۆنووسینی) كوردی لە هەموو ئامادەبووان گەیاند. ئەو پلارەشی تێگرتن كە سۆسیالیستە عەرەبەكان هەوڵ دەدەن بەرامبەر هەموو گەلان و نەتەوەكانی جیهان سۆسیالیست و مێشك كراوە بن، كەچی لە ئاستی نەتەوەكانی بندەستی عەرەبدا، مافی بڕیاردانی چارەنووسیان پێ رەوا نابینن.

لەناو كۆمەڵەدا (كۆمەڵەی رەنجدەرانی كوردستان)، مامجەلال چەندین جار وتاری نووسیوە و داكۆكی لە مافی كورد كردووە كە بەسەربەستی بۆی هەبێ بڕیار لە چارەنووسی خۆی بە مافی سەربەخۆیی و جیابوونەوەشەوە بدا.

ئەو كاتانەش كە لە شاخ مشتومڕ لەگەڵ هەندێ لە سەركردە كۆمۆنیستەكاندا بەرپا بوو، لەبەرامبەر ساڵح دوگلەدا وەك شێر راپەڕی. نەك هەر بە دەنگی بڵند مافی بڕیاردانی چارەنووسی وەكو هەقی رەوای كورد سەلماند، بەڵكو بوێرانەش بە هەموو لایەكی گوت: یەكێتی نیشتمانی كوردستان ناترسێ لەو تۆمەتەی كە پێی بڵێن جوداخواز و مافی جیابوونەوە و سەربەخۆیی گەلەكەمان بە كارێكی رەوا دەزانێ. هەموو ئەوانەش بە ستەمكار و شەریكی داگیركەر دەزانێ كە ئەو مافە بە گەلەكەمان رەوا نابینن و لێی زەوت دەكەن. مامجەلال لە وەڵامی ئەو جۆرە كەسانە و ساڵح دوگلەدا چەندین وتاری نووسی و پاشان لە كتێبێكدا بە زمانی عەرەبی بڵاوكرایەوە، هێندەش كاری لەسەر ئەو مافە دەكرد كە خودی مامجەلال زاراوە و رستەی "مافی گەلان لە دیاریكردنی چارەنووسی خۆی" كورت كردەوە و كردییە (مافی چارەی خۆنووسین)ی گەلان.

 بەر لە نەخۆشیەكەی مامجەلال بە دوو ساڵ، رۆژێك چوومە لای و لەوبارەیەوە قسەم لەگەڵ كرد. گوتم ئێستا كورد وەزعی باشە، نەوت، خۆی دەریدەهێنێ، لە هەموو كات ناسراوترە و توانای جووڵەشی زۆرترە. داگیركەرانیش گۆڕانكاری بەسەر هێز و توانا و هاوپەیمانییەكانیاندا هاتووە. سوریا، عێراق و ئێران و توركیا جاران زۆر بەهێزتر و بەتواناتر بوون و كوردیان بە تەواوی لە مەنگەنە دەدا و دەرفەتیان پێ نەدەدا لە مافی كولتووری زیاتر بڕوات. ئێستا گۆڕانكاریی گەورە بەسەر هێز و تواناكانیان، بەسەر بەرژەوەندییەكانیان، بەسەر تێگەیشتن و بۆچوونەكانیاندا هاتووە، گۆڕانكاریی گەورەش بەسەر وەزعی نێودەوڵەتی و هاوكێشەكاندا هاتووە، تاقیكردنەوەكانی كوردیش لەو قەوارەیەی عێراقدا ئەو راستییەی ساخ كردووەتەوە و بە زەقی بۆ هەموو لایەكی سەلماندووە كە قەوارەی عێراق بۆ كورد زنجیرەیەكی بێ كۆتایی چەوساندنەوە و زەوتكردنی ماف و ئازادییەكانی بووە، كارەسات و جینۆساید و گۆڕینی واقیعی جوگرافیی كوردستان و بەعەرەبكردنی ناوچە گرنگەكانی بووە. لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش كورد زۆرتر ناسراوە و وەزعی لە جاران باشترە، ئاخۆ كاتی ئەوە نەهاتووە ئێمە كاراتر كار بۆ سەربەخۆیی بكەین؟ 

لە وەڵامدا گوتی: میللەتانی ئەم ناوچەیە هەموو بوون بە خاوەنی دەوڵەت، عەرەب خۆی ئەو مافە بە كورد رەوا نابینێ كە زیاتر لە 23 دەوڵەتی هەیە. ئێرانیش خۆی دەهاوێتە مەسەلەی سەربەخۆیی بۆسنە و سەربەخۆیی كۆسۆڤۆ، كەچی كەسیان گوێ لە دەنگی كورد ناگرن. راستە ئێستا كاتی هیممەت و جووڵانە، بەڵام ئێستا من سەركۆماری عێراقم، لەبەردەمی هەموو عێراقدا بەڵێنم داوە و سوێندم خواردووە كە یەكێتیی عێراق بپارێزم، ئێستا دەسپێشخەری بۆ وەزعی من نابێت، ئەوەی بۆ كاك مەسعود، وەكو سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەلوێ، بۆ من ناگونجێ، ئەوەی ئەو دەیكا باشە، ئێوەش بە وتار و لێدوان دەتوانن زەمینەكەی لای عەرەب سازتر بكەن. مامجەلال دەیگوت ئەم كارە تەقەلایەكی زۆری سیاسی و دیبلۆماسیی دەوێ، نابێت بگاتە شەڕ، دەبێ زمانی دیالۆگ و كاركردن لەسەر راستییەكان و پەیمان و بڕیارە نێودەوڵەتییەكان لەمەڕ مافی مرۆڤ و مافی چارەی خۆنووسین و گەرمكردنی پەیوەندییەكان و گەشەپێدانیان بكرێتە رێڕەوەكەی.

بارزانی و پرسی سەربەخۆیی

ئەگەرچی پارتی لە بەرنامە سیاسییەكەیدا مافی بڕیاردانی چارەنووسی گەلی كوردستانی فەرامۆش نەكردووە، بەڵام كاك مەسعود بارزانی، لە كانوونی یەكەمی 2010دا و لە كۆنگرەی پارتیدا بە ئامادەبوونی سەرانی عێراق بە ئاشكرا داوای مافی بڕیاردانی چارەنووسی خستە ناو گوتارەكەیەوە، لەوكاتەوە بە شێنەیی لەناو پارتی و لەناو كۆمەڵگەی كوردستانیشدا كەوتووەتە كار بۆ بەدیهێنانی ئەو مافە. ئێستاش بە گەرمی خەریكی زەمینەخۆشكردنە بۆ هەردوو پرسی ریفراندۆم و سەربەخۆیی. 

كاك مەسعود خۆی راستەوخۆ، یاخود بەهۆی هاوڕێ و یاوەر و شاندەكانییەوە، بە راشكاوی ئەو دوو پرسەی لەگەڵ حیزبە عێراقییەكان و لەگەڵ ژمارەیەكی زۆر لە دەوڵەتانی ناوچەكە و جیهان، بە ئەوروپا، ئەمریكا و رووسیاشەوە تاوتوێ كردووە. وەرامی بەجێ و واقیعیشیان دەستكەوتووە (لەسەر پرسی ریفراندۆم لە هیچ وڵاتێكەوە وەرامێكی نەرێنی نەهاتووە، هەروەها بیروڕای ژمارەیەكی زۆر لە كەسایەتی سیاسی و هۆز و خێڵە عەرەبەكان و توركمانی لە نزیكەوە وەرگرتووە و بەردەوام كاریان لەسەر دەكات، دەستەیەكیشی راسپاردووە كە زۆرتر وردەكارییەكانی هەنگاوەكانی باس بكەن. چەند جارێك چوومەتە سەردانی و هەوڵمداوە لە بەرنامە و نەخشەڕێگای پرۆژەكە بگەم. لە ئەنجامدا لەوە تێگەیشتووم كە كاك مەسعود لە بیر و لێكدانەوە و كردارەكانیدا بە هێمنی و لەسەرخۆ هەنگاوی بۆ دەنێت و هیچ  پەلەپەل و مەرامێكی تاكتیكی لە مەبەست و بۆچوونەكانیدا نییە، خاكی و لەسەرخۆ داوای هاوكاری و سەرخستنی پرۆژەكە لە هاوڕێ و دۆستەكانی، تەنانەت لە عێراق و لە وڵاتان دەكات. حەزیش دەكات بتوانێت لە تەمەن و خەباتی سیاسیی خۆیدا رۆڵێكی كاریگەر لە سەرخستنی ئەو پرۆژەیە و گەیشتنی گەلی كوردستان بە ئامانجی پیرۆزی بنوێنێ. بەرنامەشی وایە بە رێگەی دیالۆگ و دانوستاندن و بە زمانی رەوا و بەعەقڵی كراوە لەگەڵ هەموو لایەك خەباتی بۆ بكات و بەوپەڕی تواناوە هەوڵ دەدات شەڕ و كێشەی گەورەی لەسەر ساز نەكرێ.

مافی بڕیاردانی چارەنووس

مافی بڕیاردان لە چارەنووس مافی گەلانی ژێر دەستەیە و كۆمەڵگەی نێونەتەوەیی و وڵاتانی جیهان و بیرمەندان و ناودارەكانی پاراستنی ئاشتی و برایەتیی گەلان هەموویان ئەو مافە رەوایەیان بۆ گەلانی چەوساوە و ژێر دەستە سەلماندووە.

سەرەتا و پاش كەڵەكەبوونی ئەزموونی شەڕی ناوخۆی ئەمریكا و لووت ژەنینی وڵاتانی ئینگلیز و فەرەنسا و ئیسپانیا و پورتوگال و هەندێ لە وڵاتانی تر لە ئەمریكای باكوور و باشوور، ئینجا پاش هاتنەسەركاری ناپلیۆن بوناپارت و داگیركردنی ئیسپانیا و پورتوگال، وڵاتانی ئەمریكای باشوور كە ژێردەستەی ئەوان بوون، لە دەستی ئیستیعمار سەرفراز بوون. كەچی بەلاچوونی ناپلیۆن و گەڕانەوەی پاشایەتی بۆ ئیمپراتۆریەتی فەرەنسای ئەو دەمە، جارێكی دی زۆر و ستەمی ئەو وڵاتە ئیستیعماریانە لە خوارووی  ئەمریكا سەریان هەڵدایەوە. 

ئارامیی ئەمریكا و بەرژەوەندییەكانی كەوتنە بەر زەبری دەستێوەردانی وڵاتانی: فەرەنسا، ئیسپانیا و رووسیا. لە ئەنجامدا و لە ساڵی 1823، پێنجەمین سەرۆكی ئەمریكا (جێمس مۆنرۆ) پرەنسیپێكی بە نامەیەك نارد بۆ كۆنگرێس كە زامنی سەربەخۆیی  وڵاتانی ئەمریكای باشوور بێت و رێگر بێت لە دەستێوەردانی وڵاتانی ئەوروپی لە مەسەلەی بڕیاردانی چارەنووسی وڵاتانی هەردوو ئەمریكا. ئەو پرەنسیپەش بەو جۆرە راگەیەنرا كە هەموو تەقەلایەك بۆ دەستێوەردان لە كاروباری وڵاتانی ئەمریكای باكوور و ئەمریكای باشوور بە كارێكی دوژمنكارانە دەژمێردرێ. ئەو پرەنسیپە بە پرەنسپی مۆنرۆ ناسرا و سەرۆكەكانی تری ئەمریكا پاراستنی ئەو پرەنسیپەیان كردە ئەركی خۆیان. جارێكی تریش (ودرۆ ویلسن) سەرۆكی ئەمریكا پاش یەكەمین جەنگی جیهانی لە رێككەوتنی (ڤێرسای) لە ساڵی 1918، بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی نوێ لە جێگەی ئیمپراتۆریەتەكانی (نەمسا و هەنگاریا و ئەڵمانیا) زاراوە و پرەنسیپی مافی بڕیاردانی چارەنووسی بۆ گەلان هێنایە ئاراوە كە لەڕاستیدا بۆ نەهێشتنی دەسەڵاتی ئەوروپا بوو بەسەر ئاسیا و ئەفریقادا، بۆ قەلاچۆكردنی كۆڵۆنیالیزم بریار درا و لە ساڵی 1919 خرایە بەڵگەكانی (كۆمەڵەی گەلان)ـەوە.

لە رۆژگاری شۆڕشی ئۆكتۆبەریشدا لە رووسیا، بەر لە شۆڕش و دوای ئەویش سۆسیالیستەكانی ئەوروپا بەتێروتەسەلی لەبارەی چەوسانەوەی گەلان و پێویستیی دەربازبوونیان لە چەوسانەوە، نووسین و تێز و بۆچوون و بڕیاری زۆریان لەمەڕ مافی چارەی خۆنووسینی گەلانەوە بڵاوكردەوە.
بەڵام ئەو سەرەتا و مافەی گەلان نەیتوانی هێزێكی یاسایی نێودەوڵەتیی كاریگەر پەیدا بكات تا لە بەڵگەنامەی (كۆمەڵەی گەلان) دا لە حوزەیرانی 1946 ئیمزا كرا، ئەم پرەنسیپە بۆ ئەو شوێنە جوگرافییە كە دانیشتووانەكەی زمانی هاوبەش و كولتووری هاوبەشیان هەیە و لەژێر باری چەوسانەوە و داگیركردندا كە پێویستە مافی ئەوەیان هەبێ بە سەربەستی و بەڕای زۆربەیان و بێ دەستێوەردانی دەرەكی، چارەنووسی خۆیان دیاری بكەن، واتە بەپێی سەرەتاكانی یاسای نێودەوڵەتی شێوەی دەسەڵات و فەرمانڕەوایی و دامەزراوە نیشتمانییەكانی خۆیان هەڵبژێرن و بڕیاری لێ بدەن، ئەو مافە جیابوونەوە و سەربەخۆیی تەواویش دەگرێتەوە. بڕگەی یەكەمی بەندی یەكی (میساق)ی رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان دەڵێ: هەموو گەلانی جیهان مافی بڕیاردانیان لە چارەنووسی خۆیان هەیە: بڕیار لە كیانی سیاسیی خۆیان بدەن و بە ئازادی گەشەپێدانی ئابووری و كۆمەڵایەتی و كولتووریی خۆیان جێبەجێ بكەن. 

دوابەدوای ئەو بەڵگەنامەیەی رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، چەند جارێكی تر  بەڵگە و پەیمانی نێودەوڵەتی راگەیێنراوە و ئەو پرەنسیپەی مافی چارەنووسی دووپات كردووەتەوە. لەوانە: رێسای نێودەوڵەتیی مافە سیاسی و مەدەنییەكانی ساڵی 1966. پرۆتۆكۆڵی رێسای مافەكانی سیاسی و مەدەنی ساڵی 1977 كە میكانیزمی شوێنكەوتنی مافی چارەی خۆنووسین دیاری دەكات. دانپێدانان و پشتیوانیی رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان لە مافی بڕیاردانی چارەنووسی گەلان  بە سەربەستی لەلایەن خۆیانەوە گەیشتە رادەیەك كە لە بڕیاری ژمارە 2787ی ساڵی 1971دا خەباتی چەكداریی گەلانیش لەپێناوی بەدیهێنانی ئەو مافە، بە كارێكی رەوا لە قەڵەم بدا، تەنانەت دادگای دادی نێودەوڵەتیش لە چەندین كێشەی گەلانی رزگاریخوازدا لە نامیبیا و تیمۆری رۆژهەڵات و گەلانی یوگوسلاڤیا، بڕٍیاری رێكخراوی نەتەوە  یەكگرتووەكانی لەمەڕ مافی بڕیاردانی چارەنووس بە بڕیارێكی لەو جۆرە دانا كە نەتوانرێ نكۆڵی لە جێبەجێكردنی بكرێت.

كاكڵەی (مافی بڕیاردانی گەلان لە چارەنووسی خۆیان)

ئەو بڕیارەی كۆمەڵی نێودەوڵەتی و رێكخراوەكەی، سەرەتا و پرەنسیپێكی جوان و مرۆڤپەروەرانەیە، بۆ هێنانەدی جۆرێ لە وەكیەكیی گەلان و رەخساندنی دەرفەتی گونجاو بۆ گەشەكردنی گەلانی چەوساوە و پاشكەوتوو و بندەست و بۆ قەلاچۆكردنی كۆڵۆنیالیزم و تاڵانكردنی وڵاتان و گەلانی داگیركراو. ئەگەرچی یاسای نێودەوڵەتی و هەموو بڕیار و یاساو رێساكانی نێودەوڵەتی و دامەزراوەكانی رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و دادگای دادی نێودەوڵەتی هەموویان بڕیاری مافی چارەی خۆنووسینی گەلان بە مافێكی ئەوتۆی سروشتیی گەلان دادەنێن كە بۆ نكۆڵیكردن ناشێ، كەچی لە گەلێ شوێنی جیهاندا زەبروزەنگی هێز و زۆرەملێ رێی لە جێبەجێكردنی ئەو مافە گرتووە. توانا و هێزی زۆرداری لە یاسا و رێسای نێودەوڵەتی بەهێزتر بووە. زلهێزەكان و دەستڕۆیشتووەكانی دونیا كەڵەگاییان بەسەر ئەو پرەنسیپ و بڕیارەوە كردووە و بواریان نەداوە هەندێ گەلی بندەست سەربەخۆیی  وەربگرن.

زۆر لە تیۆریزان و بیرمەند و سیاسەتمەدارانی نەتەوە سەردەستەكانیش بۆ هێشتنەوەی گەلانی ژێردەست و زۆرلێكراو لە چوارچێوەی دەسەڵات و قەڵەمڕەوی نەتەوەكانی خۆیاندا، بە لێكدانەوە و بیانووی جۆراوجۆر كۆسپیان لە بەردەم جێبەجێكردنی ئەو مافە و رەوتی سەربەخۆیی گەلانی ژێردەست ساز كردووە. دەمێ گوتوویانە ئەوە دەبێتە هۆی پارچەپارچەبوونی دەوڵەتان! وەكو بڕیار بێت ئەو نەتەوە سەردەستانە لەسەر حیسابی سەربەستی و مافی سروشتیی گەلانی تر دەوڵەتی زلهێز و پان و بەرین دروست بكەن و بیپارێزن. هەندێ لەوانە دەیانگوت بۆ ئەوەی ئەو دەوڵەتانە پارچە پارچە نەكرێن، لە هەمانكاتیشدا مافی گەلان نەخورێ، دەبێت سیاسەتمەدار و رووناكبیرانی نەتەوەی سەردەست مافی گەلانی ژێر دەستەی خۆیان بە هەند بگرن و مافی جیابوونەوە و سەربەخۆبوونیان بسەلمێنن و بە ئاشكرا ئەو راستییە رابگەیەنن، ئەوانەی نەتەوەی ژێر دەستیش پشتیوانی لە یەكگرتنی ئارەزوومەندانەی گەلەكانیان بكەن و كاری بۆ بكەن. لەڕاستیدا و لە ئەنجامدا ئەو تێزە هەر هێشتنەوەی گەلانی ژێردەستە دەگەیەنێ و بە بندەستی دەیانهێڵێتەوە، ئەوە هەر قسەیە و قسەی خۆش بۆ درێژەپێدانی چەوسانەوە و ناچاركردنی گەلان كە دەست لە مافی سەربەخۆبوونی خۆیان بە قازانجی نەتەوەی سەردەست، هەڵگرن.

 هەندێكی تر، مافی بڕیاردانی گەلان لە چارەنووسیان و پەیوەندی لە نێوان نەتەوەی سەردەست و نەتەوەی ژێردەستی یەك دەوڵەت وەكو (مافی تەڵاق) ی ژن و مێرد لەقەڵەم دەدەن، واتە ژن یان مێرد بۆیان هەیە تەڵاق وەربگرن، بەڵام باش وایە بۆ خێر و خۆشیی هەردوو لایان و خێزانەكانیان ئەو مافە بەكارنەهێنن و لە یەكتر جیانەبنەوە، تەنانەت یەكێك لە دۆستە دێرینە عەرەبەكانمان لە وەرامی پرسیارێكدا لەسەر مافی چارەنووسی كورد وەرامەكەی ئەوە بوو كە: كەس لە رۆژانی مانگی هەنگویندا لە هاوسەرەكەی دەپرسێت ئاخۆ بیروڕای چییە لەسەر مافی ئازادیی تەڵاق؟ 
برا سیاسەتمەدارە عێراقیەكانمان زۆر ئەم باسەمان بە گوێدا دەدەن.

هەلومەرجی گونجاو

جاران كە كورد لەژێر باری چەوسانەوە و زۆری ناو قەوارەی عێراقدا داوای مافە رەواكانی خۆی دەكرد و بە ئاگر و ئاسن و وێرانكردن وەرامی دەدرایەوە، دیكتاتۆرێكی بەهێزی وەكو سەدام حوسێن بە یەك ملیۆن و سێسەد هەزار چەكدار و بە تفاق و كەرەسەی جەنگیی زۆر و بە تەكنەلۆجیای جەنگیی پێشكەوتوو، بە ئابوورییەكی بە توانا و بە یارمەتی دارایی دەرەكی و پشتیوانیی سیاسی و دیپلۆماسی بەهێزی عەرەبی و نێودەوڵەتی تەقەلای بێدەنگكردنی دەدا. تا رادەیەكیش كاری خراپی كردبووە سەر رای گشتی و شەقامی ناوچە عەرەبییەكانی عێراق دژی جوڵانەوەی رزگاریخوازانەی كوردستان. جاران سوریا رژێمێكی بەعسی تا رادەیەك بەهێز بوو، جاروبار بە هێزی سەربازی و بۆ سەركوتكردنی كورد بە هانای دەوڵەتی عێراقەوە دەهات (ئێستاش پەیكەری تێكشكاوی دەبابەكانی لای ئاغجەلەر كەوتوون)، ناوبەناویش باسی یەكگرتنی سیاسی و هەمەلایەنەی لەگەڵ عێراق دەكرد.
جاران ئێرانی شا و ساواك خاوەنی هێزێكی سەربازیی زەبەلاح بوو (لافی پێنجەمین هێزی جیهانی لێدەدا)، ئێرانی هاوپەیمانی ئەمریكا و رۆژئاوا، رژێمی رووخێنەری كۆماری كوردستان لە مهاباد و رژێمی پیلانی جەزائیر و نسكۆی شۆڕشی كورد، هەڕەشەیەكی گەورە بوو لە دەنگی كورد و مافە رەواكانی.

جاران توركیای كەمالی، تا بینەقاقا شۆڤێنیست، بە هەموو تواناوە هاوكاری ئێران و عێراق و سووریا بوو بۆ لەناوبردنی كورد. دەوڵەتێكی بێباك لە كورد و لە مافی رەوای گەلان. وڵاتانی عەرەبیش زۆربەیان هاوكار و هەندێ جاریش هاوسەنگەری رژێمی عێراق بوون و ئاوڕیان لە كورد نەدەدایەوە.
وەزعی نێودەوڵەتیش لە قازانجی رژێمی عێراق و بە زیانی داخوازییە رەواكانی كورد و بەرژەوەندییەكانیان لەگەڵ رژێمی عێراق بوو. ئەمریكا و رووسیاش كەی پێویست بووایە كورد و مافەكانیان دەكردە قوربانیی بەرژەوەندییەكانیان لەگەڵ عێراق. كۆمپانیاكانی ئەوروپاش چەكی كیمیایی و كەرەسەكانی دژ بە ویستی كوردیان بە عێراق دەفرۆشت و كارەساتی وەكو هەڵەبجە و ئەنفالی لێ دەكەوتەوە.

بەڵام هەلومەرجی ئێستای ناوچەیی و عەرەبی و نێودەوڵەتی گۆڕانكاریی گەورەی بەسەردا هاتووە:  دەوڵەتی عێراق ئەو هێزە بە زەبر و زەنگەی جاران نەماوە. سوپای عێراق كە بە ژمارە كەمە و بە تەكنۆلۆجیا زۆر هەژارترە، تازە مەشقی پێ دەكرێت و ئەوەش لە شەڕی داعشدا زیانی زۆری بەركەوتووە. یەك هێز لە عێراقدا و یەك دیكتاتۆر حوكم ناكا، شەڕ و ململانێی دەسەڵات لەناویاندا لاوازتری كردوون و هێزی پێ نەبەخشیون، ململانێی نێوان هێزەكانی سوننە و شیعە تادێت قەبەتر دەبێت، حكومەت بێ بەهرەو بێ توانا رووی كردووەتە جەماوەرێكی فراوانی تووڕە لە هەموو شارەكانی عێراقدا، بە نەزانی و سەرلێشێواوی تواناكانی عێراق بە فیڕۆ دەدات لە گەندەڵی و كێشەی ئاسایش و ئارامیدا و وەزعێكی ئابووریی خراپی لێ كەوتووەتەوە. عێراق پەیوەندییەكانی لەگەڵ وڵاتانی عەرەبستان و كەنداو و میسردا خراپە. لەگەڵ زۆر وڵاتی رۆژئاواشدا دەكەوێتە ژێر زەبری هاوپەیمانیی عێراق لەگەڵ ئێراندا. لە هەموو ئەوانە زیاتر ئێستا بەشێكی فراوانی عەرەب لە رەوایی مافەكانی كورد دەگەن و زەمینەیەكی باشتر لە جاران لەئارادایە.

ئێرانی شا و ساواك لەناوچوو، ئێستا لەبەر شەپۆلی گۆڕانكاریی هاوكێشەكان و لەڕووی گرفتە زۆرەكان و لە گەشەكردنی تێگەیشتنەكاندا بەرامبەر كێشە و دەنگی رەوای كورد لە جاران نەرمترە. ئێران كێشەی زۆری هەیە لە یەمەن، سووریا، لوبنان و عێراق. كێشەی لەگەڵ ئەمریكا و ئەوروپادا هەیە. لەبەرامبەر ئاراستە و ئیدارەی ترامپ لە بەردەم گەمارۆدان و گرفتی گەورەدایە. كێشەی ئابووریی گەورەی هەیە، جاران حەوت تمەن یەك دۆلار بوو، ئێستا 3450 تمەن یەك دۆلارە. ئێران كێشەی ناوخۆی لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنێكی گەورەدا هەیە كە دەیان هەزار سەرۆك كۆمار، سەرۆك وەزیران ، وەزیر، سەرۆكی پەرلەمان، پیاوی ئاینیی گەورە، زانا و پسپۆڕی ناودار و نووسەر و هونەرمەند و مامۆستای زانكۆ و خوێندكاری لەگەڵە. ئەو ئێرانە چەند جارێ لە مەینەتییەكانی كورددا نیازی هاوكاریی باشی نواندووە. ئێستاش ئاڵوگۆڕی بازرگانیی گەورە لە نێوان هەرێم و ئێراندا هەیە و سەدان كۆمپانیا و پرۆژەی ئابووریی ئێرانی دەتوانن بەرژەوەندی ئابووریی هاوبەش بۆ پێشەوە بەرن.

ئێستا ئێران هێندە دەستی بەتاڵ نییە كێشەی تر و ململانێی تر بۆ خۆی پەیدا بكات. ناتوانێ و نایەوێ خۆی سەرقاڵی دوژمنایەتیی كورد و داوا رەواكانی بكات. دەوڵەتی سووریا، داری بەسەر بەردییەوە نەماوە، جاران ناسنامەی بە كورد نەدەدا ئێستا لە خوای دەوێ كوردی لێ رازی بێت. هێزێكی زۆری عەرەبی و ناوچەیی و رۆژئاوایی لووتیان تێژەنیوە تا بە ئاستێكی خراپتریشی بگەیەنن. بۆیە لە توانایدا نەماوە هێزێك بێت بۆ دوژمنایەتی كورد و مافەكانی.

توركیا سەرەڕای ئەوەی كە دووچاری كێشەی زۆر هاتووە لە سوریا و عێراق و لە ناوخۆدا و لە هەندێ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانیدا، تێگەیشتنیشی گۆڕانی بەسەردا هاتووە. جاران ناوی كورد و كوردستان لەوێ قەدەغە بوو، كەچی ئێستا ئاڵای كوردستان بۆ پێشوازی لە سەرۆكی هەرێمی كوردستان دادەنێ و باس لە پرۆسەی ئاشتی و رازیكردنی كوردی باكوور دەكا. توركیا پێویستی زۆری بە نەوت و غازە، ئێمەش نەوت و غازمان هەیە و سەدان كۆمپانیای توركیا لە هەرێمی كوردستاندا بەرژەوەندییان پەیدا كردووە. ئێستا لەگەڵ توركیا بەرژەوەندیی هاوبەش گەشە دەكات. بەرژەوەندی ئابووریی گرنگیش بوار ناهێڵێتەوە بۆئەوەی حكومەتی توركیا دوژمنایەتی هەرێمی كوردستان و داخوازییە رەواكانی بكات.

ئەمڕۆ دۆزی كورد رێزێكی باشی هەیە، هەرێمی كوردستان پێگەیەكی باشی نێودەوڵەتی و عەرەبی و ناوچەیی هەیە. لەبەردەمی قەبەبوونی مەترسی تیرۆری نێودەوڵەتی و سەرهەڵدانی مەترسییەكانی داعش بۆ سەر ئاسایش و ئارامیی ئەوروپا و هەموو جیهان، كورد توانی رۆڵێكی كاریگەر بنوێنی و هەرێمی كوردستان وەك هێزێكی پۆزەتیڤ بۆ ئارامی ناوچەكە و بەها مرۆییەكان دەربكەوێ.
ئەمڕۆ هەلێكی لەبارە بۆ بیركردنەوە و هەنگاونان بۆ سەربەخۆیی كە دەبێ بە ریفراندۆم دەستپێبكات. دیارە دەبێت باش بزانین ناوچەكە و جیهان هەمیشە لە گۆڕانی بەردەوامدان، گۆڕانەكان هەمیشە باش و لەبار نابن، هەندێ جار روو لە خراپبوون و تێكچوونی هەلومەرجە لەبارەكەی ئەمڕۆ دەبزوێن. تەواوبوونی شەڕی داعش لە مووسڵ و لە حەویجە ئەنجامێكی گرنگە و شوێنەواری نوێ و چاوەڕواننەكراو دەخاتەوە، ئەگەری خراپیشی زۆرە بۆیە دەبێت زۆر ژیرانە، بێ ئەوەی كاتەكە بەفیڕۆ بدەین، هەنگاوی گشتپرسی جێبەجێ بكرێت. ناشێ و نابێت بۆ هیچ مەبەستێك و بەهیچ جۆرە بەهانەیەك كات لەدەست بدەین و خۆمان دوابخەین. هەر كەس و لایەنێك چەندە داوا حیزبیەكانیشی رەوابێت، ناشێ و نابێ كۆسپ ساز بكات و كاتەكە بەفیڕۆ بدات.

*فەرەیدوون عەبدولقادر، یەكێكە لە دامەزرێنەرانی كۆمەڵەی رەنجدەرانی كوردستان و ئەندامی پێشووی مەكتەبی سیاسی یەكێتی نیشتمانیی كوردستان بووە.

کۆمێنتەکان

 
ره شید | 16/5/2017
"هه ر که س و هه رلایه نیک چه نده داوا حیزبیه کانیشی ره وا بیت ناشی و نابی کوسپ ساز بکات و کات به فیرو بدات" لیکدانه وه یه کی جوان و نه تیجه وه رگرتنیکی راشکاوانه و په یامیکی دلیرانه بو کاک فه ریدوون ده ستتان خوش بیت.
سالار | 16/5/2017
ده ست خوش كاك فريدون

ببە بەشێک لە (رووداوی تۆ)

بابەت و وێنە و ڤیدیۆکانت لەگەڵ رووداو بەش بکە

قسەی تۆ

احمد حسن زێڕۆ | 19/07/2017 06:46:33 م
ده‌ستخۆش كاك ئاكۆ بۆ ئه‌م ووتاره‌ به‌نرخه‌ به‌بۆچوونی خۆم بۆچونی گشتی سوێد و میدیاو گه‌لی سوێد به‌مجۆره‌ نیه‌ كه‌ بالوێزه‌كه‌یان رای گه‌یاندووه‌ ،...
ئارام رسوڵ مامەند | 20/07/2017 09:05:09 م
دەست خۆش کاک ئاکۆ، وتارەکەت زۆر جوان و لە جێگای خۆیەتی، بەڕاستی ڕیفراندۆمی کوردستان بۆ سەربەخۆی تاقیکردنەوەیەکە بۆ هەمو جیهان و من پێم وایە کومەڵگای...
حكومەتی سوێد دژی رای میللەتانە
| 19/7/2017 | (2)
omedxalid | 20/07/2017 03:46:21 ص
کاره کی چاک و پئویسته بلام نرخه که ی یکجار زوره
ZaNa KuRDi | 20/07/2017 04:44:45 م
بةراستي ئةمة شتيكي جاكة بؤ ئةم ولاتةي ئيمة دةست خؤشتي لة كشتان ئةكةم دةست خؤشي لةو كةسةش ئةكةم كة بيرؤكةي ئةم برؤزةيي دانا بةلام گةر بيريك لة...
ڤیدیۆ؛ بە هەلیکۆپتەر گەشتی شارەکانی کوردستان بکە
| 19/7/2017 | (4)
Azad Azad | 20/07/2017 03:47:16 م
كورد ده‌ڵێت ئه‌مانه‌ ده‌یانه‌وی ماسی له‌ روبار بگرن قوله‌ پاشیان ته‌ڕ نه‌بێت....!!!
مەلا بەختیار: ئێران گشتپرسی رەتکردەوە و ئێمە داکۆکیمان لێکرد
| دوێنێ کاژێر 06:14 | (1)

لە بەشەکانی دیکەی رووداوەوە

لە ئامەد و مێردین پشتیوانی بۆ فەڵەستین راگەیێندرا 1 کاژێر لەمەوبەر |

لە ئامەد و مێردین پشتیوانی بۆ فەڵەستین راگەیێندرا

هەنگاوەکانی ئیسرائیل سەرکۆنە کران زۆرتر
دەرمانێکی نوێ هەوکردنی ڤایرۆسیی جگەری جۆری سی چاکدەکاتەوە 1 کاژێر لەمەوبەر |

دەرمانێکی نوێ هەوکردنی ڤایرۆسیی جگەری جۆری سی چاکدەکاتەوە

دەزگای خۆراک و دەرمانی ئەمریکا پەسەندیکرد زۆرتر
0.422 seconds