وەرە ژوورەوە / خۆت تۆمار بکە

وەک میوان بابەت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

وەکو میوان کۆمێنت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

چوونە ژوورەوە

یان وەکو بەکارهێنەر پەیوەندیمان پێوە بکە
 

ئیمەیل

 

كوردى | Kurdî | English | Türkçe | عربي
Rudaw

بیروڕا

شەڕی سارد دەسپێدەکاتەوە ؟

لەلایەن رەفعەت سەلیمی 2/2/2019
رەفعەت سەلیمی
رەفعەت سەلیمی

دۆمینۆی کشانەوەی دۆناڵد ترەمپ لە پەیمانە نێودەوڵەتییەکان لەم چەند رۆژەدا بەوێ گەیشتووە کە هەڕەشەی کشانەوە لە پەیمانی قەدەغەکردن و لەناوبردنی مووشەکی ئەتۆمیی مامناوەند (INF) دەکات. ئەم پەیمانە 8ـی دیسامبەری 1987 لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە سەرۆکایەتیی رۆناڵد رەیگان و یەکێتیی سۆڤییەتی جاران بە سەرۆکایەتیی میخاییل گۆرباچۆف لە واشنتن واژۆ کراوە و پاش هەڵوەشانەوەی یەکێتیی سۆڤییەت رووسیاش وەک سەرەکیترین میراتگری یەکێتی سۆڤییەت واژۆی لەسەر کردووە و دوای پەسەندکردنی لەلایەن سیناتی ئەمریکاوە، لە 1ـی حوزەیرانی 1988ـەوە چووەتە بواری جێبەجێکردنەوە. ئەم پەیمانە هەموو مووشەکە ئەتۆمی و ئاساییە کورتهاوێژ و مامناوەندەکانی لە مەودای 500 تا 5500 کیلۆمەتری بە سەکۆکانی هاوێشتنیانەوە لەناوبرد.

گرنگیی پەیمانەکە لەچیدا بوو؟

ئەم پەیمانە هۆکار بوو بۆ ئەوەی کە واشنتن و مۆسکۆ وەعدیان دا خاوەنداری و بەرهەمهێنان و تاقیکردنەوەی مووشەکی کروزی زەمین بە زەمین بە توانای بڕینی 500 تا 5500 کیلۆمەتر راگرن. 
هەر بەهۆی ئەم پەیمانەوە ساڵی 1991 لەلایەن هەردوو وڵاتەوە 2692 مووشەک لەناوبران. 

هەرچەند ئەم پەیمانە موشەکە دەریاییەکانی لەخۆ نەدەگرت بەڵام زیاتر لە سی ساڵە وەک کۆڵەکەیەکی گەورەی ئاسایشی جیهان ناوزەد دەکرێت چونکە کۆتایی بەو قەیرانە هێنا کە بەهۆی جێگیر کردنی موشەکی اس اس 200 ی هەڵگری کڵاوەی ئەتۆمی لەلایەن یەکێتی سۆڤیەتەوە کە دەیتوانی پایتەختە رۆژئاواییەکان بکاتە ئامانج هاتبووەئاراوە. هەر ئەم پەیمانە بووبە پلاتفۆرمێک بۆ واژۆکردنی پەیمانی (ستارتی 1)  کە بەپێی ئەو پەیمانە کە ساڵی 2010 لەلایەن ئەمریکا و رووسیاوە واژۆ کراوە و تاساڵی 2021 بەرکارە،  دوووڵات بەڵێنیان داوە کە ژمارەی کڵاوە ئەتۆمییە ستراتیژییەکانیان لە 1550 دانە تێپەڕ نەبێت و دوو وڵاتەکە دەتوانن لە 2021 ـدا کە ماوەی ڕێککەوتننامەکە بەسەر دەچێت لەسەر درێژکردنەوەی رێکبکەون. پەیمانی قەدەغەکردن و لەناوبردنی مووشەکی ئەتۆمیی مامناوەند(INF) هێندەی کە بۆ ئاسایشی ئەمریکا و رووسیا گرنگە چەند ئەوەندەش بۆ ئاسایشی جیهان و بەتایبەت بۆ ئاسایشی کیشوەری ئەوروپا گرنگە. هەربۆیە دوووڵاتی گرنگی ئەوروپا واتە فەرەنسا و ئاڵمانیا، دوای گوتەکانی ترەمپ سەبارەت بە کشانەوەی لەو پەیمانە نیگەرانیی توندیان دەربڕی. ئۆلڕیک دێمێر گوتەبێژی حوکومەتی ئاڵمانیا رایگەیاند کە کشانەوەی ئەمریکا لە INF بەرپرسانی ئالمانیای بەتەواوی بێهیوا کردووە و گوتیشی دواهاتەکانی ئەو بڕیارەی ئەمریکا لەنێوان هەموو ئەندامانی ناتۆدا تاوتوێ دەکرێت. لەبیرمان نەچیت کە واژۆکردنی ئەم پەیمانە یەکێکە لە گرنگترین هەنگاوە کردەییەکانی کۆتاییهێنان بە شەڕی سارد. بەکوردی و بەکورتی دەتوانین بڵێین جیهان بەم پەیمانەوە جێگایەکی ئەمنترە.

پاساوی ئەمریکا بۆ کشانەوە لە رێککەوتنەکە چییە ؟

ئەمریکای ترەمپ دەڵێت رووسیا بەردەوام رێکەوتنەکە پێشێل دەکات و پەرە بە بەرنامەی مووشەکە بالستییەکانی دەدات. هەروەها رەخنە لە ئیدارەی ئۆباماش دەگرێت کە بۆچی لەمەڕ پێشێلکردنی پەیمانەکە لەلایەن رووسیاوە بێدەنگ بووە و لە رێکەوتنەکە نەکشاوەتەوە. ئەمەش لەحاڵێکدایە کە ئۆباماش ئاماژەی بە پێشێلکردنی ئەم پەیمانە لەلایەن رووسیاوە دابوو بەڵام رایگەیاندبوو لە بەر مەترسیی دروستبوونی کێبڕکێیەکی بەرهەمهێنانی چەک، نایانەوێ لەو پەیمانە بکشێنەوە و دۆخەکە ئاڵۆزتر بکەن. ترەمپ لە قسەکانیدا ئاماژەیەکی بە وڵاتی چین و بەتایبەت چالاکییە سەربازییەکانی لەبواری بەرهەمهێنانی مووشەک و چەکی ئەتۆمیش کردووە. ئەو بە ئاماژە بە بودجەی زەبەلاحی سەربازیی وڵاتەکەی دەڵێت بەو هەموو پارەیەوە بۆ دەبێ ئێمە لەبواری مووشەکیدا لە چین و رووسیا دوابکەوین. دەبێ ئەوەش لەبەرچاو بگیردرێت کە ئەمە زیاتر لەوەیکە پرۆژەی خودی ترەمپ بێت پرۆژەی کەسانی دەوروبەریەتی لەوانە جۆن بۆڵتنی راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا. بۆڵتن چەندساڵ بەرلە ئێستا چەندین گوتاری لەسەر کەموکۆڕییەکانی ئەم پەیمانە و پێشێلکارییەکانی رووسیا و پێویستیی پێداچوونەوەیدا نوسیبوو.

گرنگترین دواهاتەکانی کشانەوەی ئەمریکا لە پەیمانەکە کامانەن ؟

- نزیکترین دواهاتی هەڵوەشانەوەی پەیمانەکە ئەوەیە کە پێدەچێت رووسیاش لە بەرانبەردا لە پەیمانی (ستارتی 1) بکشێتەوە یان لانیکەم لە 2021 ـدا قایل بە درێژکردنەوەی نەبێت کە ئەمە بۆخۆی مەترسییەکی ئێجگار گەورەترە و پێشبڕکێی چەکی ئەتۆمی لە نێوان رووسیا و ئەمریکادا توندتر دەکاتەوە.

- قەلەقی و ڕاڕاییەک لەنێوان ئەندامانی ناتۆ و وڵاتە ئەوروپییەکاندا دروست دەکات و ئەم پرسیارەیان لەلا قوت دەکاتەوە کە ئەمریکا چەندە هاوپەیمانێکی متمانەپێکراو و شیاوی پشتپێبەستنە؟

- هەموو هەوڵەکانی سەلەفەکانی ترەمپ بۆ رێگرتن لە پەرەسەندنی چەکی ئەتۆمی پووچەڵدەکاتەوە.

چی روودەدات؟

دوو سیناریۆ بۆ ئەم جوڵەیەی ترەمپ وێنا دەکرێت: یان ئەوەتە ئەمانجی راستەقینەی ئەمریکا پەلکێشکردنی چینە بۆ نێو رێککەوتنەکە و کەواشبێ قسەکانی ترەمپ تەنیا فشەیەکی سیاسییە بۆ ئەوەیکە لەژێر گوشاردا رووسیا ملکەچی پێداچوونەوە بە رێکەوتنەکەدا بکات و پاشان جگە لە توانای ئەمریکا، توانای رووسیاش بخرێتەگەڕ بۆ پەلکێشکردنی چین بۆ نێو رێکەوتنەکە. یانیش گوشاری بۆڵتۆن و هاوقەرداشە راستڕەوەکانی چۆکیان بە ترەمپ داداوە و وایان لێکردووە هەر بەڕاست بەنیازی کشانەوە لە رێکەوتنەکە بێت کە بەبڕوای من ئەم ئەگەرە لەوەی یەکەم لاوازترە. 

هەربۆیە باوەڕم وایە ئەگەر شەری سارد لەگەڵ سۆڤییەت لەسەر تەوەری جیاوازی و ناکۆکیی ئایدۆلۆژیکی هاتەئاراوە ئەوا ئێستا ئەمریکا هەرچەند بەباشی ئاگای لەوەیە کە توانای سەربازیی رووسیا گەیشتووەتە قۆناغێکی بێگەڕانەوە بەڵام رووسیا نە لەباری ئایدۆلۆژی و نە لەباری ئابوورییەوە بە رکابەری خۆی نازانێت. بەڵام سەبارەت بە چین رەوشەکە جیاوازە. شەڕی سارد لەگەڵ چین دووتەوەر لەخۆ دەگرێت: ئایدۆلۆژیا+ ئابووری و چین نەک هەر وەک سیستەمی سیاسی گەورەترین نوێنەری کۆمۆنیسمە لەجیهاندا بەڵکوو دوای ئەمریکا دووەم بەهێزترین ئابووری جیهانیشە. هەر ئەم توانا ئابووریە بەهێزەشە کە وایکردووە ئەمریکا بە لەبەرچاوگرتنی هەڵکشانی بودجەی سەربازیی چین لەم دە ساڵەی ئەخیردا، بیر لەوە بکاتەوە کە تا کاتی لەبەردەستا ماوە ڕێگری بکات لە بوونی چین بە هێزێکی سەربازیی وەک رووسیا و نەهێڵێت توانای سەربازیی چینیش بگاتە قۆناغێکی بێگەڕانەوە و لەقاوی لەدەستی دەربچێت. 

نیشانەکردن : شەڕی سارد
1502 ژمارەی بینین
بابەتی زیاتری رەفعەت سەلیمی
خەونی عەبدولمەهدی لە تاران تەعبیر دەبێت؟

ببە بەشێک لە (رووداوی تۆ)

بابەت و وێنە و ڤیدیۆکانت لەگەڵ رووداو بەش بکە

قسەی تۆ

ره شید | 13/04/2019 05:18:11 م
ده ست خوش کاک " مامه ند" هه موو خه لکی کوردستان دلنیا بن کابینه ی نوی ؛ کوردستانیکی نوی پیشانی جیهان ده داتن !ئیمه سه رده که وین .
ستراتیژی كابینەی تازە
| 12/4/2019 | (1)
ئاسۆ | 12/04/2019 01:29:39 م
سڵاوو ڕێز، سەرەتا سپاس بۆ نوسینی ئەم بابەتە. هەر وەک بەڕێزتان ئاماژەتان بە نەبوونی دیپڵۆماسی دیجیتاڵی کورد کردووە،بەڵام، لە هەمانکاتدا لە کوردستان بە...
ستار | 12/04/2019 07:15:58 م
ده ست خۆش ڕاست ئه فه رمی های تاك له هه مو بواره کاندا ڕۆڵی کاریگه ری گێراوه له په یوه ندی و ئاڵو گۆڕی زانیاریدا
بارزانی لە سریلانكا
| 12/4/2019 | (3)
Aso | 12/04/2019 04:18:07 م
کاتێک لە هەموو شوێنێکی هەرێمی کوردستان ئاڵای عێراق شەکاوەیە و مووچەی خەڵکی کوردستان لە بەغداوە دێت ، دەبێ حکومەتی هەرێمی کوردستانیش ڕەچاوی ...
کۆنسوڵی ئێران لە هەولێر هۆشداریی دەداتە هەرێمی کوردستان
| 12/4/2019 | (1)
Peshwaz | 12/04/2019 04:06:32 م
بيزه حمه ت بوچى او زانياريانه كو اكه نه وه له خلقى پردى
23 گوندی شارۆچکەی بەرکاری زاخۆ چۆڵکراون
| 12/4/2019 | (1)

لە بەشەکانی دیکەی رووداوەوە

گۆڕان تەڵەکەی تەقاند 14 کاژێر لەمەو بەر |

گۆڕان تەڵەکەی تەقاند

هیچ پاساوێک بۆ یەکێتی نەماوەتەوە تا لەوە زیاتر زۆرتر
0.391 seconds