وەرە ژوورەوە / خۆت تۆمار بکە

وەک میوان بابەت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

وەکو میوان کۆمێنت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

چوونە ژوورەوە

یان وەکو بەکارهێنەر پەیوەندیمان پێوە بکە
 

ئیمەیل

 

كوردى | Kurdî | English | Türkçe | عربي
Rudaw

بیروڕا

نهێنیی سەركەوتنی نەتەوەیەكی بچكۆلە

لەلایەن رێبوار کەریمی 6/12/2017
رێبوار كەریمی
رێبوار كەریمی

رۆژی چوارشەممە، شەشی دیسامبەر، سەد ساڵ بەسەر سەربەخۆیی فینلانددا تێپەڕ دەبێ‌‌. فینلاند بە ''دێوەزمە‌ بچكۆلەكە'' بەناوبانگە، وڵاتێك كە چەندە بە قەوارە بچكۆلەیە، سەد هێندە بەكردەوە مەزن و سەرسوڕهێنەرە. رۆژنامەی تێلێگراف لە ریزی بیست وڵاتی هەرە بەختەوەری ئەمساڵی دنیادا، فینلاندی لەڕیزی پێنجەمیندا داناوە. پێنجەمین وڵاتی بەختەوەر لە هەموو دنیادا و یەكەمین لەسەر ئاستی یەكێتیی ئەوروپا! چەند ساڵ پێش ئێستا رۆژنامەی تایمز، فینلاندی بە باشترین وڵاتی دنیا بۆ ژیان ناوبرد. لە ریزبەندیی وڵاتانی پێشكەوتووی پیشەسازیدا، فینلاند چەندین ساڵە بە خاوەن باشترین سیستمی پەروەردەش‌ ناسراوە. سەردەمانێك فینلاند بە ژاپۆنی ئەوروپاش بەناوبانگ بوو. 

رەنگە بۆ زۆر كەس جێی پرسیار بێت ئەم ''دێوەزمە بچكۆلەیە'' بەچی ئاوا پێگەیشتووە؟! ئەو فینلاندەی ئێستا بە لوتكەی خۆشبژێوی لەقەڵەم دەدرێ، لە ساڵانی نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەمدا بە قۆناغی قاتوقڕیەكدا تێپەڕ بوو، زۆر منداڵی لەبرسان و لەهەژارییان دەمردن. خوێناویترین شەڕی ناوخۆش هەر دوای سەربەخۆیی، لە نێوان فینلاندییەكاندا ڕوویدا. نەهامەتیی فینلاندییەكان زۆر لە هی كورد دەچێ. ئەوەی جیاوازە، جۆری ڕووبەڕووبوونەوەی ئەوانە لەگەڵ نەهامەتییەكانیان.

لەم سەردەمەدا زۆر كەس بۆ كۆچ و پەنابەری روو لە فینلاند دەكەن، كەچی رەنگە كەم كەس بزانێ، ئەوانەی بەدوای كار و ژیانێكی باشتردا لە فینلاندڕا كۆچیان كردووە، بەدەیان قات لەوانە زۆرترن كە بەدوای ژیانێكی باشتردا روویان لە فینلاند كردووە! لەڕاستیدا دەیان و بگرە سەدان هەزار فینلاندی بۆخۆیان لە سەرەتاكانی سەدەی بیستەمەوە لەتاو بێكاری و نەداری، لە فینلاندەوە بەرەو باكووری ئەمەریكا و تەنانەت وڵاتی جیرانیان، سوێد، كۆچیان كردووە. لە شەڕی دووەمی جیهانیدا كە یەكێتی سۆڤیەت‌ پەلاماری فینلاندی دا و ئەو وڵاتە بچكۆلەیەی تووشی شەڕێكی قورس و نابەرامبەر كرد، حكومەتی فینلاند، هەزاران منداڵە فینلاندی لەتاو هەژاری و بێدەرەتانیی خێزانەكانیان، بۆ‌ سوێد بەڕێكرد و لەوێ ئەسپاردەی خێزانە سوێدییەكانیان كردن. ئەگەر ئێستا فینلاند خاوەنی پێشكەوتووترین یاسای منداڵپارێزی لەسەر ئاستی هەموو جیهانە، هی ئەوە نییە فینلاندییەكان‌ هەمیشە لە نازو نیعمەتدا ژیابن. هی ئەوەیە كە دەزانن بێنازی و بێنەوایی منداڵان، چ دارێك بە ڕۆحی داهاتووی كۆمەڵگادا دەدات.

ئەو بوارانەی كە تێیاندا فینلاند یەكەمینی جیهانە یەك و دوو نین. رۆژنامەی تێلێگراف لە بابەتێكی تازەدا 18 خاڵی ریز كردوون كە تێیاندا فینلاند مەزنترینی جیهانە. من باز بەسەر هەموو ئەو خاڵانەدا دەدەم و باس لە خاڵێكی دیكە دەكەم كە ڕەنگە بۆ ئێمە بایەخدارتر بێ: كورد دەڵێ سوار ئەو سوارە‌ نییە كە نەگلێ، سوار ئەو سوارەیە كە دوای گلانی هەستێتەوە. ڕەنگە بەدەگمەن گەلی تر لەم دنیایەدا هەبێ كە توانیبێتی وەك فینلاندییەكان بەگوڕ، گلانی خۆی هەڵبگێڕێتەوە و شكست بكا بە هەوێنی سەركەوتن! با چەند نموونەیەك بهێنمەوە: 

فینلاندییەكان پێش سەربەخۆبوون لە ساڵی 1917-دا، نزیكەی سەد ساڵ ژێردەستەی ئێمپراتۆریی رووسیە بوون. ئەوان ساڵەكانی ژێردەستەییان كردە دەرفەت بۆ ئەوەی بەردی بناغەی نەتەوەسازی و دەوڵەتسازییەكی تۆكمە دابنێن. راست لەژێر سێبەری دەسەڵاتی قەیسەری رووسدا، وردە وردە نەتەوەیەكی ساوا و نەخوێندەواریان كردە ‌خاوەنی كولتوورێكی سەربەخۆ و زمان، هونەر و مۆسیقایەكی گەشەسەندوو. هەر لە قۆناغی ژێردەستەییدا، سیستمی سەربازی، بانكی ناوەندیی فینلاند، دراوی تایبەت، سیستمی باجی نیشتمانی و زۆربەی دامودەزگاكانی دیكەی دەوڵەتدارییان دامەزراند. تەنانەت كاتێك ‌ساڵانی سەرەتای سەدەی بیستەم دەرفەتیان بۆ هەڵكەوت، وەك یەكەمین گەلی‌ ئەوروپا و دووەمین گەلی هەموو دنیا، مافی دەنگدانیان لە (1906) و خۆپاڵاوتنیان لە (1907) بە ژنان بەخشی. بەو دەستپێشخەرییە مێژووییەی بواری‌ یەكسانیخوازیش، شارستانیانەترین جیاوازیسازییان كردە پێخۆری ناسیۆنالیزمە گەشەسەندووەكەیان. ئەمە جگە لەوەی كارێكیان كرد كە ‌كولتووری سیاسیی گەلێكی ژێردەستە، پێشاوبڕێكی مێژوویی و مەزن لە سیستمە سیاسی و دێمۆكراسییە كۆنەكانی هەموو جیهانی ئەو سەردەمەش بداتەوە!
 
نموونەیەكی دیكە‌ ئەزموونی هەستانەوەی فینلاندییەكانە دوای جەنگی دووەمی جیهانی. لەو شەڕەدا فینلاند بەحەشیمەتێكی كەمتر لە هەرێمی كوردستانی ئێستاوە، بەدرێژایی هەزاران كیلۆمەتر سنوور، بەرەوڕووی هێرشی یەكێتیی سۆڤیەتی ستالینیستی وەستایەوە. كاتێك یەكێتی سۆڤیەت بە شەڕ دەرەقەت نەهات، ئەوجار لە باجی ملدان بۆ سەربەخۆیی فینلانددا، باجی قورسی شەڕی بەسەر فینلاندییەكاندا سەپاند. فینلاند دەبووایە زیانەكانی شەڕ بۆ سۆڤیەتی داگیركەر قەرەبوو بكاتەوە! هەڵبەت‌ وڵات بەهۆی شەڕەوە كاول و خەزێنەی دەوڵەتیش بەتاڵ بوو، بۆیە وا رێككەوتن كە لەبری قەرەبووی ماددی، فینلاندییەكان كەشتی بۆ سۆڤیەت دروست بكەن، ئەویش بۆ ماوەی 25 ساڵ. لەو ماوەیەدا 104 كەشتییان بەخۆڕایی رادەستی سۆڤیەتییەكان كرد. ئەمە خەسارێكی تاقەتپڕووكێن بوو بۆ ئابووریی وڵاتێكی بچكۆلەی خاپووركراوی دوای شەڕ. كەچی فینلاندییەكان ئەو بێگارییەیان كردە دەرفەتێك بۆ پێشخستنی پیشەسازی كەشتیسازیی خۆیان. ئێستا پیشەسازیی كەشتیسازیی فینلاند سەرتۆپی هەموو دنیایە. بووەتە سەرچاوەیەكی بەپیتی كار و داهات و لە هەموو لایەكی دنیاوە كڕیار ڕووی تێدەكا!  

نموونەیەكی سەرنجڕاكێشی تر بواری سیاسەتی دەرەوەیە. دراوسێیەتیی یەكێتی سۆڤیەت و ئەو مەرجە قورسانەی ئاشتی كە یەكێتیی سۆڤیەت بەسەر فینلاندیدا سەپاندبوو، فینلاندییەكانی ناچار كردبوو لە نێوان بەرداشی دوو بلۆكی رۆژهەڵات و رۆژاوای سەردەمی شەڕی سارددا بێلایەن بمێننەوە. شەڕی سارد پانتایی جووڵەی سیاسیی وڵاتێكی بچكۆلەی وەك فینلاندی یەكجار بەرتەسك كردبووەوە. بەوەشەوە، فینلاندییەكان دەستەوستان نەمانەوە. سەرۆك كۆماری درێژماوەی فینلاند، ئورهۆ كێككۆنێن، كاتی خۆی رایگەیاندبوو ''ئێمە لە شەڕ و ململانێی نێوان دوو بلۆكی رۆژهەڵات و رۆژاوادا بێلایەن نامێنینەوە، ئێمە دەبین بە لایەنگری ئاشتی!'' بەكردەوەش هەروا بوو: فینلاند هەوڵێكی زۆری دا لەجێی ئەوەی چەقی بەیەكدادانی بەرژەوەندیی زلهێزە دژبەرەكان بێت، ببێت بە مەكۆی ئاشتكردنەوە‌ و خاڵی بەیەكگەیشتنی زلهێزەكان. لوتكەی ئەم هەوڵانەش‌ كۆنفرانسی هێلسینكی بۆ ئاسایش و هاوكاریی ئەوروپا بوو لە ساڵی 1975 بە بەشداریی سەرۆكی ولایەتە یەكگرتووەكان و یەكێتی سۆڤیەت. زۆر لە شارەزایان ئەو كۆنفرانسە بە سەرەتای كۆتایی شەڕی سارد دادەنێن. ئەم رۆڵە مێژووییەی فینلاند تا دوا ساتەكانی لادانی ''پەردەی ئاسنین'' لە نێوان بلۆكی رۆژهەڵات و رۆژاوادا بەردەوام بوو: دەوڵەتێكی بچكۆلە خەریك بوو زلهێزەكانی لەگەڵ یەك ئاشت دەكردەوە، كردیشی!

زۆر لەوانەی لەنزیكەوە ئاشنای مێژووی فینلاندن، لەسەر ئەو ڕاستییە هاوڕان كە یەكێك لە گەورەترین شانس و بەختەوەرییەكانی فینلاندییەكان ئەوەیە لە هەر وێستگەیەكی مێژووییدا، گونجاوترین و ژیرترین سەركردەی پێویستی قۆناغەكەیان تێدا هەڵكەوتووە. رۆژێك فەیلەسووفێكی وەك ''سنێلمان''، رۆژێك جەنگاوەرێكی وەك ''ماننێرهێیم''، رۆژێك دەوڵەتمێردێكی وەك ''كێككۆنێن'' و رۆژێكیش دیپلۆماتێكی وەك ''ئاهتیساری''. بەڵام نهێنیی سەركەوتنی ئەم گەلە بچكۆلەیەی باكووری ئەوروپا دەبێ چی بێت؟ 

چەند ساڵێك پێش ئێستا یەكێك لە رۆژنامەوانە ناسراوەكانی كەناڵی ئەلجەزیرەی عەرەبی وتووێژێكی لەگەڵ سەرۆك كۆماری ئەوسای فینلاند، خاتوو تاریا هاڵۆنێن، سازكرد. رۆژنامەوانەكەی ئەلجەزیرە سەرەتا‌ باسی نەهامەتی و پاشكەوتەیی وڵاتە عەرەبییەكانی گێڕایەوە، ئەویش سەرەڕای ئەو هەموو سامانە سروشتییەی خوا پێیداون. دواتر بەسەرسوڕمانەوە لە خاتوو هاڵۆنێنی پرسی: باشە ئێوەی فینلاندی بە خۆتان و پێنج ملیۆن حەشیمەت و وڵاتێكی ساردوسڕەوە، ئەم هەموو سەركەوتن و پێشكەوتنەتان چۆن بەدەستهێناوە؟! تاریا هاڵۆنێن بەهێمنی وەڵامی دایەوە كە ''نهێنیی سەركەوتنی گەلی ئێمە سێ شتە: یەكەم پەروەردە، دووەم پەروەردە و سێیەمیش هەر پەروەردە''، هەڵبەت پەروەردە بە ستانداردی فینلاندی!  

سەد ساڵ دوای سەربەخۆیی، فینلاند گەیشتووەتە ئاستێك لە پێشكەوتن كە كەم نەتەوەی دنیا باشاری دەكات. مێژووی فینلاند و حەكایەتی سەركەوتنی فینلاندییەكان هەڵگری زۆر وانەی گرینگە بۆ ئێمەی كوردیش. سادەترین وانەش ئەوەیە كە نەتەوەیەك دەتوانێ زۆر بەخێرایی قۆناغەكانی پێشكەوتن ببڕێت، ئەویش تەنیا بە‌ دوو مەرج: یەكەم گەلی پێگەیشتوو، دووەم سەركردەی تێگەیشتوو! 

کۆمێنتەکان

 
khoshi tahir | 6/12/2017
جوانە !! یەکەم پەروەردە ، دوەم پەروەردە ، سێیەم پەروەردە ( بە ستانداردی فینلەندی )
Rebwar | 6/12/2017
Dastxosh, barasty tishkt xsta sar babataky grng, hiwadarin milaty kurd sud u azmun u wana Lam natawana ferbn, bo away taky kurd bgata asteky roshnbiry barz u sarbaxobun
Avin Saman | 7/12/2017
ده‌ست خۆش ، خۆمان خۆش بۆه‌ت پاشان تێ گه‌ ییشتن و پئ گه ییشتن گڕنگه‌
کۆمێنتێکی نوێ دابنێ
وەکو میوان کۆمێنت دادەنێی یان بە چوونە ژوورەوە؟
نیشانەکردن : سەربەخۆیی
1046 ژمارەی بینین
بابەتی زیاتری رێبوار کەریمی
بومەلەرزە و رێفراندۆمەكەی رۆژهەڵات!

ببە بەشێک لە (رووداوی تۆ)

بابەت و وێنە و ڤیدیۆکانت لەگەڵ رووداو بەش بکە

قسەی تۆ

hogir adil | 14/12/2017 05:38:43 ص
proud of you dear hero
Karkuk | 14/12/2017 05:40:46 ص
Deliri Bawery To Peshmargay
عوسمان بایدەمیر بەهۆی بەکارهێنانی ناوی کوردستان سزادرا
| دوێنێ کاژێر 07:50 | (3)
rizgar | 12/12/2017 10:38:45 م
به ڕێزم هه‌ ڤال من له گه ڵتم ، قسه کانت زۆر جوانن ، به ڵا م ئه گه ر شه ڕ ڕویدا ئه وا به شێکی زۆری کورد پاڵپشتی عیڕاق ئه که ن . ئه شبێت به...
Haidari | 13/12/2017 07:59:58 ص
Dast xosh qsekant zor rasten
قوباد قەوماندی!
| 12/12/2017 | (6)
Rebwar | 13/12/2017 06:31:46 ص
dastxosh
حەشدی دوای داعش
| 13/12/2017 | (1)

لە بەشەکانی دیکەی رووداوەوە

شاندێکی نێودەوڵەتی پێشێلکارییەکانی داعش و حەشدی شەعبی و پەکەکە تۆماردەکات 9 کاژێر لەمەو بەر |

شاندێکی نێودەوڵەتی پێشێلکارییەکانی داعش و حەشدی شەعبی و پەکەکە تۆماردەکات

شاندێکی یەکێتیی مافپەروەرانی نێودەوڵەتی گەیشتە زۆرتر
  هەڵوێستی حکومەتی سووریا لەبارەی هێزە کوردییەکانی رۆژئاوای کوردستان 10 کاژێر لەمەو بەر |

هەڵوێستی حکومەتی سووریا لەبارەی هێزە کوردییەکانی رۆژئاوای کوردستان

بەشار جەعفەری وەسفی پەیامنێرێکی رووداو دەکات زۆرتر
وێنەگرتن لەنێو هەردوو حەرەمی مەککە و مەدینە قەدەخەکرا 11 کاژێر لەمەو بەر |

وێنەگرتن لەنێو هەردوو حەرەمی مەککە و مەدینە قەدەخەکرا

هەر کەسێک سەرپێچی بکات سزادەدرێت زۆرتر
0.157 seconds