وەرە ژوورەوە / خۆت تۆمار بکە

وەک میوان بابەت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

وەکو میوان کۆمێنت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

چوونە ژوورەوە

یان وەکو بەکارهێنەر پەیوەندیمان پێوە بکە
 

ئیمەیل

 

كوردى | Kurdî | English | Türkçe | عربي
Rudaw

بیروڕا

ماراسۆنی دیموكراسی لە توركیا

لەلایەن ئازاد وەڵەدبەگی 7/7/2018
ئازاد وەڵەدبەگی
ئازاد وەڵەدبەگی

"زەمەن بەرەو دیموكراسی دەچێت، دیموكراسی هەموو جیهان دەگرێتەوە".
                                                                      سامۆئیل هانتنگتۆن

پاش سەركەوتنی پارتی دادوگەشەپێدان لە توركیا لە ساڵی 2002، سیاسەتی نوێ و نەریتشكێنانەی ئەو پارتە لە ئیدارەدانی كێشە ناوخۆیی و دەرەكییەكان، سەرنجی گەلێك لە وڵاتانی بەرەو لای خۆی ڕاكێشا. پارتی دادوگەشەپێدان كە لە ساڵی 2001 دروست بوو، توانی لە ساڵی 2002 بە وەدەستهێنانی 49%ی دەنگەكان دەسەڵاتی وڵات بەدەستەوە بگرێت و، مۆدیلێكی نوێ و میانڕەوانە لە ئیسلامی سیاسی بخاتەڕوو. توركیا، هەر وەك چۆن لە وتەكانی ئەحمەد داودئۆغڵودا دەردەكەوت، هەوڵی دەدا سیاسەتی سفركردنەوەی كێشەكانی لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەر پەیڕەو بكات. هەروا هەوڵی دەدا رۆڵی ناوبژیوان بگێڕێت لە كێشە و هاوكێشە سیاسییەكانی ناوچەكەدا. ئەردۆغان و پارتی داد، توانییان بە هاندانی سندووقی نێودەوڵەتیی دراو، هەڵاوسانی ئابووری كۆنترۆڵ بكەن و گەشە بە ئابووریی وڵات بدەن. هەروا بە پاڵپشتی یەكێتی ئەورووپا، توانییان پیلانی سەربازەكان پووچەڵ بكەنەوە كە دامودەزگاكانی حكومەتیان تەنیبوو. جگە لەمەش، ئازادییە مەدەنییەكانیان پەرەپێدا و دەستیان بەی گفتوگۆی ئاشتی كرد لەگەڵ كورد.

ئۆزبدن لە كتێبی "سیاسەت لە توركیای هاوچەرخ" هۆكاری سەرنەكەوتنی شەپۆلی دووەمی دیموكراتیزاسیۆن لە توركیا بۆ سێ خاڵ دەگەڕێنێتەوە كە بریتین لە: 

1- دەستتێوەردانی سەرباز لە سیاسەت.
2- رەگ دانەكوتانی حیزبەكان لەناو كۆمەڵگەدا 
3- دەستووری سەپێنراو و نادیموكراسیی توركیا. 

ئۆزبدن، پرۆسەی بەدیموكراسیبوونی توركیا پتر بۆ یاریی نوخبەكان و دامودەزگاكانی بندەستی ئەوان دەگەڕێنێتەوە، نەك گەشەكردنی فەرهەنگی سیاسی دیموكراسی یا پەسەندكردنی بەها دیموكراسییەكان لەناو كۆمەڵگەدا.

هەنگاوەكانی پاشەكشەی دیموكراسی لە توركیا، بە تایبەت ئەوكاتە پەرەی سەند كە رەجەب تەیب ئەردۆغان هەوڵیدا لە ڕێگەی هەمواری دەستوور، سیستەمی حوكمڕانی لە پەرلەمانییەوە بگۆڕێت بۆ سەرۆكایەتی. بەپێی هەمواری نوێی دەستووری توركیا كە لە ریفراندۆمی 16/4/2017 پەسندكرا، سەرۆك كۆمار ئیتر بۆ دانانی وەزیرەكان پێویستی بە متمانەی پەرلەمان نییە. پۆستی سەرۆك وەزیران لا دەبرێت و سەرۆك كۆمار سەرۆكی هێزە چەكدارەكانە. دەسەڵاتەكانی ئەمڕۆی ئەردۆغان بە جۆرێكە، تەنانەت ئاتاتوركیش دەسەڵاتێكی لەو چەشنەی نەبووە.

لەم دۆخە لەرزۆكەی دیموكراسیدا لە توركیا، ئەردۆغان بە هەمواركردنی دەستووری توركیا و گۆڕێنی سیستەمی حوكمڕانی لە پەرلەمانییەوە بۆ سەرۆكایەتی، توانیویەتی هەندێ دەسەڵاتی وا بە سەرۆك كۆمار بدات كە لەڕاستیدا گەڕانەوەیە بۆ سیستەمی خەلافەتێكی مودێرن لەژێر ناوی سەرۆكایەتیدا. 

ئەردۆغان دەیەوێت وەك خەلیفەكانی رابردوو، پێگەیەكی كاریزمایی و مەعنەوی بۆ خۆی پێناسە بكات. رەفتار و هەڵسوكەوتەكانی ئەردۆغان لەم ساڵانەی دواییدا، نیشانەی گۆڕانێكی گەورەن لە سیاسەت و بۆچوونەكانی ئەو و دەیەوێت ببێتە دەسەڵاتدارێكی پاوانخواز و كۆمەڵگەی توركیا بەرەو تاكجەمسەری ببات. ئیدی پەرلەمان، وەك جاران ناتوانێ چاودێری و دەسەڵاتی بەسەر حكومەتدا هەبێت و، ئەمەش زەمینە خۆش دەكات بۆ هەنگاونانی توركیا بەرەو دیكتاتۆری كە هەڕەشە لە بنەماكانی دیموكراسی دەكات لەو وڵاتەدا.

ئەمڕۆ، ئیدی ئەو گەشبینی و ئاسۆ ڕووناكەی جاران لە توركیادا بەدی ناكرێ. ئابووریی وڵات زۆر بە دژواری بەرەو پێشەوە دەچێت، گفتوگۆی ئاشتی لەگەڵ كورد لە توركیادا كۆتایی هاتووە و، توركیا گەڕاوەتەوە بۆ سیاسەتی میلیتاریستی دەیەی هەشتا. هەروا ئازادییە مەدەنی و سیاسییەكان پاشەكشێی بەرچاویان كردووە، بە جۆرێك كە توركیا بووەتە گەورەترین زیندانی ڕۆژنامەنووسان و بەپێی ئامارەكان لە دوای كودەتای ساڵی 2016ـەوە پتر لە پەنجا هەزار كەس گیراون و، سەد هەزار كەس لە كارەكانیان دوورخراونەتەوە. لەلایەكی ترەوە سیاسەتی زێدەخوازانەی ئەردۆغان، توركیای تووشی گێژاوی جەنگی سووریا كرد. ئەردۆغان بانگەشەی ئەوە دەكات بۆ رزگاربوونی وڵات لەم گێژاوانە و پیلانی دوژمنان، توركیا پێویستی بە سەرۆكێكی بەهێز هەیە. دەستووری ئەمڕۆی توركیا، دەستوورێكی دیموكراسیی نالیبراڵە كە نەتەوەخوازانی لە جۆری فلادیمیر پووتینی رووسیا و ڤیكتۆر ئۆربانی هەنگاریامان بەبیردێنێتەوە. هەلومەرجی توركیا كە خاوەن ئەزموونێكی پتەوی دیموكراسی نییە، شیاونییە بۆ ئەوەی دەسەڵات لە دەستی یەك كەسدا چڕبكرێتەوە.

توركیا كۆمەڵگەیەكی سیكۆلار، فرە ئایین و فرە نەتەوەیە كە لە تورك، كورد، یۆنانی، ئەرمەنی، لاز، چەركەس، عەرەب و موسوڵمان، مەسیحی، عەلەوی و جوو... پێكدێت. ئەگەر زۆرینەیەكی ڕێژەیی میانڕەوانی ئایینی بیانەوێت بۆ هەمیشە حوكمڕانی توركیا بكەن، ئەوا وڵات هەرگیز سەقامگیری بەخۆیەوە نابینێت. ئاماژە سیاسییەكانی ئەمڕۆی توركیا، هەرچەندە بە تەواوی هێڵیان بەسەر دیموكراسیدا نەهێناوە، بەڵام نوقڵانەی قۆناغێكی دژوارە لە ماراسۆنی دیموكراسیدا لە توركیا كە پێدەچێ دەسكەوتەكانی پەنجا ساڵی ڕابردووی دیموكراسی لەو وڵاتەدا بخاتە بەردەم مەترسی و بە ئاراستەی تاكڕەوی ببات.

هەرچەندە توركیا خاوەن سیستەمێكی ڕێژەیی هەڵبژاردنی دیموكراتیانەیە، بەڵام گەلێك لە تایبەتمەندییەكانی سیستەمێكی دیموكراسی لیبراڵی تێدا نییە و دەكرێ بڵێین سیستەمێكی دیموكراسی نوێنەرایەتییە كە لە ڕێگەی یاساوە بەڕێوە دەبرێت و ئارەزوویەكی زۆری بۆ تاكڕەوی و ناوەڵامگۆیی هەیە. ئەم جۆرە سیستەمە، تەنیا جیاكەرەوەی نێوان كۆمەڵگە دیكتاتۆرییەكان و كۆمەڵگە لیبراڵ دیموكراتەكانە.

ئەمڕۆ پرۆسەی دیموكراسی لە توركیا تووشی لادان و دابڕان بووە و دامەزراوەكانی دیموكراسی لەم وڵاتەدا نەیانتوانیوە بە تەواوی ململانێ سیاسییەكان رووماڵ بكەن، هەربۆیە ئەتمۆسفێری سیاسی توركیا تووشی ناسەقامگیری و گرژی و ئاڵۆزییەكی زۆر هاتووە. توركیا ئەمڕۆ زیاتر لەوەی بۆ ئایندە بڕوانێ، چاوی بڕیوەتە ڕابردوو. سامۆئیل هانتینگتۆن دەڵێ: "گەورەترین وانەی مێژووی دیموكراتیزەكردن ئەوەیە كە كارە قورسەكە كۆتاییهێنان نییە بە رژێمێكی نادیموكراتی، بەڵكوو دروستكردنی دامودەزگای سەقامگیری دیموكراسییە".

کۆمێنتەکان

 
شیخ محمد امین | 8/7/2018
له تورکیا دیموکراسیکی "ده له مه " بوونی هه بووه و ئیستا پاشه کشه یه کی به رچاوی به خویه وه دیوه و چاوه روان ده کری تورکیا له ئاستی ناوخو و ده ره وه رووبه رووی قه یران وئاسته نگی زور جیددی ببیته وه ئابووریه که ی به ره و دارمانیکی خیرا هه نگاوبنی و زور ناوه ندی لیکولینه وه ی جیهانی پییان وایه ئه ردوغان رووبه روی کودتاو ئینقیلابیکی سه ربازی ده بیته وه و له وانه یه سه ری تیدابچی !داستانی به دیموکراتیزه بوونی ولاتانی ئیسلامی زیاتر له وه ی وه ک واقیعیک سه یر بکری زورتر وه ک "تراویلکه " ده چی له کاتیکدا له عیراقی دوای سه دام باس له دیموکراسی ده کری و جه ماعه تیک پییان وایه دیموکراسی که هه بوو ئوتوماتیک مافی گه لانیش ده دری ! تماشا ده که ی داعش سه رهه لده دا و دوای داعشیش " حه شدی" شیعی و ده و له تی تایفی و سه رکوتگه ر! ئیرانی دوای شا ؛ و تورکیای ئه ردوغانیش سرنجمان ده خاته سه رئه م واقیعه که له کاتیکدا میشکی منداله کانمان و خه لکی کومه لگاکه مان له بیدایه تدا به ئیدوری غه یری دیموکراتیک ودوژمنکاری نه یاران و نه ته وه ژیرده سته کان و جیهاد له ریگه ی خوا زاخاو درابی هه تا گه یشتن به دیموکراسی چه نها سالنووری کات و زه مه ن پیویسته و له وانه یه مه حال بیت هه ربویه من ئیژم کورد با لو خوی ولاتیکی دیموکراسی چیبکاتن و واز له تراویلکه ی دیموکراسی بو عیراق و ئیران و تورکیا بینیت .
نیشانەکردن :
914 ژمارەی بینین

ببە بەشێک لە (رووداوی تۆ)

بابەت و وێنە و ڤیدیۆکانت لەگەڵ رووداو بەش بکە

قسەی تۆ

Azad Azad | 16/09/2018 01:10:21 م
به‌ ته‌ئكید شیعه‌ و ئێران مه‌لا به‌ختیاریان پێ باش نیه‌ له‌تیف ره‌شیدیان پێ زۆر باشه‌..!!! به‌رهه‌میش تازه‌ بگه‌ڕێته‌ ناو یه‌كیه‌تی یان نه‌ هه‌ر وه‌ك...
لە بەربژێرەکانی یەکێتی بۆ سەرۆککۆماری عێراق دوو کەس مانەوە
| 16/9/2018 | (1)
dara hama | 15/09/2018 03:51:53 م
ئه‌گه‌ر بۆ بانگه‌شه‌ نییه‌ 2 مانگ پێش ئێستا بۆ ئه‌و قسه‌یه‌ نه‌كرا ؟؟
دڵشاد شەهاب: پلانی حکومەتە لە نزیکترین کاتدا پاشەکەوتی مووچە بەیەکجاری نەمێنێت
| 15/9/2018 | (1)
سەردار بێرکۆتی | 15/09/2018 12:20:20 م
پرسیارێك؛ بۆ تەنها لە کوردستان دۆڕاو هەردەم وتوویەتی تەزویر کراوە!!
چوار لایەنی کوردستانی: نوێنەرە دڵسۆز و راستەقینەكانتان بنێرنە پەرلەمان
| 15/9/2018 | (1)
Azad Azad | 15/09/2018 08:07:39 ص
كاك موسه‌نا امین والله‌ به‌راستی وه‌ حه‌ق و عه‌داله‌ت ئێوه‌ حه‌قی هیچ پۆستێكی سیادیتان نیه‌ له‌ په‌ڕه‌مانی كوردستان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئێوه‌ له‌ كاتی...
سەردار بێرکۆتی | 15/09/2018 09:19:52 ص
شایستەیەتی دوکتۆر موسەنا
موسەننا ئەمین: بە بەرکەوتەی نیشتمانی پۆستی جێگری سەرۆکی پەرلەمان مافی یەکگرتووە
| 15/9/2018 | (2)

لە بەشەکانی دیکەی رووداوەوە

لە نەیجیریا نزیکەی 100 کەس بە کۆلێرا گیانیان لەدەستداوە 9 کاژێر لەمەو بەر |

لە نەیجیریا نزیکەی 100 کەس بە کۆلێرا گیانیان لەدەستداوە

زیاتر لە 3000 حالەتی کۆلێرا تۆمارکراون زۆرتر
 تەندروستی جیهانی: ژمارەی تووشبووانی سیل لە جیهاندا کەمیکردووە 10 کاژێر لەمەو بەر |

تەندروستی جیهانی: ژمارەی تووشبووانی سیل لە جیهاندا کەمیکردووە

سیل بە نەخۆشییە هەوکردنە بکوژەکە دادەندرێت زۆرتر
0.375 seconds