وەرە ژوورەوە / خۆت تۆمار بکە

وەک میوان بابەت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

وەکو میوان کۆمێنت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

چوونە ژوورەوە

یان وەکو بەکارهێنەر پەیوەندیمان پێوە بکە
 

ئیمەیل

 

كوردى | Kurdî | English | Türkçe | عربي
Rudaw

بیروڕا

كوردستان و ململانێی هایدرۆهەژموونی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست

لەلایەن زریان رۆژهەڵاتی 8/8/2018
زریان رۆژهەڵاتی*
زریان رۆژهەڵاتی*
كێشەی ئاو، پرسێكی ریشەداری كوردستان و عێراقە! لەم هاوینەدا گەلێك جار قسەی لەبارەوە كرا و لەسەری نووسرا. 
بەڵام هێشتا پرسی كەمئاوی بابەتێكی پڕبایەخە كە دەبێ زیاتر لەسەری بڕۆین. دوو دەوڵەتی غەیرە عەرەبی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە زەقكردنەوەی ناسنامەی ئیسلامییان كردووەتە بنەمایەكی سیاسەتی دەرەوە، لە رەمەزانی رابردوودا كە مانگێكی واتادارە بۆ موسڵمانانی جیهان، لە دوو لاوە ئاوێكی زۆریان لە كوردستان و عێراق گرتەوە! ئەمەش واتایەكی سادەی هەیە: خەریكە ئاو دەبێتە رەگەزێكی هێزداری. كێ سەرچاوەكانی ئاوی ئەم ناوچەیەی لەدەست بێ، زیاتر قسەی دەیخوا!

ئاو، لە شوێنیك كە بە "پشتێنەی وشكی جیهان" ناسراوە، تەنها بابەتێكی جوگرافی نییە، بەڵكوو هەرچی دەچێ، لەگەڵ سیاسەت، ئابووری و بابەتە كۆمەڵایەتییەكانیشدا زیاتر تێكەڵ دەبێت. ئا لێرەدا، هەقی خۆیەتی بزانین، كاریگەرییە سیاسی- ئابووری و كۆمەڵایەتییەكانی كەمئاوی و "ململانێی ئاو" لە ناوچەكە لەسەر كوردستان چی دەبێت؟ بەهۆی گەلێك فاكتەری ناوخۆیی و دەرەكییەوە، لانیكەم تا ئێستا، نەوت نەبووەتە رەگەزێك بۆ هێزداریی كوردستان، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە كە ئایا ئاو ئەو هێزەی پێدەبەخشێت؟

ململانێی هایدرۆهەژموونی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست

 


رەنگە لە واتایەكدا بتوانین بێژین كە مێژووی مرۆڤایەتی، مێژووی جەنگە لەسەر بەدەستهێنان و پاراستنی سەرچاوەكان بۆ بەقای سیاسی و ئۆرگانیك. هەندێكجار مرۆڤەكان لەبەر كەمیی سەرچاوەی بژێوی، دەستیان بۆ تاڵانی و لەشكركێشی بردووە. ئەمە لەو جۆرە جەنگانەن كە بۆ بەقای ئۆرگانیك كراون و هەندێكجاریش بۆ هێشتنەوەی پێگە سیاسییەكەی خۆیان دەستیان بۆ چەك بردووە كە ئەمەش گرێدراوی بەقای سیاسی بووە.

ئاو یەكێكە لە پێویستییەكانی بەقای ئۆرگانیك بۆ هەر دەوڵەت، كۆمەڵگا و تاكێك كە بێ ئەو، هەموو شت كۆتایی دێت. ئەگەر مرۆڤەكان بۆ دەستخستنی خۆراكی زیاتر، بەرژەوەندیی ئابووری و سیاسی دەستیان بۆ چەك بردبێت، دەتوانن بۆ ئاویش بجەنگن!

رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كەوتووەتە پشتێنەی وشكی جیهان و تەنها 1%ی ئاوی شیرینی جیهانی تێدایە، ئەمەش بۆ حەشامەتێكی سەرووی 400 ملیۆن كەسی، سەرچاوەیەكی زۆر كەمە. زۆریی زاوزێ و گەورەبوونی كۆمەڵگاكان، گەشەكردنی شارنشینی و پیشەسازی و بەرزبوونی ئاستی ژیان و كشتوكاڵ و... تاد، وایان كردووە بەكارهێنانی ئاویش لەم ناوچەیە زیاتر بێت.

پێویستیی ئاو و كاریگەرییەكەی لەسەر هەردوو بەقای ئۆرگانیك و بەقای دەوڵەت و كۆمەڵگاكان، دەوڵەت و هێزدارانی ئەم ناوچەیە پاڵ دەنێت بۆئەوەی بیر لە كۆنترۆڵكردنی سەرچاوەكانی ئاو بكەنەوە و بۆ ئەوەش لە ململانێدا بن. هەندێك لە دەوڵەتان تەقەلای بەشە ئاوێكی زیاتر دەدەن و دەیانەوێ باڵادەستیی خۆیان بەسەر حەوزەیەكی ئاوییەوە بسەپێنن. ئەمەش ئەو شتەیە كە مارك زیتون بە هایدرۆهەژموون ناوی دەبات. ئیسرائیل لە حەوزی رووباری ئوردن، میسر لە حەوزی نیل و توركیاش لە حەوزی دیجلە و فورات لە ریزی هایدرۆهەژموونە گرنگەكانی ئەم ناوچەیەدان.

 گەلێكجار، ناكۆكیی دەوڵەتان لەسەر بەشە ئاوی خۆیان لە هەریەك لە حەوزە ئاوییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ناكۆكی سیاسی و تەنانەت ئەگەری رووبەڕووبوونەوەی سەربازیشی لیكەوتووەتەوە و گەلێكجاریش، فاكتەری ئاو كراوەتە هۆكارێك بۆ دەستخستنی ئامانجێكی سیاسی یان ئابووری.

لەسەر حەوزەی نیل كە 11 دەوڵەتی لەسەر دەژی، ناكۆكییەكی قووڵ لە بەینی میسر و ئەسیوپیا هەیە. كاتی خۆی "لە ساڵی 1989دا میسر باڵیۆزی ئەسپۆپیای بانگ كرد بۆئەوەی سەبارەت بە چالاكیی ئەندازیارە هایدرۆلۆجیستەكانی ئیسرائیل لە شاخەكانی ئەو وڵاتە كە بە سەرچاوەیەكی سەرەكیی رووباری نیل هەژمار دەكرێت، روونكردنەوەیان پێبدات.

تەنانەت ئەو كاتە، پەرلەمانی میسر بڕیاری هێرشكردنە سەر ئەسیوپیای دەركرد". دواتر بەهەر هۆكارێك بێت، باس لەوە كرا كە ئیسرائیل نیگەرانی دۆخی كەمئاویی یەهودییەكانی فلاشا بووە و لە ئەسیوپیاش بەنداو دروست نەكرا!
سێ رۆژ دوای رۆیشتنی موبارەك لە میسر، سەرۆكوەزیری ئەسیوپیا پرۆژەی دروستكردنی بەنداوێكی گەورەی لەسەر رووباری نیل راگەیاند. كار گەیشتە ئەوەی محەممەد مورسی كە شوێنی موبارەكی گرتبووەوە، هەڕەشەی بۆردومانكردنی ئەسیوپیا بكات!

حەوزەی رووباری ئوردن كە بەشێكی لە سووریا و بەشێكی دیكەی لە لوبنانەوە سەرچاوە دەگرێ، سەرچاوەیەكی سەرەكیی ئاوی ئوردن و ئیسرائیلە و كاتێ ئەمەشمان لەپێشچاو بێت، ئەو وەختە قووڵایی بایەخ و كاریگەریی لوبنان و سووریا لەسەر ئەمنی ئۆرگانیك و ئەمنی سیاسیی ئیسرائیل روونتر دەردەكەوێت.

دروستكردنی بەنداوی ئەلسەورە لە سووریا لەسەر رووباری فورات، تەنگی بەعێراق هەڵچنیبوو، بۆیە لە ساڵی 1977دا عێراق لەشكری رەوانەی سنوور كرد تا لەسەر ئاو شەڕی دیمەشق بكات بەڵام، بە ناوبژیوانیی میسر و رووسیا رێ لە شەڕ گیرا. عێراق زیاتر لە 80%ی ئاوی خۆی لە دەرەوە دابین دەكات و بەشێكی زۆری ئەمەش لە هەردوو رووباری دیجلە و فورات و بەشێكی دیكەش لە رووبارەكانی رۆژهەڵاتی كوردستانەوە دێت. عێراق، جگە لە رێككەوتنی 1946، كە مەلیك فەیسەڵ كردوویەتی، هیچ رێككەوتنێكی دیكەی لەسەر ئاو لەگەڵ توركیا نییە كە ئەوەش باسی دروستكردنی بەنداو و گلدانەوەی ئاوی تێدا نەكراوە.

دەمێكە عێراق كێشەی ئاوی لەگەڵ ئێران هەیە و ئاو یەكێك لە بابەتە گرنگەكانی بەینی هەردوولا بووە و ئێستاش بە گلدانەوەی ئاوەكانی ئەڵوەن، سیروان و زابی بچووك، زەمینەی دەركەوتنی كێشە لەبەینی هەردوولا لەئارادایە.

ئامانجەكانی توركیا و ئێران لە گلدانەوەی ئاو

گلدانەوەی ئاوی رووبارە سنووربەزێنەكان لەلایەن توركیا و ئێرانەوە دەتوانێت چەندین فاكتەری جیاجیای لە پشت بێت.
توركیا لەڕێی دروستكردنی بەنداو لەسەر رووبارەكان، ئامانجی دەستخستنی ئاوی زیاتر بۆ كشتوكاڵ، بەرهەمهێنانی زیاتری كارەبای هەیە. بەمەش دەیەوێت گەشەسەندنی ناوچە كوردییەكان زیاتر بكات كە بەپێی روانینی هەندێك لە بەرپرسانی ئەنكەرە، هۆكارێكی گرفتە سیاسییەكانی ئەو ناوچە بووە. جگە لەوە، توركیا لەڕێی بەربوومی كشتوكاڵەوە پێداویستی خۆراك بۆ بەشە پڕنفوسەكەی خۆرئاوای وڵاتەكەی لەوێوە دابین دەكات. لە سیاسەتی دەرەوەشدا، دەشێ بەردانەوەی ئاو وەك كارتێكی گوشار بۆ دەسكەوتی سیاسی و ئابووری بەكاربێنێ. توركیا بە گلدانەوەی ئاو، بەرەبەرە كەرتی كشتوكاڵی سووریا و عێراق وێران دەكات و بەمەش بازاڕێكی گەورەتر بۆ بەروبوومی كشتوكاڵیی خۆی دروستدەكات.

ئێران كێشەی ئاوی هەیە. ناوچە نەریتییە فارسنشینەكانی ئێران رووبەڕووی وشكەساڵی و بێئاوی بوونەتەوە. تەنانەت ئەمە بووەتە بابەتێكی ئاسایشی نەتەوەیی و ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێران ناوەندێكی تایبەتی بۆ كردووەتەوە. 

وشكەساڵی دەتوانێت كۆچ و نائارامی سیاسی و لاوازیی ئابووری لێبكەوێتەوە. بۆیە ئێران لەڕێی گۆڕینی ئاراستەی ئاوە سنوورییەكان و گلدانەوەی ئاو لە عێراق، بەشێك لەو گرفتانەی خۆی چارەسەر دەكات.

لە روانگەی كوردەوە گلدانەوەی ئاو لە توركیا و ئێران، بایەخی ناوچە كوردییەكان لەو دوو دەوڵەتە زیاتر دەكات. ئەمەش وەك شمشێری دووسەر وایە. لەلایەك ئەگەری بەهێزبوونی پێگەی كورد هەیە و لەلایەكەی تریش، ویستی ئەنكەرە و تاران بۆ كۆنترۆڵی ئەمنی و سیاسیی زیاتری ناوچە كوردییەكان لەبەر ئاو زیاتر دەكات.

خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە گلدانەوەی ئاوی ناوچە كوردییەكان، كاریگەری لەسەر كورد لە هەرێمی كوردستان دادەنێت و دەوڵەتان ئاوی كوردستان لە كورد دەگرنەوە.
 
دەرئەنجامە گریمانەییەكانی كەمئاوی لە عێراق 

دەیان ساڵی رابردوو، نەوت هۆكارێكی كێشەكانی نێوان هێز و ئەكتەرە محەلی و ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان بوو. ئاو زیاتر گرفت لە بەینی هێزە محەلی و ناوچەییەكان دروستدەكات، بەڵام هێزە گەورەكانی جیهانیش دەتوانن بۆ مەرامی سیاسی پشتی ئەم یان ئەویان بگرن! لەم سۆنگەیەوە دەتوانین بێژین:

- كێشەی ئاو لە عێراق، دەتوانێ هەوێنی ناكۆكییەكی سیاسی درێژخایەن بێت لەگەڵ ئێران و توركیا و تەنانەت هەرێمی كوردستانیش.

- بە ئەگەری زۆر، درێژەكێشانی كێشەی كەمئاوی لە عێراق، كۆچ بەرەو هەرێمی كوردستان زیاتر دەكات و ئەمەش بەرەبەرە، مەترسی لەسەر دیمۆگرافیای كوردستان دروستدەكات.

- كەمئاوی لە باشوور و ناوەڕاستی عێراق، وابەستەیی بەغدا بە هەرێمی كوردستان زیاتر دەكات. بەمەش یان هەوڵی جڵەوكردنی كوردستان دەدات، یان رێگای رێككەوتن دەگرێتەبەر.

- كەرتی كشتوكاڵی عێراق و بەرهەمهێنانی كارەبا بە ئاو، پەكی دەكەوێت.

- ناڕەزایی جەماوەری سەبارەت بە كەمیی ئاو و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكان لە ماوەی مامناوەندیدا هۆكارێكی ناسەقامگیریی سیاسی دەبن لە عێراق.

ئەنجام

ئاو بووەتە پرسێكی گرنگی جیۆسیاسی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. بێشك، ململانێ هایدرۆهەژموونییەكانی ئەم ناوچەیە كاریگەری لەسەر كوردستانیش دادەنێن. سروشتی شاخاوی و بوونی رێژەیەكی گونجاوی باران، وا دەكات كوردستان لەم بابەتەدا زیاتر بەخت یاوەری بێت. راستە ئێستا گرفتی ئاوی هەیە، بەڵام ئەمە تەنها مەسەلەی كەمئاوی یان سیاسەتە ئاوییەكانی توركیا و ئێران نییە، بەڵكو بەشێكیشی بۆ كێشەی ئیدارەكردنی سەرچاوە ئاوییەكانی كوردستان دەگەڕێتەوە.

فاكتەری نێودەوڵەتی و ناوچەیی رێگەیان گرت لەوەی نەوت ببێتە هۆكارێكی گەورە بۆ هێزداریی سیاسی كوردستان، بەڵام ئاو دەتوانێت ئەو دەرفەتە بۆ كورد بڕەخسێنێ. هەرێمی كوردستان لە توانایدا نابێت هاوشێوەی توركیا یان ئێران، سیاسەتێكی ئاویی بەرامبەر عێراق پێڕەو بكات، بەڵام دەتوانێت لەڕێی رێككەوتن لەگەڵ بەغدا، پرۆژەی بەنداوسازیی گەورە ئەنجام بدات بۆ رێگرتن لە بەفیڕۆچوونی باراناو و بەفراوەكانی كوردستان. ئەمە كوردستان بەهێزتر دەكات و بەغدا زیاتر وابەستەی هەولێر دەكات. رەنگە لە عێراق، كەسانێك پەیدابن كە ئەمە وەك هەڕەشە سەیر بكەن، بەڵام راستییەكەی بەغدا چارەیەكی زیاتری نییە و وتەی وەزیری ئاوی عێراق بۆ "كڕینی بەرمیلی زیاتر"، نیشانەی ئەوەیە كە عەمباركردنی ئاو گونجاوترین رێگایە. هەروەها دەتوانێت لێكۆڵینەوە لە ئەگەرە كردەنییەكانی پرۆژەی بۆری ئاوی كوردستان بۆ ناوەڕاست و باشووری عێراق بكات، چونكە دواجار، وابەستەیی بەغدا بە ئاوی كوردستان، دەتوانێت پێگەی سیاسی هەولێر بەهێزتر بكات.

*زریان رۆژهەڵاتی، توێژەر لە ناوەندی لێكۆڵینەوەی رووداو


772 ژمارەی بینین

ببە بەشێک لە (رووداوی تۆ)

بابەت و وێنە و ڤیدیۆکانت لەگەڵ رووداو بەش بکە

قسەی تۆ

Azad Azad | 21/10/2018 10:21:58 ص
به‌ڕێزان زۆر سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ له‌م وڵاته‌ی ئێمه‌..!! پێشه‌كی رێز و ئیحترامم بۆ هه‌مو مامۆستایانی مزگه‌وت و كه‌نیسه‌و لالش هه‌یه‌ به‌ هه‌مو...
شەش مەلا بۆ خولی پێنجەمی پەرلەمان دەرچوون
| 21 کاژێر لەمەو بەر | (1)
Khoshi Tahir | 21/10/2018 02:05:44 ص
هةمو جارى بابى رةحمةتيم دةيگو نةهيوام بة عيراقة و نةبةعيراقيانيشة چونكة پاش ئةو هةموو كارةساتة خيناويةى بةسةريان هات لة سالى ١٩٦٣ ئةوجاش بةعسيةكان...
کۆمیسیۆن ئەنجامی کۆتایی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستانی راگەیاند
| دوێنێ کاژێر 11:11 | (1)
belan garmiany | 20/10/2018 01:42:57 م
تێگەیشتین کە لە پردێ پیلانی دایرکەران تێکشکا، وەك تێکشکان بۆ هێڕشی پێچەوانەنەکرایەوە، خۆ هێزی پێشمەرگەی کوردستان توانای هێڕش بردنی هەبوو، شارەزاییەکی...
فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنەکانی پێشمەرگە: لە پردێ پێشمەرگە پەلاماری نەیار و داگیرکارانی تێکشکاند
| 20/10/2018 | (1)
awa | 20/10/2018 11:39:39 ص
سلاو هيوام وايه ئه م فستيواله به باشي ببه رده وام بيت و هيوادارم به و شيوه به ريوه نه چيت كه فستيوال سليماني به ريو ه ي برد
لە فێستیڤاڵی فیلمی دهۆک 105 فیلم پیشاندەدرێن
| 19/10/2018 | (1)

لە بەشەکانی دیکەی رووداوەوە

 منداڵیک 22 خولەک دڵی وەستا و ئێستا ئاهەنگی ساڵڕۆژی لەدایکبوونی دەگێڕێت 31 خولەک لەمەوبەر |

منداڵیک 22 خولەک دڵی وەستا و ئێستا ئاهەنگی ساڵڕۆژی لەدایکبوونی دەگێڕێت

لەماوەی نەشتەرگەرییەک دڵی دووجار وەستاوە زۆرتر
ئامێرێکی بچووکی شوشتنەوەی گورچیلە دروستدەکرێ 11 کاژێر لەمەو بەر |

ئامێرێکی بچووکی شوشتنەوەی گورچیلە دروستدەکرێ

نەخۆش دەتوانێ لەگەڵ خۆیدا هەڵیبگرێ! زۆرتر
سەلما بلێر: تووشی نەخۆشی (ئێم ئێس) بووم 12 کاژێر لەمەو بەر |

سەلما بلێر: تووشی نەخۆشی (ئێم ئێس) بووم

"زوو زوو دەکەوم و شت لەدەستم بەردەبنەوە" زۆرتر
0.485 seconds