وەرە ژوورەوە / خۆت تۆمار بکە

وەک میوان بابەت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

وەکو میوان کۆمێنت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

چوونە ژوورەوە

یان وەکو بەکارهێنەر پەیوەندیمان پێوە بکە
 

ئیمەیل

 

كوردى | Kurdî | English | Türkçe | عربي
Rudaw

بیروڕا

كوردەواری و خەباتی ناتووندوتیژانە

لەلایەن رێبوار کەریمی 10/1/2018
رێبوار کەریمی
رێبوار کەریمی

كولتوورێك بەناوی كولتووری خەباتی ناتوندوتیژانە لەناو ئێمەدا نەبووە و نییە. بەڵام لە مێژووی خەباتی سیاسی و كۆمەڵایەتیی كورددا زۆر چركەی پرشنگداری خەباتی ناتوندوتیژانە بەدی دەكرێت. بۆ وێنە كۆچی مێژوویی خەڵكی مەریوان لە ساڵی 1979- دا و بایكۆتی رێفراندۆمی كۆماری ئیسلامیی ئێران لەلایەن گەلی كوردەوە لە هەمان ساڵدا، مانگرتنی گشتی دژی لەسێدارەدانی چالاكانی سیاسی و كوشتنی كۆڵبەرانی بێتاوان و، تەنانەت هەرەوەزی پڕمانای بەهاناوەچوونی لێقەوماوانی بومەلەرزە و ژێرپرسیارخستنی ئاوتۆریتەی دەسەڵاتدارێتی ئێران لەو پێوەندییەدا، نموونەی خەباتی ناتوندوتیژانە لە ڕۆژهەڵاتی كوردستانن. دیارە خەباتی ناتوندوتیژانە لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان مێژینەیەكی زۆر لەمە پرشنگدارتری هەیە. 

باكووری كوردستانیش گۆڕەپانی گەلێك نموونەی خەباتی ناتوندوتیژانەیە، لەوانە چالاكییەكانی دایكانی ئاشتی لە ساڵانی رابردوودا، لە تەك گەلێك دەسپێشخەریی سیاسی و فەرهەنگی لە شارە كوردنشینەكانی توركیە و باكووری كوردستان. ڕەنگە هەژێنەرترین نموونەی خەباتی ناتوندوتیژانەی باكوور مانگرتنی سەراسەریی زیندانیانی سیاسیی نزیك لە دۆزی پەكەكە لە زیندانەكانی توركیەدا بێت، كە چەند ساڵێك پێش ئێستا دەوڵەتی تووشی قەیرانێكی گەورەی ئاسایش كرد. ئەو خەباتە ناتوندوتیژانەیە دواجار ئامانجی خۆی لە چەندین ئاستدا پێكا و بە سەركەوتوویی كۆتایی هات. 

نموونەی خەباتی ناتوندوتیژانە لە باشووری كوردستانیش كەم نین، یەكێك لە سەرەتاییترین نموونەكانی دوای ڕاپەڕین كە ڕەنگە كەم كەس سەرنجی دابێت، رێپێوانی ساڵی 1994-ی دەیان دایك و ژن بوو لە سلێمانییەوە بەرەو پەڕلەمانی كوردستان لە هەولێر. ئەو خۆپێشاندانە لەپێناوی ئیدانەكردن و بەرگرتن لە شەڕی ناوخۆ بوو كە سەد مخابن نەیتوانی ئیرادەی ئەهریمەنیی شەڕخوازان بەچۆكدا بێنێت. لە یەكەم هەڵبژاردنی سەراسەریی دوای داڕووخانی رێژیمی بەعس لە 2003، گرووپێك رۆشنبیر و كەسایەتیی نەتەوەیی ''رێفراندۆمێكی سێبەر''یان بۆ ڕوونكردنەوەی ڕای خەڵكی كوردستان سەبارەت بە سەربەخۆیی ڕێكخست. ئەو ڕێفراندۆمە سەمبولیكە نموونەی پرشنگداری خەباتێكی ناتوندوتیژانەی سەركەوتوو بوو كە هەم كەتنی ئەو دەسەڵاتدارە خۆماڵیانەی بردە ژێرپرسیار كە لەدوای داڕووخانی دەوڵەتی عێراق لە 2003 دا كوردیان بردەوە بۆ بەغدا، هەم ئاكامە سەركەوتووانەكەشی بوو بە كارتێكی سیاسی بەدەست سیاسەتوانانی كوردەوە بۆ چاوترسێنكردنی بەغدا لە ئەگەری پەراوێزخستنی كورد. تەنانەت رێفراندۆمی بیست و پێنجی سێبتەمبەری 2017- ی كوردستانیش – كە بە گوتەی رێكخەرەكانی تەنیا بۆ پرسینی ڕای خەڵك بوو – خۆی لە خۆیدا جۆرێك لە خەباتی ناتوندوتیژانە بوو دەرهەق بە بەغدا. لە هەناوی ئەو رێفراندۆمەدا شەپۆلی بایكۆتێكی فراوانی خەڵكانی ناڕازی لە هێندێك ناوچەی كوردستان بینرا. ئەو پرۆتستۆ و بایكۆتەی ڕەوتی ڕێفراندۆمیش بۆ خۆی جۆرێك خەباتی ناتوندوتیژانەی بەبڕشت بوو، كە ترسی خستبووە دڵی بەشێك لە رێكخەرانی رێفراندۆمەوە. دەمەوێ بڵێم خەباتی ناتوندوتیژانە ئەوەندەش بێ مێژینە نییە لە كوردستان!

شاعیرێك بەناوی (كاتری ڤاڵا) كاتی خۆی جوانی پێكابوو، گوتبووی ''دەسەڵاتداران لەو دەستانە تۆقیون كە چەكیان تێدا نییە''! ئاخر گەورەترین بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكانیش لەو‌ بیرۆكانەوە‌ دەستیان پێكردووە كە بەبێ هیچ توندوتیژییەك زەفەریان بە مێشك و دڵی مرۆڤەكان بردووە. ''ژێ كاف'' یان كۆمەڵەی ژیانەوەی كورد كە لە ساڵەكانی بەرەبەری شەڕی جیهانیی دووەم خەریكی چالاكیی فەرهەنگی بوو، خۆی لە خۆیدا جووڵانەوەیەكی نەتەوەیی ناتوندوتیژانە بوو. گەرای دامەزراندنی ''كۆماری كوردستان'' هەر لە هەناوی ''ژێ كاف''دا گوورا.  لەدوای كۆماری كوردستانەوە ئیتر كەس ناتوانێ بڵێ خەباتی ناتوندوتیژانە بەرهەمی نابێ!

خەباتی ناتوندوتیژانە هەڵبەت هەمیشە سەركەوتوو نابێ. بزووتنەوەی بەهاییەكانی ئێران لەسەردەمی قاجارەكانەوە، جووڵانەوەی بووداییەكانی تێبێت لە چوارچێوەی كۆماری چیندا، هەڵمەتی لاشەڕانەی ڕەوتە پاسیفیستەكانی ئەوروپا لە پێش شەڕی یەكەمی جیهانی و زۆر نموونەی كۆنتر و نوێتر، هەموو بە ناتوندوتیژی هێنایان، بەڵام تێكشكێنران. 

خەباتی ناتوندوتیژانە هەمیشە بە ناتوندوتیژیش نامێنێتەوە. زۆر لە ڕەوتە ئاینییەكان (بۆ وێنە ئیسلام)،‌ بەشێكی زۆر لە جووڵانەوە نەتەوەیی و سەربەخۆییخوازەكان و بزووتنەوە كرێكارییەكانی هاوچەرخیش لەسەرەتادا بە هێمنی و ناتوندوتیژانە دەستیان پێكردووە، بەڵام لەژێر زەبری زۆرداری و سەركوت و چەوساندنەوەی تاقەتپڕووكێندا بەرەو گرژی و توندوتیژی كشاون. 

هەڵبەت كەم نین ئەو نموونە مێژووییانەش كە سەركەوتنی ڕەوتە ناتوندوتیژەكان‌ بەرامبەر بە زەبەلاحترین دەسەڵاتەكانی سەردەمی خۆیان دەسەلمێنن: هەر لە بەرخۆدانی لاشەڕانەی فینلاندییەكان بەرامبەر بە رووسیای قەیسەرییەوە بگرە تا خەباتی سەربەخۆییخوازانەی هیندییەكان بەرامبەر ئیستیعماری بەریتانیا، هەر لە بزووتنەوەی مافە مەدەنییەكانی ڕەشپێستەكانی وڵاتە‌ یەكگرتووەكانەوە بگرە تا بەرخۆدانی چێكوسلۆڤاكیای سەردەمی داگیركراوی و هەروەها بزووتنەوەی بەدەستهێنانەوەی سەربەخۆیی وڵاتانی باڵتیك. 

گەلێك هۆكار هەن بۆ پەسندانی خەباتی ناتوندوتیژانە، هۆی ئایدیۆلۆژیك و ئەخلاقی بەلایەك، هۆیەكی گرینگی تر بڕشت و كاریگەریی ئەو جۆرە خەباتەیە. هەر ئەوەندە بەسە بزانین كە توندوتیژی پشت بە ڕێژەیەكی دیاریكراوی وزە دەبەستێت. كاتێك‌ ئەو وزەیە تەواو بوو، توندوتیژییەكەش دوایی دێت‌. ئەوە لە كاتێكدا ناتوندوتیژی بۆ خۆی كانگای وزەیە‌، واتە سروشتێكی بژیك یان خۆژیێن و، سەرچاوەیەكی لەبڕاننەهاتووی هەیە، هەربۆیە شانسی بەردەوامبوونیشی زۆرتر و ئەگەری كاریگەریدانانی درێژخایەنیشی زیاترە. مخابن‌ شەڕ و ماڵوێرانكارییە یەك لە دوای یەكەكان‌‌ ئەو باوەڕە چەوتەی لای مرۆڤەكان جێخستووە كە توندوتیژی بەبڕشتترین شێوازی وەدیهێنانی گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتییەكانە. ئەوە لە كاتێكدا خەباتی ناتوندوتیژانە دەتوانێ دەروو لە دەرفەت و ئیمكانی ئەوتۆ بكاتەوە كە پێشتر هەر بەبیریشدا نەهاتوون. پلانی ستراتیژیی ئامانجدار و خەباتێكی شێلگیرانە لەسەر بنەمای ئەو پلانە، دەتوانێ زۆر لە كردەوەی تیژو توند‌ بەبڕشتتر، ئامانج بپێكێت.

لە دەڤەرێكی دیكتاتۆریلێدراوی وەك ڕۆژهەڵاتی ناڤیندا، ئێمە بەردەوام لەگەڵ دوو دیاردە‌ی كارەساتباری سیاسی بەرەوڕووین: لەلایەكەوە مەترسیی بەردەوامی لەگرێژنەبردنی ناڕەزایەتییە سیاسی و مەدەنییەكان و سەركوت یاخود ڕادیكاڵیزەبوونی خوێناوی و كاولكارانە (بڕوانە چۆن بەهاری عەرەبی بوو بە خەزانی مرۆڤایەتی)، لەلایەكی تریشەوە ئەوەی كە دێمۆكراتیكترین بزووتنەوەكانی ئەم دەڤەرەش بە ئاسانی ڕەهەندێكی سێكتاریستی و تاقمگەرایانە بەخۆیانەوە دەگرن و، لە پڕۆسەی بڕیاری سیاسی و جێبەجێكاریدا، لە زۆرینەی جەماوەر نامۆ دەبن. لە بەرامبەر ئەو دوو مەترسییەدا، واتە ریسكی سەركوت یان رادیكاڵیزەبوون و ئەگەری نامۆبوون لە بنەما دێمۆكراتیكەكان، رێكاری ناتوندوتیژانەی خەبات دەتوانێ ئەو ئەڵتەرناتیڤە بەبڕشتە‌ بێت كە بە كەمترین تێچوون و ئەگەری تیاچوونەوە، بەشداریدەرانەترین بوار بۆ جووڵەی جەماوەری و گۆڕانكاریی دێمۆكراتیك بڕەخسێنێ. 

خەباتی ناتوندوتیژانە لە ڕوانگەی جێندەرییشەوە شیاوی تێڕامانە: ڕەنگە سروشتی توندوتیژانەی خەباتی سیاسی یەكێك لەو هۆكارە گرینگانە بێت كە وای كردووە زۆربەی جووڵانەوە سیاسییەكانی ئەم دەڤەرەی ئێمە، بیچمێكی پیاوانە و پیاوسەنتەرانەی دوور لە گیانی یەكسانیخوازییان هەبێت. سروشتی خەباتی ناتوندوتیژانە بەشێوەیەكە كە دەتوانێ بەربەستە جێندەرییەكانی بەرخۆدانی جەماوەری بشكێنێت و بواری یەكسان بۆ بەشداری و كاریگەریدانانی هەموو مرۆڤەكان، بێ گوێدانە زایەندیان، بڕەخسێنێ.  

پەندێكی دێرین هەیە دەڵێ: ''دوژمنەكەت بە چ چەكێك شەڕی لەگەڵ كردی تۆش بەو چەكە بەگژیدا بچۆرەوە''. لەڕاستیدا فەلسەفەی خەباتی ناتوندوتیژانە هەڵگێڕانەوەیەكی پڕاگماتیستانەی ئەو پەندە‌شە: بەو چەكە بەگژ دوژمنەكەتدا مەچۆ كە ئەو بۆ خۆی هەیەتی! ئاخر، جین شارپ، بیریاری مەزنی بواری خەباتی ناتوندوتیژانە گوتەنی: ''ئەگەر تۆ بە زەبری توندوتیژی بەگژ زاڵمێكی زۆرداردا بچیتەوە، تۆ بە ‌چەكێك شەڕی لەگەڵ دەكەی‌ كە ئەو بۆخۆی باشترینەكەیانی لەلایە. ئەمەی تۆ دەیكەی ڕەنگە ئازایەتی بێت، بەڵام دواجار دەبیتە قارەمانێكی مردوو". 

قارەمانەكانی خەباتی ناتوندوتیژانە شانسێكی زۆرتریان بۆ مانەوە و نەمرییەكی خۆشناوانە هەیە، لەچاو‌ قارەمانانی شەڕ و كوشتاردا. ڤیلیام پێن، لیۆ تۆڵستۆی، ماهەتما گاندی و مارتین لوتێركینگ، نەك هەر بوونەتە ئایدۆل و قارەمانی مێژوویی، بەڵكو كەم جەنگاوەر و ژێنێراڵی شەڕەكانی مێژوو دەگەن بە ‌تۆزی پێی ئەوان. ناوی ئەو قارەمانانەی خەباتی ناتوندوتیژی، هێزێكی مۆراڵی مەزن بە نەوەكانی ئەمڕۆ و داهاتووی ئادەمیزاد دەبەخشن و هانیان دەدەن بۆ بەربەرەكانیی نەپساوە و خۆڕاگرانەی بێ توندوتیژی. قارەمانەكانی شەڕ لە باشترین حاڵەتدا بیرەوەرییەكن پێوەست بە ڕابردوو، ئەوە لە كاتێكدا قارەمانەكانی ناتوندوتیژی ئەو ئادرێسانەن كە بۆ نەخشەڕێژكردنی ئایندەیەكی تێكەڵ بە ئاشتی بۆ دنیا، دەبێ بەردەوام بگەڕێینەوە بۆ لایان. 

لە هەرحاڵدا، كولتووری ناتوندوتیژی بەبێ مەعریفەی پێوەندیدار بە خەباتی ناتوندوتیژانە ناپشكوێ و بەرناگرێ. بەتێگەیشتنی من، ناتوندوتیژی لەگەڵ لاشەڕی (پاسیفیسم) دوو شتی لێكجیاوازن. ناتوندوتیژی نە دەستبەردانەوەیە،‌ نە ملكەچی بۆ ئیرادەی بەهێزترەكان. ناتوندوتیژی، گاندی گوتەنی هێزی لەبڕاننەهاتووی ئاڵوگۆڕە دێمۆكراتیكەكانە. ناتوندوتیژی شێوازێكی بەبڕشتیشە لە پێناوی هەڵگێڕانەوەی ڕق و قین و نەفرەتی پەنگخواردووی جەماوەری بۆ وزە و هێزێكی كاریگەری پۆزەتیڤ، لە پێناوی گۆڕانكاریی بنیاتنەر لە پانتایی كۆمەڵگە و دەسەڵاتی سیاسیدا.  

نیشانەکردن : كوردەواری
862 ژمارەی بینین

ببە بەشێک لە (رووداوی تۆ)

بابەت و وێنە و ڤیدیۆکانت لەگەڵ رووداو بەش بکە

قسەی تۆ

Miaad shwan | 13/10/2018 11:01:31 ص
تا كاتژير چه ند ئه م كتيبخانه به رده وأم ده بيت...؟؟؟
لە هەولێر پێشانگەی نێودەوڵەتی کتێب دەکرێتەوە
| 9/10/2018 | (1)
Abdolvahed | 13/10/2018 08:22:50 ص
پیم وانیه ئه مریکا پشتی کوردبگریت چونکه کورد بوخوی پارچه پارچه ونالیکه به داخیکی زورگه وره هه رحیزب وپارتیکی کوردی ئالقه به گوی ده وله تیکی داگیرکه...
لاڤرۆڤ: ئەمریکا هەوڵی دامەزراندنی دەوڵەتێک لە سووریا دەدات
| 12/10/2018 | (1)
ره شید | 12/10/2018 04:27:41 م
ده سخوش کاک رابه ر ، له کوردستانی ئیمه دا دیموکراسی ده له مه یه و حیزبه سیاسیه کان به ده سه لاتیشه وه خاوه نی کلتووریکی دیموکراتیک نین ! چاویان له وه...
Raber | 12/10/2018 05:54:03 م
كاك رابه ر به ريز بابه تكاني تو وتنه وه يه، شي كردنه وه نيه. به داخه وه
دیموكراسی به‌بێ هه‌ڵبژاردن
| 12/10/2018 | (2)
محمد | 12/10/2018 10:07:57 ص
لە باو لە باران هەر تەمەنی بەفر کەم دەکا بە ئەمریکا و ڕوسیا کوردیان نەهێشت
پۆمپیۆ: واشنتن دەیەوێت کورد لە دانوستاندنەکانی داهاتووی سووریادا بەشداربن
| 12/10/2018 | (1)

لە بەشەکانی دیکەی رووداوەوە

ڤیاگرا خراوەتە نێو بەشێک لە جگەرە ئەلیکترۆنییەکان 6 کاژێر لەمەو بەر |

ڤیاگرا خراوەتە نێو بەشێک لە جگەرە ئەلیکترۆنییەکان

دەزگای خۆراک و دەرمانی ئەمریکی هۆشداری دەدات زۆرتر
برسیێتی و بەدخۆراکییەکی گەورەتر بۆ یەمەن بەڕێوەیە 9 کاژێر لەمەو بەر |

برسیێتی و بەدخۆراکییەکی گەورەتر بۆ یەمەن بەڕێوەیە

گەورەترین برسیێتی دەبێت لە 100 ساڵی رابردوودا زۆرتر
چین رۆڵی نێرینە لە درووستکردنی کۆرپەدا ناهێڵێت 23 کاژێر لەمەو بەر |

چین رۆڵی نێرینە لە درووستکردنی کۆرپەدا ناهێڵێت

بە بێ نێرینە کۆرپە بەرهەمهێنرا زۆرتر
0.281 seconds