وەرە ژوورەوە / خۆت تۆمار بکە

وەک میوان بابەت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

وەکو میوان کۆمێنت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

چوونە ژوورەوە

یان وەکو بەکارهێنەر پەیوەندیمان پێوە بکە
 

ئیمەیل

 

كوردى | Kurdî | English | Türkçe | عربي
Rudaw

بیروڕا

قەیرانی گشتپرسیی دەقی دەستووریی و پەیوەندییەکانی هێز

لەلایەن رووداو 12/10/2017
 یەحیا کوبەیسی، نووسەری عێراقی
یەحیا کوبەیسی، نووسەری عێراقی

قەیران بەوە پێناسە دەکرێت، چرکەساتی گۆڕانکارییەکی ریشەییە، کە لە رێڕەی رووداوێک رووبدات، پێویستە گۆڕانکاریی جۆری و بڕی لە سرووشتی خودی رووداوەکە و پەیوەندییەکانی رووبدات، بەڵام بەڕێوەبردنی قەیران، رێگەیەکی نوێیە بۆ بەڕێوەبردنی پەیوەندییەکان و ناکۆکی نێودەوڵەتی، کە لە دوای قەیرانی کوبا لە شەستەکانی سەدەی رابردوودا دەرکەوت، رێگەی بەڕێوەبردنی قەیرانەکانە لە ئاڵۆزکردن، یاخود سازشکردن، بۆ ئەوەی بگەیتە باشترین ئەنجام، کە ئامانجەکانی دەوڵەت و بەرژەوەندی باڵای نیشتمانی دەستبەربکات، لەگەڵ سووربوون لەسەر ئەوەی دۆخەکە ناگاتە ململانێ یان پچڕاندن، یاخود قوربانیدان بەهەر بەهایەک، یاخود بەرژەوەندییەکی جەوهەری.

هیچ گومانی تێدانییە، ناکۆکی لە پەیوەندییەکانی نێوان حکومەتی ئیتیحادی و حکومەتی هەرێمی کوردستان گەیشتووەتە چرکەساتی قەیرانی راستەقینە، ئیرادەیەک لای بەغدا هەیە بۆ ئاڵۆزکردنی ئەو قەیرانە، ئەویش لە رێگەی دووپاتکردنەوە لەسەر ئەوەی چارەسەرکردن چڕدەبێتەوە لە دانوستاندن لەژێر بنمیچی دەستوور و پێدانی دەسەڵات بە دادگای ئیتیحادی بۆ یەکلاکردنەوەی ئەو قەیرانە، ئایا ئەمە تەرحە، چارەسەری راستەقینەیە یاخود ئەمە بانگەشەی سیاسییە بۆ برەودان بە سەپاندنی ئیرادەی لایەنی بەهێزترە؟

راستییەکی ئازاربەخش هەیە، کە دەستووری عێراقی  بۆ مەرجەعی چارەسەرکردنی هیچ کێشەیەک ناشێت، بەهۆی ناچۆنییەکی لە داڕشتن و بوونی کەلێنی جەوهەری تێیدا، بەوپێیەی دەستوور بەرهەمی رێککەوتنێکی هەلپەرستانەی نێوان  کارەکتەری سیاسی شیعە و کاراکتەری سیاسی کوردییە، بۆیە هەریەک لەو لایەنانەن ئەو قەیرانە  بۆ بەرژەوەندی خۆیان بانگەشە بۆ دەقەکانی ئەو دەستوورە دەکەن، لەگەڵ ئەوەی لایەنێکی دادوەر نییە کە ئەوان لەسەری کۆکبن و، دانی پێبێن کە بە بێلایەنە، دوای ئەوەی دادگای ئیتیحادی بووەتە ئامرازێکی سیاسی بەدەست بەهێزترین کارەکتەری سیاسی لە هاوکێشەی دەسەڵات لە عێراقدا.

ئەگەر ئەو سێ بابەتە سەرەکییە وەربگرین، کە ناکۆکیان لەسەرە، لە دوو هەفتەی رابردوودا لەسەر زاری ململانێکارەکان بووە، بریتین لە: ناوچەی کێشە لەسەرەکان، دەروازە سنوورییەکان، نەوت و گاز، ئێمە باسی چارەسەری راستەقینەیان دەکەین بەپێی دەقە دەستوورییەکان، ئێمە پێشتر لە گوتاری رابردوودا گفتوگۆمان لەبارەی کێشەی ناوچە کێشەلەسەرەکان کرد، ئەمڕۆش باسی دوو کێشەکەی دیکە دەکەین.

لە راستیدا لە دەستووری عێراقدا، هیچ ئاماژەیەک بە دەروازە سنوورییەکان لە نێویاندا فڕۆکەخانە و بەندەرەکان نەکراوە، نە لە دەسەڵاتە حەسرییەکان و نە لەدەسەڵاتی هاوبەشەکان، هەروەها ئەگەر پەیوەست بین بە دەقی ماددەی 115 ، ئەوا هەموو ئەوانەی لەدەسەڵاتە حەسری و دەسەڵاتە هاوبەشەکاندا نەهاتووە، ئەوا دەگەڕێتەوە بۆ دەسەڵاتی هەرێم، یاخود پارێزگا نا رێکخراوەکان لە چوارچێوەی هەرێمدا، ئەمەش مانای ئەوەیە، کە دەروازە سنوورییەکان لە دەسەڵاتی هەرێمە، بەغداش پێشتر بەدرێژایی ساڵانی رابردوو ئەو دۆخەی قبوڵ کردووە و لەسەری رۆیشتووە.

لە بەرامبەردا حکومەتی ناوەندی پشت بە مادەی 110/بڕگە3 دەبەستێت کە تێیدا هاتووە" داڕشتنی سیاسەتی دارایی و گومرگی، دەرکردنی دراو، رێکخستنی سیاسەتی بازرگانی لە رێگەی سنووری هەرێمەکان و پارێزگاکان لە عێراق" لە چوارچێوەی دەسەڵاتی حەسری دەسەڵاتی ئیتیحادی دایە، دەستەواژەی "داڕشتنی سیاسەتی رێکخستنی سیاسەتی بازرگانی لە رێگەی سنووری هەرێمەکان و پارێزگاکان" بەوە لێکدەداتەوە، کە سەرپەرشتیکردنی دەروازە سنوورییەکان لە خۆدەگرێت، هەروەها دەستەواژەی داڕشتنی سیاسەت و رێکخستن، ئەوا بەڕێوەبردنیشی دەگرێتەوە. ئەمەش پاساوێکی زۆر لاوازە، چونکە ماددەی 114/بڕگە1ی دەستوور بڕیاریداوە  بەڕێوەبردنی گومرگەکان لە چوارچێوەی دەسەڵاتی هاوبەشە، واتا هەر ناڕەزاییەک لە داڕشتنی سیاسەتەکان و رێکخستنی  بە مانای بەڕێوەبردنیشی دەگرێتەوە، ئەمە بوونی نییە، بە گەڕانەوە بۆ یاسای دەروازە سنوورییەکانی ژمارە 30ی ساڵی 2016، کە باس لە دەستەی سەرپەرشتکردنی دەروازە سنوورییەکان دەکات، کە بارەگاکەی لە بەغدایە، "هەروەها لقیشی لە هەرێمی کوردستان و ئەو پارێزگایانە دەکرێتەوە، کە لەچوارچێوەی هەرێمدا رێکنەخراون". 

ئەرکی ئەو دەستەیە بریتیە لە "کۆنترۆڵکردن و سەرپەرشتی و چاودێریکردنی فەرمانگەکانی دەوڵەت، کە لە دەوازەکان کاردەکەن"، بە خوێندنەوەی بڕگەکانی دیکە ئەوە ئاشکرادەبێت، کە یاساکە باس لە ئەرکێک دەکات کە " بەهاوئاهەنگی لایەنە ئەمنییەکان لە هەرێم و پارێزگا نارێکخراوەکان لە هەرێمدا" ئەنجامدەدرێت، هەروەها بەڕێوەبردنی گومرگەکان بە " بەهاوئاهەنگی لایەنە ئەمنییەکان لە هەرێم و پارێزگا نارێکخراوەکان لە هەرێمدا" ئەنجام دەدرێت. ئەمەش بەو واتایە دێت ، کە لە رووی دەستوورییەوە یاسای دەروازە سنوورییەکان بۆ "دەسەڵاتی هاوبەش" دەگەڕێنێتەوە نەک "دەسەڵاتی حەسری" بە بەڵگەی  بوونی رۆڵی پەیوەندی هەرێم و پارێزگا نارێکخراوەکان لە هەرێمدا.

سەبارەت بە نەوت و گاز، چەقی ناکۆکییەکانی نێوان حکومەتی ئیتیحادی و حکومەتی هەرێمی کوردستان لەسەر شیکردنەوەی ماددە دەستوورییەکانی تایبەت بەم پرسەیە،  ماددەکانی تایبەت بە دەسەڵاتی حەسری حکومەتی ئیتیحادی و دەسەڵاتی هاوبەش و دەسەڵاتی تایبەت بە هەرێمەکان، ئەمە بە روونی یەکلانەکراوەتەوە، ئەوەی تایبەت بێت بەم پرسە، دەستووری ئێستای عێراق بەهیچ شێوەیەک ئاماژەی بەوە نەکردووە، کە نەوت و گاز لە دەسەڵاتی حەسری  دەسەڵاتی ئیتیحادی دایە ، کە وەک ئەوەی لە ماددەی 110دا هاتووە، هەروەها لە ماددەکانی 111 و 112ش هاتووە، لە دوای ماددەی تایبەت بە دەسەڵاتی حەسری و پێشووتریش ماددەی تایبەت بە دەسەڵاتی هاوبەش لە نێوان دەسەڵاتی ئیتیحادی و دەسەڵاتی هەرێمدا ، کە ئەوەش بەتایبەتی لەمادەی 114دا هاتووە، هەروەها ماددەی 115/بڕی2 رێگەی داوە یاسای هەرێم بخرێتە سەرووی یاسای ئیتیحادی ئەگەر لە دەسەڵاتی حەسریدا نەبێت، هەروەها لە ماددەی 121/بڕگە2 لە دەستووردا دەسەڵاتی بە "هەرێمەکان"داوە، ئەو یاسا ئیتیحادیانە هەمواربکەنەوە، کە لە دەسەڵاتی حەسریدا نین. 

بابەتێکی  گرنگتر لەو ناکۆکیانەدا دەتوانرێت  لێکدانەوە بۆ ئەو دەقەبکەی کە دەڵێت "نەوت و غاز، موڵکی هەموو گەلی عێراقە لە سەرجەم هەرێم و پارێزگان"،  حکومەتی ناوەندی بۆخۆی ئەمە بەوەلێکدەداتەوە، کە دەقەکە مانای ئەوەیە خاوەندارییەکە، بۆ هەموو گەلی عێراقی، لە کاتێكدا هەرێمی کوردستانیش دەتوانێت ئەم دەقە بەمە لێکی بداتەوە، کە ئەمە خاوەنداریەتییەکی تایبەت بە گەلی عێراقە لە هەرێم و پارێزگاکاندا. هەروەها ناکۆکی لەبارەی دەستەواژەی " کێلگەکانی ئێستا" بەوە لێکبدرێتەوە، کە لەماددەی 112/بڕگە1 لە دەستوورداهاتوو، کە دەقەکەی دەڵێت حکومەتی ئیتیحادی ئیدارەی نەوت و گازی دەرهێنراو لە کێڵگەکانی ئێستا دەکات لەگەڵ حکومەتی هەرێمەکان و پارێزگا بەرهەمهێنەرەکان و  بەشێوەیەکی دروست دابەشدەکرێت، کە گونجابێت لەگەڵ دابەشبوونی دانیشتوانی لە سەرتاسەری وڵاتدا... ئەمەش بە یاسا رێکدەخرێت ". 

رەشنووسی پڕۆژە یاسای نەوت و گاز کە حکومەتی ئیتیحادی لە ساڵی 2007ەوە پێشنیازی کردووە، بەهیچ شێوەیەک هەڵوەستە لەسەر ئەم دەستەواژەیە ناکات، بەڵام لە خشتەکانی پاشکۆی یاساکەدا روونکراوەتەوە، کە حکومەتی ئیتیحادی لە چوارچێوەی دەستەواژەی" کێلگەکانی ئێستا" سەرجەم کێلگەکانی(2/ئەلف) دۆزراوەکان و ناسراوەکان لە عێراقدا، بەڵکو یاساکە باس لە ماددەی 28 دەکات لەبارەی جێبەجێکردنی یاسا لەسەر "پرۆسەکانی نەوتی لە سەرجەم ناوچەکانی کۆماری عێراق لە خاک و ژێرخاکەوەو  لە وشکانی، لە ئاوی ناوخۆیی و ئاوی هەرێمی دا.  هەرچی یاسای نەوت و گازی ژمارە22ی ساڵی 2007ە، کە لەلایەن پەرلەمانی کورستانەوە پەسەندکراوە، ئەوا لە مادەی 1دا پێناسەی کێڵگەکانی ئێستای کردووە بەوەی " ئەو کێلگەی نەوتیانەیە ، لە پێش 15/8/2005  کە بەرهەمیان هەبووە"، ئەمە واتای وایە، کە دەسەڵاتی هەرێم بەسەر سەرجەم کێڵگەکان دایە، کە پێش ئەو رێککەوتە بەرهەمهێنانیان  نییە، تانەت ئەوانەشی دۆزراونەتەوە و ناسراون.

باسكردن له‌ ده‌ستوور وه‌ك مەرجەعێک بۆ چاره‌سه‌ر، ته‌نیا مانۆڕێكه‌ به‌غدا گرتوویه‌تیه‌ به‌ر، یان به‌شێوه‌یه‌كی دیكه‌ بڵێین سیاسه‌تی شیعه‌گه‌ری كارا ئه‌م مانۆڕه‌یان گرتووه‌ته‌به‌ر، چونكه‌ خۆیان باش ده‌زانن ده‌ستوور دووره‌ له‌هه‌موو جۆره‌ ده‌سه‌ڵاتێك، كه‌ رێگه‌خۆش بكات بۆ چاره‌سه‌ركردنێك هه‌موو لایه‌نێك رازی بكات. لایه‌نی دووه‌م په‌نا بۆ په‌یوه‌ندیی هێز ده‌بات، كه‌ به‌لای به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانییه‌وه‌ ده‌یشكێنێته‌وە، بۆ ئه‌وه‌ی خوێندنه‌وه‌ی خۆی به‌سه‌ر ده‌قه‌كانی ده‌ستوور بسه‌پێنێت، هه‌ر چه‌نده‌ خوێندنه‌وه‌كان زێده‌ڕۆن و دووره‌ له‌ ده‌قه‌كه.‌ 

کۆمێنتەکان

 
ره شید | 12/10/2017
25ی ئه یلوول روژی له گورنانی ده ستووره پیشیلکراوه که ی عیراقه ، با عیراق به کرده وه حه ره که تیک دژ به کورد بکاتن ئه و کات بوی ده رده که وی کورد به ته نیا نیه و هه لویستی جیهان روون و ئاشکرا ده بیت

ببە بەشێک لە (رووداوی تۆ)

بابەت و وێنە و ڤیدیۆکانت لەگەڵ رووداو بەش بکە

قسەی تۆ

Azad Azad | 16/09/2018 01:10:21 م
به‌ ته‌ئكید شیعه‌ و ئێران مه‌لا به‌ختیاریان پێ باش نیه‌ له‌تیف ره‌شیدیان پێ زۆر باشه‌..!!! به‌رهه‌میش تازه‌ بگه‌ڕێته‌ ناو یه‌كیه‌تی یان نه‌ هه‌ر وه‌ك...
لە بەربژێرەکانی یەکێتی بۆ سەرۆککۆماری عێراق دوو کەس مانەوە
| 16/9/2018 | (1)
dara hama | 15/09/2018 03:51:53 م
ئه‌گه‌ر بۆ بانگه‌شه‌ نییه‌ 2 مانگ پێش ئێستا بۆ ئه‌و قسه‌یه‌ نه‌كرا ؟؟
دڵشاد شەهاب: پلانی حکومەتە لە نزیکترین کاتدا پاشەکەوتی مووچە بەیەکجاری نەمێنێت
| 15/9/2018 | (1)
سەردار بێرکۆتی | 15/09/2018 12:20:20 م
پرسیارێك؛ بۆ تەنها لە کوردستان دۆڕاو هەردەم وتوویەتی تەزویر کراوە!!
چوار لایەنی کوردستانی: نوێنەرە دڵسۆز و راستەقینەكانتان بنێرنە پەرلەمان
| 15/9/2018 | (1)
Azad Azad | 15/09/2018 08:07:39 ص
كاك موسه‌نا امین والله‌ به‌راستی وه‌ حه‌ق و عه‌داله‌ت ئێوه‌ حه‌قی هیچ پۆستێكی سیادیتان نیه‌ له‌ په‌ڕه‌مانی كوردستان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئێوه‌ له‌ كاتی...
سەردار بێرکۆتی | 15/09/2018 09:19:52 ص
شایستەیەتی دوکتۆر موسەنا
موسەننا ئەمین: بە بەرکەوتەی نیشتمانی پۆستی جێگری سەرۆکی پەرلەمان مافی یەکگرتووە
| 15/9/2018 | (2)

لە بەشەکانی دیکەی رووداوەوە

سەرۆکی فەڕەنسا: سیستمی تەندروستی وڵاتەکەم دەکەمە یەکەم لە جیهاندا 17 کاژێر لەمەو بەر |

سەرۆکی فەڕەنسا: سیستمی تەندروستی وڵاتەکەم دەکەمە یەکەم لە جیهاندا

ئیمانوێڵ ماکرۆن گۆڕانکاری لە سیستمی تەندروستی زۆرتر
هەوڵەکانی حکومەت بەردەوامن بۆ چاکسازی لە کەرتی تەندروستی 20 کاژێر لەمەو بەر |

هەوڵەکانی حکومەت بەردەوامن بۆ چاکسازی لە کەرتی تەندروستی

بەهۆی بوونی کەموکورتییەکان 30 کەس دەستگیرکراون زۆرتر
چـــامپــیــۆنــتــرس دوێنێ کاژێر 10:44 |

چـــامپــیــۆنــتــرس

بێ زیدان – دۆنێک لە دۆڵێک زۆرتر
0.516 seconds