وەرە ژوورەوە / خۆت تۆمار بکە

وەک میوان بابەت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

وەکو میوان کۆمێنت دابنێ

ئیمەیلەکەت بە کەس پیشان نادرێت
کۆمێنتەکەت بەناوی خۆت بڵاوبکەوە

چوونە ژوورەوە

یان وەکو بەکارهێنەر پەیوەندیمان پێوە بکە
 

ئیمەیل

 

كوردى | Kurdî | English | Türkçe | عربي
Rudaw

بیروڕا

ئەرشەد هورمزی و قەڵغانی دیجلە

لەلایەن مامەند رۆژە 29/9/2017
مامەند رۆژە
مامەند رۆژە

پێشنیارەکانی ئەرشەد هورمزی

ئەرشەد هورمزی سیاسەتمەدارێکی تورکمانی خەڵکی کەرکووکە کە ماوەیەکی زۆر راوێژکاری کاروباری خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی عەبدوڵڵا گوڵ سەرکۆماری پێشووی تورکیا بووە. ئەم پیاوە ئێستا سەرۆکی وەقفی کەرکووک و سکرتێری گشتیی یەکێتی دیالۆگی ناونەتەوەیی تورک – عەرەبە. دەگوترێ لە کۆبوونەوەی بەرایی دەزگای ئاسایشی نیشتمانی تورکیادا پێشنیارەکانی بەهەند وەرگیراون. 

ناوبراو لە راپۆرتە تایبەتەکەیدا، ئاماژە بە پەیمانی ئەنکەرە دەکا و داوا لە ئەردۆغان دەکا لە کاتی جاڕدانی سەربەخۆییدا، پێویستە تورکیا هێرش بکاتە سەر هەرێمی کوردستان و داگیری بکات. هورمزی یەکەم کەس بووە کە دووبارە مەسەلەی پەیمانی ئەنکەرەی ورووژاندووە. 

ئەو راپۆرتێکی ئامادەکردووە و پێشنیاری ئەوەی کردووە کە تورکیا مافی ئەوەی هەیە بگەڕێتەوە بۆ رێککەوتنی ئەنکەرە و ئەگەر کوردستان ببێ بە دەوڵەت، ئەوسا تورکیا بۆی هەیە ئاماژە بە هەڵوەشاندنەوەی ئەو رێککەوتنە بکات. 

ئەم پێشنیارە لەسەر مێزی سەرکۆمار، سەرۆکوەزیران و هاکان فیدان راوێژکاری میتە. بەپێی قسەکانی موحسین قزڵکایا کە ماوەیەک راوێژکاری سەرۆکی ئاک پارتی بۆ کاروباری کورد بووە، ئێستا پێشنیارەکەی هورمزی بەهەند وەرگیراوە و کاری لەسەر دەکرێت. 

هورمزی پێشنیاریشی کردووە کە: سەرەتا میکانیزمی سێقۆڵی تورکیا – ئێران - عێراق بێتەکایەوە، بەشێوەی بەردەوام کۆبوونەوەی سەرکۆمار و سەرۆکوەزیرەکان، وەزیرانی دەرەوە، سێ سوپاسالاری وڵاتەکە و دەزگای هەواڵگریی هەرسێ وڵاتەکە بەڕێوەبچێت. 

هەروەها پێشنیاری کردووە دەست بنرێتە بینەقاقای شادەماری ئابووریی بارزانی (وەک خۆی ناوی لێناوە)، دەروازەی سنووریی خابوور دابخرێ و تەنها لەڕێی دەروازەی سنووریی (ئۆڤاکۆی) بازرگانی لەگەڵ عێراق پێشبخرێت. ئۆڤاکۆی لەسەر سنووری زاخۆ – سلۆپییە و ئەو پرسیارە دەورووژێنێ کە ئایا ئەم سنوورە لەڕێی کێ دەکرێتەوە؟ ئایا پیلانێکی ناوچەیی بۆ لەتکردنی هەرێمی کوردستان لەئارادایە؟ 

قەڵغانی دیجلە هاوشێوەی قەڵغانی فورات

یەکێک لە بڕیارەکانی دەزگای ئاسایشی نەتەوەیی تورکیا دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی قەڵغانی دیجلەیە. بەپێی ئەم پرۆژەیە، سوپای تورکیا هێڵی سنووری ئۆڤاکۆی هەتا شنگال واتە کەرتی رۆژئاوای دیجلە داگیر دەکات و بەمجۆرە سنوورەکانی باشوور و رۆژئاوای کوردستان لەیەک دادەبڕێت. بۆ ئەم پرۆژەیە تورکیا دەیەوێ رەزامەندی دەوڵەتی ئەمریکا و رووسیا، عێراق، ئێران و تەنانەت تورکمان و عەرەبەکان و هەندێک لە هێزە کوردییەکان وەربگرێت. 
 
لەدوای ئەم پرۆژەیەوە، بڕیارە کۆبوونەوەی سێقۆڵی دەزگای هەواڵگریی تورکیا، ئێران و عێراق لە ئەنکەرە بەڕێوەبچێت! 

بەمجۆرە تورکیا پێی ناوەتە ناو قۆناغێکەوە کە خۆیشی هێشتا سەری لێدەرناکات. بەڵام تورکەکان پرۆژەی سەربەخۆیی هەرێمی کوردستان لە پرۆژەی رۆژئاوای کوردستان بەجیاواز نازانن و پێیانوایە ئەمە پیلانی خۆرئاوا بۆ دابەشکردنی ناوچەکەیە!
 
پەیمانی ئەنکەرە چییە؟

چەند ساڵێک لەدوای پەیمانی لۆزان، رێککەوتنی ئەنکەرە لە رۆژی پێنجی حوزەیرانی 1926 لەنێوان تورکیا، عێراق و ئینگلتەرە بۆ یەکلاکردنەوەی سنوورەکان واژۆکرا. 

لە رێککەوتنی موتارکەی مۆدرۆس، ناوچەکانی مووسڵ و کەرکووک لە چوارچێوەی میساقی میللیدا دیاریکراون. بەڵام لەبەر ئەوەی مەجلیسی مەبعوسانی ئەوکات نەیدەپەرژایە سەر ویلایەتی مووسڵ، ئەم ناوچەیەی پشتگوێخستووە. 

سێ رۆژ دوای واژۆکردنی رێککەوتنی مۆدرۆس، بەریتانیا بە پشتبەستن بە بەندی حەوتی ئەم رێککەوتنە، ویلایەتی مووسڵی داگیرکرد. لە کۆنفرانسی لۆزاندا تورکیا داوای لە بەریتانیا کرد ویلایەتی مووسڵی بۆ جێبهێڵێ کە لە چوارچێوەی میساقی میللیدایە، بەڵام بەریتانیا رایگەیاند کە ئەم ناوچەیە بۆ بڕیاری کۆمەڵەی میللەتان جێدەهێڵێ و لە سنووری دەسەڵاتی خۆیدا هێشتییەوە. 

بۆ چارەسەرکردنی کێشەی مووسڵ، یەکەمجار بەریتانیا لە 29 ی ئۆکتۆبەری 1924 لە کۆنفرانسی  کۆمەڵەی میللەتاندا بەپێی هێڵەکانی سنووری بروکسەل، سنوورەکانی دیاریکردوون. بەپێی ئەم رێککەوتنە، ئەگەر لە سنوورەکانی باکووری عێراقەوە هەڕەشە لە تورکیا بکرێ، ئەوە تورکیا بۆی هەیە 75 کیلۆمەتر بێتە ناوەوە. خۆ ئەگەر ئەم ناوچەیە لە عێراق جیاببێتەوە، ئەوە تورکیا پابەندی رێککەوتنی  29ی ئۆکتۆبەری 1924 نابێت. 

شاندی بەریتانیا لە ساڵی 1924 لە کۆنفرانسی خەلیج لە ئیستەنبوڵ بەشداریی کرد. بەڵام لەبەر ئەوەی بەریتانیا لەگەڵ مووسڵ داوای هەکاریشی دەکرد، رێککەوتن واژۆ نەکرا و دواخرا. 

دوای ئەمە بەریتانیا ویستی بە زەبر ئەم داخوازییەی بسەپێنێ و بۆ ئەمەش هۆشداریی بە حکومەتی تورکیا دا کە بە هێزی سەربازی ئەم خواستەی دەسەپێنێت. تورکیا لەبەرئەوەی بە راپەڕینی شێخ سەعیدی پیرانەوە سەرقاڵ بوو، نەیتوانی هێز رەوانە بکات و ناچار بوو واز لە ویلایەتی مووسڵ بهێنێت. 

لە 1926دا کێشەی مووسڵ برایە کۆمەڵەی گەلان و لەوێش چارەسەر نەکرا، پاشان بەرزکرایەوە بۆ دیوانی باڵای دادوەری. لەوێش هیچ بە هیچ نەکرا. 
بەناچاری هەردوولا لە رێککەوتنی ئەنکەرە لەسەر ئەم بابەتە سازان. سەرئەنجام لە رۆژی پێنجی حوزەیرانی 1926 واژۆ کرا و لە حەوتی ‌حوزەیرانیشدا مەجلیسی میللیی تورکیا پەسەندی کرد.

ئێستا بەرپرسانی تورکیا باس لە ژیاندنەوەی پەیمانی ئەنکەرە دەکەن، لەکاتێکدا 91 ساڵی بەسەردا تێپەڕیوە. ئایا ئەم پەیمانە دەبووژێتەوە؟ گەلێک ئاستەمە بەو گوتارەی تورکیا پەیمانی ئەنکەرە ببووژێنرێتەوە، بەڵام لەدوای رۆژی 26 ی ئەیلولەوە گەلێک شت دەگۆڕدرێت. یەکێک لەوانە گوتاری تورکیایە: درەنگ یان زوو تورکیاش پراگماتیانە سیاسەت دەکا و لەگەڵ ئەمری واقیعی تازەی کوردستان هەڵدەکات.

نیشانەکردن : ئەرشەد هورمزی
2723 ژمارەی بینین

ببە بەشێک لە (رووداوی تۆ)

بابەت و وێنە و ڤیدیۆکانت لەگەڵ رووداو بەش بکە

قسەی تۆ

ره شید | 22/01/2018 10:52:36 ص
ته جروبه و رووداوه کانی باشووری کوردستان ئه م راستیه مان بو مسوگه رده کا که باشترین ریگه بو کورده کانی سوریا ئه وه یه ده س به دانوستانی جیدی و به هه...
عەفرین لەبەردەم ‌هەڕەشەی جەنگ و کاولکاریدا
| دوێنێ کاژێر 09:12 | (1)
ر ه شید | 22/01/2018 10:42:38 ص
ده س خوش ، سالیانیکی دور و دریژ ئیران به حکوومه ته که ی حه مه ره زاشاشه وه پشتیوان و شه ریکی ستراتیجیکی کوردی عیراق بوو و به لام له سالانی دواییدا...
تاران نیوەی رێگایە
| دوێنێ کاژێر 09:02 | (1)
Haval | 21/01/2018 01:49:30 م
دەست خۆش بەڕاستی واقعیانە بوو من زۆر دڵنیام سەدامی دیکتاتۆر و قەزافی و عەلی عبدالله سالح و هاوشێوەکانی لەگەڵ دارودەستەکانیان هەمان گفتوگۆیان هەبووە...
Nabaz Qdir
Nabaz Qdir | 22/01/2018 07:24:30 ص
dast xosh zor jawan mamalat lagal daqakat krdwa
خاوەنشكۆ
| 21/1/2018 | (2)

لە بەشەکانی دیکەی رووداوەوە

لە داڤۆس پرسە تەندروستییە هەستیارەکان گەنگەشە دەکرێن 54 خولەک لەمەوبەر |

لە داڤۆس پرسە تەندروستییە هەستیارەکان گەنگەشە دەکرێن

بەرەنگاربوونەوەی بەکتریا سەرسەختەکان لە مژارە زۆرتر
لوبنان فەرمانی دەستگیرکردن بۆ خەزعەلی دەردەکات 8 کاژێر لەمەو بەر |

لوبنان فەرمانی دەستگیرکردن بۆ خەزعەلی دەردەکات

"بە رێگەی نایاسایی چووەتە لوبنان" زۆرتر
0.531 seconds