Gava em dibêjin helbest, yekem tişt ku dikeve hişê me nivîsek e ji çend rêzan pêk tê, rêzên ku bi rîtim, peyv û wêneyên xwe ji nivîsên din cuda dikin. Lê helbest ji forma xwe mezintir e. Helbest berî ku bibe nivîs deng e, berî ku bibe peyv hest e û berî ku bibe huner awayekî mirovan e ji bo ku tiştên ku carinan nikarin bi zimanê rojane bên gotin, bêne ziman.
Ji ber vê yekê, pirsa “Helbest çi ye?” ne ew qas hêsan e ku em bi yek hevokê bersivê bidin. Helbest dikare evîn be, bêrî be, şîn be, hêvî be, welat be, koçberî be an jî tenê kêliyeke ji jiyana mirovekî be ku nivîskar dixwaze di rêya helbestê de wê şîrove bike.
Belkî ji ber vê yekê ye ku helbest di dîroka mirovan de her tim cihê taybet heye. Ew ne tenê cureyekî wêjeyê ye ew yek ji kevntirîn awayên mirovan e ji bo ku hest, bîranîn û serpêhatiyên xwe biparêze.
Helbest ji ku derê dest pê dike?
Helbest ji berhemên çapkirî û pirtûkan gelek kevntir e. Berî ku nivîs bibe amûra tomarkirinê, mirov bi deng û peyvên rîtmîk hest û bîranînên xwe digihand hev.
Stran, lawik, lavij, stranên li ber kar, stranên şînê û gotinên ku ji nifşekî derbasî nifşekî din dibûn, hemû beşek ji vê dîroka dirêj in. Mirov tiştên ku dixwest ji bîr nebin, bi deng, rîtim û dubarekirina peyvan di hişê xwe de digirt.
Di civakên kevnar de helbest tenê ji bo xwendinê nebû. Ew dikaribû bibe amûra parastina dîrokê, veguhastina bîranînan û ragihandina hestên civakê. Tiştên ku mirovan dixwest nifşên paşê jî bizanin, bi stran û gotinên ritmîk dihatin parastin.
Ji ber vê yekê, dibe ku em bibêjin helbest yek ji kevntirîn awayên mirovan e ji bo parastina bîranînê û dîrokê.
Helbest û guherîna wê di dîrokê de
Bi pêşketina nivîsê û wêjeyê re helbest jî guherî. Ew ji forma kevneşopî ya stran û gotinên devkî derbasî nivîsê bû û her nifşan bi awayekî nû ji wê sûd wergirt.
Di helbesta klasîk de, peyv, qafiye, rîtim û qalibên diyarkirî girîng bûn. Helbestvan li ser qalibên ku ji berê ve hatibûn diyarkirin dixebitîn û peyv di nav wan qaliban de bi rêz dikirin.
Lê bi derbasbûna demê û bi derketina helbesta nûjen re, helbest ji hin sînorên kevneşopî dûr ket. Nivîskar û helbestvan dest pê kir ku zêdetir li ser azadiya peyvê, wêneyê, hest û awayê vegotinê rawestin.
Helbesta nûjen ne hewce ye her tim qafîye û qalibekî standart hebe. Carinan tenê bi rêzkirina peyvan, bi bêdengiyekê di navbera du peyvan de an bi wêneyekî ku di hişê xwîner de dimîne, dikare bandorekê çêbike.
Li vir helbest ji forma xwe dûr nakeve belkî têgihiştina me ya ji helbestê firehtir dike.
Ziman di helbestê de
Di helbestê de peyv tenê ji bo ragihandina wateyekê nayên bikaranîn. Peyv dikare xwe jî bide pêşberî me. Dengê peyvê, dirêjahiya wê, cihê ku di rêzê de digire û têkiliya wê bi peyvên din re dikare hestekî ava bike.
Ji ber vê yekê, helbestvan carinan ne tenê dipirse: Ez çi dibêjim? her wiha dipirse: Ez çawa dibêjim?
Ev yek ji bingehên sereke yên helbestê ye. Heman peyv dikare di axaftina rojane de wateyekî asayî hebe lê di helbestê de, bi peyvekî din re cihê xwe bigire û wateyekî nû biafirîne.
Li vir ziman ji amûrekî ragihandinê derbasî amûrekî hunerî dibe.
Wêne di helbestê de
Yek ji hêzên herî mezin ên helbestê wêne ye. Helbestvan ne her tim tiştekî rasterast dibêje carinan ew dihêle ku xwîner wê tiştê bibîne.
Şev dikare tenê şev nebe dikare bibe nîşana tenêtiyê. Baran dikare tenê av nebe, dikare bibe bîranîna kesekî ku ji me dûr e. Roj dikare bibe hêvî û pencere dikare bibe gulistanek ber bi cîhaneke din.
Wêneyên helbestê bi vê awayî di hişê xwîner de jiyana xwe didomînin. Her xwîner dikare di heman wêneyê de tiştekî cuda bibîne. Ji ber vê yekê helbest carinan bersiva yekane nade, ew pencereyên gelek şîroveyan vedike.
Rîtim û bêdengiya di helbestê de
Helbest bêyî rîtim jî dikare hebûna xwe bidomîne lê rîtim hîn jî yek ji hêzên wê ye. Rîtim ne tenê qafîye û dubarekirina deng e. Rîtim dikare ji dirêjahiya rêzan, ji dûrketina peyvan, ji dubarekirina hevokan û heta ji bêdengiyên di navbera peyvan de were avakirin.
Carinan bêdengî jî dibe beşek ji helbestê. Kêliya ku helbestvan peyvekî nabêje, dikare ji peyvekî ku hatiye gotin bihêztir be. Xwîner di wê valahiya biçûk de hestekî xwe tije dike.
Ji ber vê yekê, di helbestê de ne tenê peyvên ku hatine nivîsandin girîng in peyvên ku nehatiye gotin jî dikarin roleke girîng bilîzin.
Helbest û bîranîn
Helbest her tim bi demê re têkiliyek xurt heye. Mirov carinan kêliyeke ku ji destê wî çûye, bi helbestê vediguhêze.
Dengê dayikê, gund, zarokatiyî, dûrî, bêdengî, rêyek, evînek, mirina kesekî yan jî rojên ku êdî ne tên vegerandin dikarin di nav peyvan de bêne parastin.
Ji ber vê yekê, helbest dikare bibe cihê bîranînê. Tiştên ku di jiyanê de diçin, di helbestê de dikarin careke din bijîn.
Bi vê wateyê, helbest ne tenê hestekî îro ye, carinan ew navbera îro û rabirdûyê de dibe pirek.
Helbest wekî şahidê jiyanê
Di dîroka mirovan de gelek tişt hene ku di belgeyên fermî de nehatiye nivîsandin. Lê stran, kilam, lawik û helbest wan bi awayekî din parastine.
Ev berhem ne tenê li ser bûyeran agahî didin, ew hestên mirovan ên wê demê jî digihînin me.
Em dikarin ji belgeyekê bizanin ku şerek çêbûye, mirovan koç kiriye yan gundek hatiye hilweşandin. Lê helbest dikare ji me re bêje ku mirovan di wê demê de çi hîs kiriye: tirs, bêrî, hêvî, şîn û berxwedan.
Li vir helbest dibe cûreyek ji şahidiyê, ne şahidiyeke tenê li ser bûyerê lê şahidiyeke li ser hundirê mirovan.
Helbest û dengê mirovan
Belkî ji ber vê yekê ye ku helbest ji nifşekî derbasî nifşekî din dimîne. Mirov diguhere, civak diguhere, ziman jî diguhere lê hestên bingehîn ên mirovan bi tevahî naçin.
Helbest dikare dengê van hestan be. Dengê mirovekî dikare bi mirina wî raweste lê peyvên wî dikarin demeke dirêjtir bijîn. Ji ber vê yekê helbest carinan ji nivîskarê xwe dirêjtir dijî.
Kamoran Simo Hedilî û pirsa helbest çi ye?
Lêkolîner û nivîskarê Kurd Kamoran Simo Hedilî di pirtûka xwe ya bi navê Helbest çi ye? de li ser vê pirsa bingehîn raweste û hewl dide helbestê ne tenê ji aliyê forma wê lê ji aliyê ziman, hest, wêne, rîtim û têkiliya wê bi jiyana mirovan ve zelal bike.
Ji vê aliyê ve, helbest ne tenê tiştek e ku tê nivîsandin, ew awayekî vegotinê ye. Mirov carinan tiştên ku bi zimanê rojane nikare bibêje, bi helbestê dibêje.
Peyvek dikare bibe wêne, wêne dikare bibe hest û hest dikare bibe bîranînek ku di hişê xwîner de demek dirêj bimîne.
Ji ber vê yekê, gava em dipirsin “Helbest çi ye?”, belkî pirsa rasttir ev be, “Helbest çi dike?”
Helbest dikare peyvên rojane ji wateya wan a asayî derxe û wan di nav cîhaneke nû de bi cih bike. Dikare tiştekî biçûk mezin bike, kêliyeke kurt dirêj bike û hestekî kesane bixe nav hesteke hevpar.
Helbest dikare ji evînekê re bibe deng, ji bêrîyekê re bibe wêne, ji êşekê re bibe bîranîn û ji dîrokê re bibe şahid.
Lê belkî taybetmendiya herî girîng a helbestê ew e ku ew ne her tim bersivê dide, carinan ew pirsê dihêle ku di hundirê me de bimîne.
Helbest dikare tiştekî ku bêdeng bixe ziman. Dikare peyvekî biçûk bixe nav cîhaneke mezin. Dikare kêliyeke ku qediya vegerîne. Dikare kesekî ku ji me dûr ketiye careke din bîne ber çavên me.
Ji ber vê yekê, helbest ne tenê nivîsek e ku tê xwendin, ew tiştek e ku tê hîskirin.
(Nivîs bi tevahî ji fikr û ramanên nivîskar pêk tê. Tora Medyayî ya Rûdawê tenê nivîsê diweşîne.)
.webp&w=3840&q=75)
