ئاراستەی سیاسەتی نەوتی هەرێم لە ڕابردووەوە بۆ ئایندە

بابەتی بەڕێوەبردنی نەوت لە نێوان حکومەتە فیدراڵییەکان و هەرێمەکاندا، کارێکی نە زۆر ئاڵۆزە و نە سادە و ساکاریشە بەو شێوەیەی کۆمەڵێک کەس باسی لێوەدەکەن، بەڵام ئەمە بەو مانایە نایەت کە کۆمەڵێک نووسەر یان کەسایەتی لە ئاستی باڵای پارتە سیاسییەکانی ناو هەرێمی کوردستاندا، هەوڵ بۆ دروستکردنی ململانێیەکی نوێ بدەن لە ڕێگەی خستنەڕوویەکی نالۆژیکیانەی کۆمەڵێک زانیاریی پەیوەندیدار بە کەرتی نەوت و گازی هەرێمی کوردستان. 

چونکە باش و خراپی ئاستی بەڕێوەبردنی نەوت و گازی هەرێمی کوردستان لە ڕابردوو و داهاتووشدا، کەسانی پسپۆڕ و داهاتووی گۆڕانکارییە سیاسی و ئابوورییەکانی ناو عێڕاق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست یەکلایی دەکاتەوە. نەک بەراوردێکی نازانستی و نالۆژیکی نووسەرێک یان بەرپرسێک کە لەلایەک کار لەسەر دروستکردنی ململانێ دەکات لە نێوان دامەزراوەکانی بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستاندا و لەلایەکی تریش، دەبێتە هۆکارێک بۆ چەواشەکردنی خەڵکی کوردستان. 

ئەگەر سەرەتا لێکدانەوەیەکی زانستیانە بۆ کێشەی نەوت و قەرزەکانی سەر هەرێمی کوردستان بکەین، دەبێت لەوەوە دەستپێبکەین، کە بابەت و کێشەکانی نەوت و گازی هەرێمی کوردستان بابەتێکی ستراتیژین و مافی هەموو هاووڵاتیەکی هەرێمی کوردستانە زانیاری دروستی هەبێت دەربارەی چۆنێتی واژووکردنی گرێبەستەکان و هەناردەکردن و فرۆشتی ئەو سامانە سروشتیەی کە موڵکی هەموو خەڵکی کوردستان و تەنانەت عێڕاقیشە بەپێی دەستوور. لەبەر ئەوەی بەشی زۆری مووچە و داهاتی خەڵکی کوردستان پەیوەندیدارە بە داهاتی فرۆشتنی نەوت و گاز و  ئەو بەشە بودجەیەی لە بەغداوە دێت؛ کەواتە مافی خۆشێتی بزانێت لە گفتوگۆکانی نێوان بەغدا و هەولێردا چی دەگوزەرێت، چ لایەکیان ئۆباڵی ئەو ململانێ داراییانەی دەکەوێتە ئەستۆ کە بەهۆی بەڕێوەبردنی نەوت و گازەوە دروستبووە. 

بەڵام ئەمە بەو مانایە نایەت کە بەشێک لە نووسەر و کەسایەتیە سیاسییەکانی ناو پارتە دەسەڵاتدارەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، دووبارە لە ڕیگەی خستنەڕووی چارەسەری کەسیی خۆیانەوە بۆ کێشەی نەوت و دانەوەی قەرزەکان، هەوڵ بۆ نیشاندان یان دروستکردنی جۆرە ململانێیەک بدەن لە نێوان هەردوو دەسەڵاتی سەرۆکایەتی هەرێمی و حکومەتی هەرێمی کوردستاندا و چەواشەکردنی هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستان، چونکە لە ڕووی شکلیەتی فەرمانڕەواییەوە، ئەو دوو دامەزراوەیە جگە لە دەربڕینی پشتگیریی فەرمی لە لایەن سەرۆکی هەرێمەوە، هیچ کارو کاردانەوەیەکی تر ڕووی نەداوە. 

لەلایەکی تریشەوە، ئەو دوو دامەزراوەیە دوو دامەزراوەی جێبەجێکردنی فەرمانڕوایین کە بەپێی یاسا و زۆر جاریش بەپێی پێویستی دەبێت هەماهەنگییەکی بەهێز لە نێوانیاندا هەبێت. چونکە کوردستانێکی بەهێز پێویستی بە سەرۆکایەتییەکی بەهێزە لە ڕووی سیاسی و جیۆپۆلیتیکیەوە، لەهەمانکاتیشدا پێویستی بە حکومەتێکی بەهێزە لە ڕووی کارگێڕی و جێبەجێکردنی یاسا و جوگرافیای ئابوورییەوە (بەتایبەتی لە ڕووی بەڕێوەبردنی داهاتی نەوت و گاز و کەرتەکانی تری ئابووری). 

بەداخەوە کۆمەڵێک کەسایەتی سیاسی لەلایەک، وای نیشان دەدەن کە ڕاستەوخۆ تەسلیمکردنی نەوت و گاز بە بەغدا لە بەرژەوەندی هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستانە، یاخود دەیانەوێت لەو ڕێگەیەوە لە کابینەکانی ڕابردووی هەرێمی کوردستان بدەن و بڵێن کابینەی ڕابردوو کابینەیەکی فاشل بووە، لە پێناوی ئەوەی بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دەسەڵاتدارانی حکومەتی نوێ بکەن بە گژ بەرپرسانی حکومەتەکانی ڕابردوودا. کە لەڕاستیدا ئەم تێڕوانینانە نەڕاستن و نە چاکسازیش بەو میکانیزمە دەکرێت. چونکە بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی ئابووری و سیاسی، بەتایبەتی شەڕی داعش و بڕینی بودجەی هەرێمی کوردستان لە نێوان ساڵەکانی 2014- 2018 کە بەزیاتر لە 40 بۆ 48 ملیار دەخەمڵێنرێت، کەواتە ئەگەر ئێستا حکومەتی هەرێم 26- 30 ملیار دۆلار قەرزاربێت، ناڵیم کارێکی ئاساییە، بەڵام بەو مانایە نایەت کە حکومەتێکی فاشیل بووە. 

لەلایەکی تریش لەسەر بنەمای ئەو ڕووداو و گۆڕانکاری و پێشکەوتن و گەندەڵیانەی لە ماوەی حکومەتەکانی ڕابردووی هەرێمی کوردستاندا کراوە، ناتوانین بڵێین حکومەتەکنی ڕابردوو فاشیل بوونە. لەبەرامبەریشدا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو گۆڕانکاریە ئابووری و سیاسیانەی کە لە بەردەمی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا هەن، دووبارە ناتوانین بڵێین حکومەتی هەرێم وا بەئاسانی سەرجەم ڕێگاکانی گەیشتن بە حکومەتێکی بەهێز لەبەردەمیدا کراوەیە. 

چونکە حکومەتی بەهێز لە ناو زانستی سیاسەت و بەڕێوەبردندا بەو حکومەتانە دەگوترێ کە: یەکەم، دەسەڵاتی فەرمانڕەوایی بەسەر سەرجەم ناوچە و سنوور و حکومەتە خۆجێیەکانی ناو دەوڵەتەکەیدا هەبێت بەبێ جیاوازی لە ڕووی سەروەت و سامان و هێزەوە (بەتایبەتی نەوت و گاز و هێزە چەکدارەکان). دووەم، ئەو بەڵێنانەی کە داوێتی لەسەرەتای گرتنە دەستی دەسەڵاتەوە، بتوانێت زۆرترینیان جێبەجێ بکات. سێهەم، حکومەتەکە ڕەنگدانەوەی زۆرترین ڕای جیاوازی گەل و ناوچە جیاجیاکانی لەخۆگرتبێت، بەتایبەتی لە ڕووی جێکردنەوەی توانای کەسانی خاوەن پسپۆڕییە جیاجیاکان و دڵسۆزەکانەوە. چوارەم، ئەنجامدانی چاکسازی و بنبڕکردنی گەندەڵی لە بەرژەوەندی گشتی. پێنجەم، دانانی پلانی ستراتیجی لەسەرجەم بوارەکاندا و جێبەجێکردنیان لە ماوەی دیاریکراودا.

ئەگەر بێینە سەر ئەو خاڵەی کە کۆمەڵێک نووسەر و کەسایەتی سیاسی دەڵێن ناکرێت شەڕی داعش و بڕینی بودجە لەلایەن نووری مالکییەوە بکەین بە بیانوو بۆ ئەو هەموو قەرزەی لەسەر هەرێمی کوردستانە، کە خۆی لە خۆیدا ئەو دوو هۆکارە لەپاڵ دابەزینی نرخی نەوت، لە هۆکارە سەرەکیەکان بوون بۆ کەڵەکەبوونی ئەو قەرزەی ئێستا لەسەر هەرێمی کوردستانە، هەروەک لەسەرەوە ڕوونمانکردەوە لەپاڵ مەرجەکانی دروستبوونی حکومەتێکی بەهێزدا. بەڵام لەبەرامبەریشدا  ناکرێت بەراوردێکی نالۆژیکی بکرێت لە نێوان سعودیە و ئێران و ئوردن، لەگەڵ هەرێمی کوردستان، چونکە لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە، دەوڵەتانێکی خاوەن سەروەرین و مێژوویەکی درێژیان هەیە لە بەڕێوەبردندا، ناکرێت بەراورد بکرێت بە هەرێمێکی بچوکی وەک هەرێمی کوردستان. 

لەلایەکی تریش، ئەو نووسەرە بەڕێزەی ئەو بەراوردکاریەی کردووە، ئایا دەزانێت مێژووی وەبەرهێنان و دەرهێنانی نەوت و گاز لەسەرەتاوە تا پەنجا ساڵیش لە سعودیە و ئێران چۆن بووە و چۆن بەشی زۆری پشک و داهاتەکانی نەوت و گازی ئەو دوو وڵاتە بە دەست کۆمپانیا بیانییەکانەوە بووە و چەند قەرزاربوونەتەوە. سەبارەت بە دەوڵەتی ئوردنیش ناکرێت باسی ئەو هێزە هاوکاریە مادی و مەعنەوی و سیاسیە ستراتیجیە نەکرێت کە وڵاتانی ڕۆژئاوا پێشکەشی دەکەن. بە لەبەرچاوگرتنی ئەو تەنگژە سیاسی و ئابووریەی ئێستا بەرامبەر بە ئێران هەیە بەهۆی دۆسیەی ئەتۆمی و کێشەکانی پەیوەندیدار بە گەرووی هورمز، ئایا ناپرسیت هاووڵاتیان و گەنجانی  ئێران لە چ بارودۆخێکدا دەژین بە بەراود بە هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستان؟ 

سەبارەت بە ئابووریی سەربەخۆ، سەرەتا دەبێت ئەو بەڕێزانە بزانن، فرۆشتنی نەوت بە مانای ئابووریی سەربەخۆ نییە، هەرکەسێکیش لە هەر پلەیەکدا لە حکومەتەکانی ڕابردوو بووبێت یان لە داهاتوودا، ئەو قسەیەی کردبێت یان بیکات هەڵەیە. دەبێت لەوەش تێبگەن کێشە و ململانێی نێوان حکومەتی هەرێم و بەغدا لەسەر فرۆشتنی نەوت و ئابووریی سەربەخۆ نییە، بەڵکو فەلسەفە و ستراتیجی چۆنێتی بەڕێوەبردنی نەوت و گاز و ئەو مافە سیاسی و دارایی و کارگێڕیانەیە کە پەیوەندیدارە بەچۆنێتی بەڕێوەبردنی نەوت و گازەوە وەک لە مادەکانی 111 و 112 و مادەکانی پەیوەندیدار بە دەسەڵاتەکانی حکومەتی ناوەند و هەرێم و پارێزگاکاندا هاتووە کە دواجار ئەو ململانێیەی لێکەوتەوە و بووە هۆکاری بڕینی بودجە بەشێوەیەکی نایاساییانە. 

لە کۆتاییشدا ئەو شیکردنەوەیەی سەرەوە، بەمانای چاوپۆشین نییە لە کەموکووڕییەکان و دانەنانی پلانێکی نەرمونیان بۆ ڕێککەوتن لەگەڵ بەغدا، بەڵکو بۆ ئەوەیە کە ئەو نووسەرانە و کۆمەڵێک کەسایەتی سیاسی ناو هەرێمی کوردستان لەوە تێبگەن خستنەڕووی بەراوردی نالۆژیکی، تێگەیشتنی هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستان بەلاڕێدا دەبات، بۆیە وا باشترە لە ڕێگەی ئەو بەرپرسانەی کە هەیانە لەناو حکومەتی هەرێمی کوردستان و سەرۆکایەتی هەرێمدا، داوای ڕوونکردنەوە بکەن و ئەگەر ئەو داتا و زانیاریانەیان بەدڵ نەبوو، ئەوا فشار بخەنە سەر وەزیر و بەرپرسە باڵاکانیان. یان هەوڵ بۆ هێنانەدی حوکمڕانییەکی باش بدەن لە چوارساڵی ئایندەی هەرێمی کوردستان، یان لە حکومەت بکشێنەوە، نەک بە شەو ئۆپۆزسیۆن و بەرهەڵستکاری حکومەت بن، بە ڕۆژیش دەسەڵاتدار، چونکە ئەوە جگە لە دروستکردنی قەیران بۆ حکومەتی داهاتوو، هیچ دەرئەنجامێکی تری نابێ.