پەكەكە و رۆڵی لە پەیوەندیی وزەی نێوان توركیا و رووسیادا
وزە، بەتایبەتی گازی سروشتی، یەكێكە لە فاكتەرە سەرەكییەكانی پەیوەندیی نێوان رووسیا و توركیا، ئەو پەیوەندییەی كە لە هەڵكشان و داكشانی بەردەوامدایە. رووسیا سەرەكیترین دابینكەری گازی سروشتییە بۆ توركیا كە 56%ی تێكڕای هەناردەی گازی سروشتییە.
پشتبەستنی توركیا بە گازی رووسی، بە رادەیەكە كە توركیا لە خراپترین قۆناغەكانی پەیوەندیی خۆیدا لەگەڵ رووسیا، ناتوانێت مەتر سێجایەك لە هاوردەكردنی گازی سروشتیی رووسی كەم بكاتەوە. ئەم پەیوەندییە هێندەی پشتبەستنێكی قووڵی توركیایە بە رووسیا، هێندە هاوبەشییەكی بازرگانی نییە.
نەبوونی سەرچاوەی دیكەی جێگرەوە بۆ گازی رووسیا، هەروەها گەشەی ئابووریی خێرا و چەندهێندەبوونی خواستی سەر وزە لە توركیا، هۆكاری سەرەكی ئەم پەیوەندییە ناهاوسەنگەن. سەبارەت بە سەرچاوەی جێگرەوە، توركەكان جگە لە رووسیا، هەوڵیانداوە ئێران و ئازەربێجان بكەنە وێستگەی ئەڵتەرناتیڤ، بەڵام سەركەوتوو نەبوون، چونكە ئێرانییەكان هاوبەشێكی باشتر نەبوون لە رووسەكان، بە نرخی گران گازی كەم و پچڕپچڕیان بە توركیا دەدا، ئازەرییەكانیش، هێندەی چاویان لە ناردنی گازەكەیانە بۆ ئەوروپا، ئەوەندە خەمی تێركردنی بازاڕی توركیایان نییە.
لە دۆخێكی لەم شێوەیەدا، توركەكان بۆ راستكردنەوەی ئەو سەنگە لارەی پەیوەندییان لەگەڵ رووسەكان و كەمكردنەوەی ریسكی پشتبەستن بە گازی سروشتیی رووسیا و دەرچوون لەژێر هەژموونی رێنوێنییەكانی گاز پرۆم، دوو ستراتیژی نوێیان گرتە بەر: یەكەمیان دۆزینەوەی سەرچاوەی تازەی گازی سروشتی كە بتوانێت یارمەتی ئابووریی توركیا بدات لە دابینكردنی گازی سروشتیدا و دووەمیش، كاركردن لەسەر بەسەنتەربوونی توركیا بۆ گواستنەوەی گازی سروشتی بۆ بازاڕەكانی ئەوروپا، واتە بوون بەخاڵی كۆكردنەوەی ئەو بۆڕیانەی گازی سروشتی لە سەرچاوەكانی وزەوە بۆ بازاڕەكانی ئەوروپا دەگوازنەوە.
ئەم دوو خواستە ستراتیژییەی دەوڵەتی توركیا، بۆ پارتی كرێكارانی كوردستان (پەكەكە)، هەم مەترسی بوو هەمیش دەرفەت. مەترسی بوو بەو مانایەی كە گازی سروشتیی زیاتر بۆ توركیا واتە هێزی زیاتر، بەتایبەتی ئەگەر ئەو گازە سروشتییە لە سەرچاوەی دیكەی بەدەر لە رووسیاوە بێت، چونكە سەربەستی و متمانەیەكی زیاتر دەدات بە سیاسەتی دەرەوەی توركیا.
لەلایەكی دیكەوە دەرفەتیش بوو بۆ پەكەكە، بۆ ئەوەی لەڕێگەی لێدان لەم ستراتیژە نوێیەی وزەی توركیا، لەسەر هەردوو ئاستی بوون بە سەنتەری هەناردەكردنی گازی سروشتی و دۆزینەوەی سەرچاوەی نوێ، هاوپەیمانی و پشتیوانی ئەو دەوڵەتانە بەدەست بهێنن كە توركیا گازی سروشتییان لێ دەكڕێت و پشتی پێ بەستوون.
جەنگی پەكەكە لەگەڵ توركەكان تەنیا لە توركیادا نییە، تەنیا جەنگی سەربازییش نییە. بۆ بەردەوامبوون و مانەوە و هەڵكردن لەجەنگێكی وەها درێژخایەن و قورس و بەرفراوان و فرەئامرازدا، پەكەكە پێویستی بە هاوكاریی خەڵكی دیكە هەیە. پەكەكە كاری وردی لەسەر بەكارهێنانی چەكی وزە كردووە بۆ لاوازكردنی توركیا لەلایەك و هەروەها بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانیی رووسەكان و خەڵكی تریش.
ئەو بۆڕیانەی كە گازی سروشتی لە قەوقاز و ناوەڕاستی ئاسیاوە دەگوازنەوە بۆ ئەوروپا و بە خاكی توركیادا تێپەڕ دەبن وەك سەنتەرێكی گواستنەوە، زۆرینەیان بە باكووری كوردستاندا تێپەڕ دەبن. ئەم بۆڕیانە بەشێكن لە سیاسەتی وزەی یەكێتی ئەوروپا بۆ هاوردەكردنی گازی سروشتی لەو سەرچاوانەی كە رووسی نین بۆ كەمكردنەوەی پشتبەستن بە گازی رووسی.
رووسەكان بەم بۆڕیانە دڵخۆش نین، چونكە دەبنە هۆی كەمكردنەوەی هەناردەی گازی سروشتی بۆ یەكێتی ئەوروپا، مەترسی بۆ هەژموونی رووسیا لەسەر بازاڕی گازی سروشتی دروست دەكەن لە ئەوروپا. پەكەكە چەندین جار دەستی بەم پڕۆژانە گەیشتووە و ناوبەناو هێرشی كردوونەتە سەر . تەنانەت لە برۆكسل رایەك دروست بووە كە پێیوایە توركیا راڕەوێكی ئارام نییە بۆ ئەوەی بۆڕییەكانی گواستنەوەی گازی سروشتی پێدا تێپەڕێت.
ئەمەش رێك ئەو ئامانجەیە كە رووسەكان تەمەننای دەكەن. پەكەكە لە زۆر بۆنەدا گەمەی وزەی لەگەڵ توركەكان و رووسەكان كردووە، بە ئاڕاستەی هێشتنەوەی توركیا لە ژێر هەژموونی گازی سروشتیی رووسیادا. بۆ نموونە، لە رۆژی 30ی تەمموزی 2015 بەهۆی گرژیی سیاسی نێوان توركیا و رووسیاوە، گفتوگۆ لەسەر پرۆژەی توركیش ستریم لە نێوان توركیا و رووسیادا راگیرا كە رووسەكان دەیانەوێت كێبڕكێی بۆڕییە ئەوروپییەكانی پێ بكەن.
چەند كاژێرێك دوای ئەوە و لە هەمان رۆژدا، پەكەكە هێرش دەكاتە سەر ئەو شەمەندەفەرەی كە كەرەستەی بنیاتنان و دروستكردنی بۆڕیی گازی (تاناپ)ی دەگواستەوە. (تاناپ) بۆڕییەكی كێبڕكێكارە لەگەڵ بۆڕییە رووسیەكە و گاز لە ئازەربایجان و سەرچاوەی دیكەوە بۆ ئەوروپا دەگوازێتەوە.
پەكەكە تەنیا كاری لەسەر لاوازكردنی چانسی توركیا بۆ بوون بە سەنتەری گواستنەوەی وزە نەكردووە، بەڵكو كار لەسەر ئەو سەرچاوە جێگرەوانەش دەكات كە توركیا دەیەوێت بۆ رزگاربوون لە گازی سروشتیی رووسیا بەكاریان بهێنێت، هەرێمی كوردستان بە نموونە.
توركەكان چاویان لەوەیە لە كۆتایی ساڵی 2019 دا بتوانن 10 ملیار مەتر سێجا گازی سروشتی لە هەرێمی كوردستانەوە هاوردە بكەن، ئەم بڕەش ببێتە 20 ملیار مەتر سێجا لەساڵانی داهاتوودا. 20 ملیار مەتر سێجا لە گازی سروشتی بۆ بازاڕی توركیا واتە دەستبەرداربوون لە نزیكەی 50%ی تێكڕای هاوردەی گازی سروشتی لە رووسیاوە بۆ توركیا، كە لە كۆتاییدا دەبێتە هۆی زیانی ئابووری و گۆڕانی باڵانسی هێز لە نێوان رووسیا و توركیا و ئەوەش رەنگدانەوەی دەبێت لەسەر هەڵوێست و پێگەی هەریەك لەو دوو وڵاتە لە كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، قەوقاز، باڵكان و ناوەڕاستی ئاسیا. پەكەكە ئەم دەرفەتەی بەكارهێناوە بۆ لێدان لە توركیا و بەدەستهێنانی پشتیوانیی بەرامبەرەكەی.
پەكەكە دژی بۆڕی گازی نێوان هەرێمی كوردستان و توركیایە، بەشێوەیەك ئەم دژایەتیكردنە بۆ نەوت لە ئارادا نەبوو، بیانووی پەكەكە ئەوەیە كە بۆڕی گازی سروشتیی نێوان هەرێمی كوردستان و توركیا دەبێتە هۆی بەهێزكردنی پارتی دادوگەشەپێدانی فەرمانڕەوا لە توركیا. بەڵام بۆ ئەوانەی لە سیاسەتی وزەی رووسیا و پەیوەندیی نێوان توركیا و رووسیا تێدەگەن، ئەم پاساوە لاوازە.
لەڕاستیدا ئەگەر مەبەستی راستەقینەی پەكەكە بەهێزنەبوونی ئاكەپە بێت، ئەوا نەوتیش ئەو پارتە بەهێز دەكات و كردووشیەتی، بەڵام هۆكارەكە بریتییە لەوەی كە رووسەكان گازی سروشتی بە سەرچاوەی هەژموون و هێزی خۆیان سەیر دەكەن، بە پایەیەكی گرنگ لە سیاسەتی دەرەوەی خۆیانی دەزانن. نەوت لای ئەوان كاڵایەكی لاوەكیترە لەچاو گازی سروشتیدا، هەروەها نەوتی هەرێمی كوردستان بڕەكەی ئەوەندەی گازی سروشتی نییە بتوانێت هاوكێشە سیاسی و ئابوورییەكان بگۆڕێت لە نێوان توركیا و رووسیادا.
هۆكارێكی دیكەش ئەوەیە كە توركەكان پێداویستی و بەكارهێنانی گازی سروشتییان زیاترە و بەرەو گەورەبوون دەچێت لەچاو نەوتدا. لەبەر ئەم هۆكارانە پەكەكە دەزانێت بۆچی هەڕەشەی لە پەیوندیی گازی سروشتی هەرێمی كوردستان و توركیا كردووە و لەسەر نەوت بێدەنگ بووە.
سیاسەتی پەكەكە لەم بوارەدا روونە، بە توركەكان دەڵێن ئێمە رێگرین لەبەردەم هاوردەكردنی گازی سروشتی لە شوێنێكی دیكەی جگە لە رووسیاوە. ئەمەش ئەو سیمفۆنیایەیە كە لە قەندیلەوە پەخش دەكرێت، لە مۆسكۆ بە تاسەوە گوێی لێدەگرن.
بۆ نموونە، لە 9ی شوباتی 2016، توركەكان رایانگەیاند كە تەندەری دروستكردنی بۆڕی گازی سروشتیی هەرێمی كوردستان بۆ توركیا، ئامادەیە بۆ پێشكەشكردن، چەند رۆژێك دوای ئەمە، پەكەكە لەسەر زاری سەركردەیەكی باڵایانەوە بەناوی دەمهات عەگید، رایگەیاند كە ئەوان بە هیچ شێوەیەك رێگە بە راكێشانی بۆڕی گازی نێوان هەولێر و ئەنكەرە نادەن. زیاتر لەمە لە رۆژی 19ی شوباتدا، پەكەكە هێرشی كردە سەر بۆڕی نەوتی كوردستان و 23 رۆژ هەناردەی نەوتی كوردستانی راگرت بۆ بەندەری جەیهان لەسەر دەریای ناوەڕاست.
لە كۆتاییدا، پەكەكە فاكتەرێكی گرنگی پەیوەندیی وزەی نێوان رووسیا و توركیایە، دەتوانێت كاریگەری لەسەر ئەم پەیوەندییە دابنێ و بەوەش پشتیوانیی پێویست لە رووسەكانەوە بەدەستبهێنێ. ئەم هاوكێشەیەی پەكەكە دروستی كردووە لەگەڵ رووسەكان كە بریتییە لە "گازی سروشتی بەرامبەر پشتیوانی"، بە روونی لە سووریا هەستی پێدەكرێت. تا ئێستاش رووسیا ئامادە نییە بوار بدات بە توركیا بە ئازادی دژی یەپەگە هێز بەكاربهێنێ، بەڵام ئەم رۆڵەی پەكەكە، كاریگەریی خراپی لەسەر سەرپێكەوتنی كەرتی گازی سروشتی لە كوردستان دەبێت. دەرفەتی بەبازاڕكردنی كەمتر دەكاتەوە.