ئەنجوومەنی شوورای هەرێمی کوردستان تێبینییەکانی لەبارەی 'سەرپێچییەکانی دادگەی فیدراڵی' دەخاتەڕوو

ئەنجوومەنی شوورا ئەمڕۆ (پێنجشەممە، 14-3-2024) لە راگەیێندراوێکدا گوتی "لە سۆنگەى هەستكردن بە بەرپرسیارێتى مێژوویی و یاسایی بەرامبەر بەو ئاراستە نوێیەى دادگەى باڵاى فیدراڵی عێراق لە بڕیارەكانى ئەم دواییەیدا لەخۆى گرتووە دەربارەى ئەو سکاڵایانەی دژ بە هەرێمى كوردستان بەرزكراونەتەوە، كە چەندین سەرپێچی لەخۆگرتووە بۆ دەقە دەستوورییە ڕوونەكان و بنەما یاساییە چەسپاوەكان، هەروەها لە ڕوانگەى باوەڕبوونمان بە سیستەمى فیدراڵى لە عێراق، ئێمە لە ئەنجوومەنى شووراى هەرێمى كوردستان - عێراق، گرنگترین تێبینییە یاساییەكانمان دەربارەى ئەو سەرپێچییانە بۆ ڕاى گشتى دەخەینەڕوو"

1- دادگەى ئیتیحادى باڵا خۆى خستووەتە شوێنى دەسەڵاتى یاسادانان، بەجۆرێك لە حوكمى دەعواى ژمارە (83) و هەردوو یەكخراوەكەى (131) و (185)/ ئیتیحادى/2023، چەندین دەقى یاسایی تەشریع كردووە لە بەندەكانى (دووەم)، (سێیەم)، (چوارەم) و (پێنجەم)ى حوكمى ئاماژەپێكراودا، ئەویش دواى ئەوەى بڕیاریداوە بە نادەستورییبوونى هەندێك ماددە و بڕگەى یاساى هەڵبژاردنى پەرلەمانى كوردستان - عێراق ژمارە (1)ى ساڵى 1992ـی هەمواركراو. ئەمەش پێشێلكردنێكى ڕوونە بۆ ماددە (93)ى دەستورى عێراقى ساڵى (2005)، بەتایبەت بەندى (یەكەم)ى، كە تیایدا كارى دادگەى ئیتیحادى باڵا كورتكراوەتەوە سەر پیادەكردنى تایبەتكاری چاودێرییكردنى مەوداى دەستووریبوونى یاسا و پەیڕەوە بەركارەكان. بۆیە هێنانەكایەى دەقى یاسایی لە بڕیارى دادگەى ئیتیحادی باڵا، دەستوەردانە لە تایبەتكارییەكانى دەسەڵاتى یاسادانان و سەرپێچییەكى ڕوونە بۆ ماددە (47)ى دەستوور كە دەقى كردووە لەسەر ئەوەى هەر دەسەڵاتێك پیادەى تایبەتكارییەكانى خۆی دەكات لەسەر بنەماى جیاكردنەوەى دەسەڵاتەكان.

2- پابەندنەبوونى دادگەى ئیتیحادى باڵا بە عەریزەى دەعواى داواكار، بەجۆرێك داواكارى دەعواى ژمارە (83)ى ئاماژەپێكراو، داواى هەڵوەشاندنەوەى یازدە كورسییەكەى (كورسییەكانى كۆتا)ى نەكردووە، بەڵكو داواى دووبارە دابەشكردنەوەى كورسییەكانى پەرلەمانى كوردستانى كردووە بەسەر پارێزگەكانى هەرێم بەگوێرەى پێوەرى ژمارەى دانیشتووان، كەچى دادگەى ئیتیحادى باڵا لە بەندى (یەكەم)ى حوكمەكەیدا بڕیاریداوە بە نادەستوورییبوونى دەستەواژەى (یازدە) لە ماددەى یەكەمى یاساى هەموارکراوی هەڵبژاردنى پەرلەمانى كوردستان، ئەمەش داواكار لە عەریزەى دەعواكەى داواى نەكردبوو، بەم پێیەش ئەمە دەبێتە پێشێلكردنێكى ڕوونى ئەو بنەمایەى لە یاسا و لە دادگەرییدا چەسپاوە كە دەڵێت: دەعوا لە چوارچێوەى عەریزەكەیدا سنووردارە، و نابێت حوكم بكرێت بە زیاتر لەوەى داواكار داواى دەكات.

3- لە دەعواى ژمارە (83)ى ئاماژەپێكراو دیارە كە كەسانى داوالێكراو بریتین لە:

- سەرۆكى پەرلەمانى كوردستان.

- سەرۆكى هەرێمى كوردستان.

- سەرۆكى حكومەتى هەرێمى كوردستان.

دادگەى ئیتیحادى باڵا لە بەندى (هەشتەم)ى حوكمى دەعواى ئاماژەپێكراو بڕیاریداوە بە رەتكردنەوەى دەعوا بەرامبەر هەردوو داوالێكراو سەرۆكى هەرێمى كوردستان و سەرۆكى حكومەتى هەرێمى كوردستان لەبەر ئاراستەنەبوونى نەیارى (عدم توجه الخصومە). بەمەش نەیاری (الخصومە) كورتكرایەوە سەر سەرۆكى پەرلەمانى كوردستان، بەڵام دادگەى ئیتیحادى باڵا بێئاگایە لەوەى بەبڕیارى ژمارە (233) و یەكخراوەكانى (239) و(248) و(253)/ئیتیحادى/2022 لە 30/5/2023 حوكمى داوە بە نادەستورییبوونى یاساى بەردەوامبوونى خولى پێنجەمى پەرلەمانى كوردستان - عێراق ژمارە (12)ى ساڵى 2022، بەم پێیەش سەرۆكى پەرلەمانى كوردستان و سەرجەم ئەندامەكانى لەبنەڕەتدا بوونی یاساییان نەماوە، لە كاتێكدا ماددەى (4)ى یاساى دادبینیی مەدەنیی ژمارە (83)ى ساڵى 1969ى هەمواركراو مەرجى داناوە بەوەى پێویستە داوالێكراو نەیار بێت. بەگوێرەى ئەم ماددەیە، پێویست بوو دەعواكە رەت بكرێتەوە لەبەر نادروستیى مامەڵەكردن لەگەڵ سەرۆكى پەرلەمانى كوردستان وەك نەیارێك چونكە لەكاتى بەرزكردنەوەى دەعواكە بوونى یاسایی نەماوە.

4- سەرپێچیكردنى دادگەى ئیتیحادى باڵا بۆ رێسا یاساییە رێكارییەكان، كاتێك لە دەعواى ژمارە (233) و یەكخراوەكانى (239) و(248) و(253)/ئیتیحادى/2022، بڕیاریداوە بە قەبولكردنى نووسراوى لادانى هەردوو بڕیكار (د. وعدی سلێمان مزورى) و فەرمانبەری مافپەروەر (شەرمین خچر بهجت)، هاتوو لە پەرلەمانى كوردستان بە ژمارە (1369) لە ڕێكەوتى 23/5/2023 و هەڵوەشاندنەوەى تەخویلكردنى ئامادەبوونیان لە دادبینیكردن لەبەردەم دادگەى ئیتیحادى لە دەعواى ئاماژەپێكراودا. كەچى دادگەى ئیتیحادى باڵا لەبڕگەى ژمارە (1)ى حوكمى ئاماژەپێكراویدا بڕیاریداوە بە نادەستوورییبوونى یاساى بەردەوامبوونى خولى پێنجەمى پەرلەمانى كوردستان - عێراق ژمارە (12)ى ساڵى 2022، بەم حوكمەش سەرۆكى پەرلەمانى كوردستان دەسەڵاتى لادانى هەردوو بریكارى ئاماژەپێكراوى نامێنێت.

5- دادگەى ئیتیحادى باڵا لە هەندێك لە بڕیارەكانى كەوتۆتە هاودژی بوون، كاتێك لە دەعواى ژمارە (83)ى ئاماژەپێكراودا، بڕیاریداوە بە هەڵوەشاندنەوەى كورسى (كۆتا)كان پاڵپشت بەوەى بوونى ئەم كورسییانە بۆ پێكهاتەكان لە یاساى پەرلەمانى كوردستان - عێراق ى هەمواركراو پێشێلكردنە بۆ ماددەى (16)ى دەستور كە دەقى كردووە لەسەر ئەوەى هاودەرفەتى مافێكى پارێزراوە بۆ سەرجەم عێراقییەكان، و دەوڵەت گرتنەبەرى رێكاری پێویست بۆ هاتنەدى لەئەستۆ دەگرێت. بەڵام گەر بە وردى سەیرى ئەم ماددەیە بكەین بۆمان دەردەكەوێت كە پێدانى كورسى (كۆتا) بە پێكهاتەكان ئەم هاودەرفەتیە دەستەبەر دەكات، و بەیاساكردنى ئەم كورسییانەى (كۆتا) بۆ پێكهاتەكان و چەسپاندنیان بۆیان رێكارێكى پێویستە لەسەر دەوڵەت بیگرێتەبەر بۆ بەرجەستەكردنى هاودەرفەتى، بەتایبەت لەكاتى پیادەكردنى سیستەمى فرەبازنەیی هەڵبژاردن لەڕێگەى دابەشكردنى هەرێم بۆ چەند ناوچەیەكى هەڵبژاردنى جیاواز، بەجۆرێك دەنگى پێكهاتەكان بەسەر ئەم ناوچانە دابەش دەبێت و لەوانەیە هیچ كورسییەك بەدەستنەهێنن. كەواتە دادگەى ئیتیحادى باڵا كاتێك بڕیاریداوە بە هەڵوەشاندنەوەى كورسییەكانى (كۆتا)كان لە هەمان بڕیاردا بڕیاریداوە بە دابەشكردنى هەرێمى كوردستان بۆ چەند ناوەچەیەك كەمتر نەبێت لە چوار ناوچەى هەڵبژاردن. ئەمەش لەكاتى پیادەكردنیدا دەبێتە مایەى دەستەبەرنەبوونى هاودەرفەتى دەقنووسكراو لە ماددە (16)ى دەستور، ئەمەش هاودژیی دەنوێنێ لە هەڵوێستى دادگەى ئیتیحادى باڵا. هەر بۆ زانین یاساى هەڵبژاردنەكانى ئەنجومەنى نوێنەران و ئەنجومەنەكانى پارێزگە و قەزاكانى عێراقى ژمارە (12)ى ساڵى 2018ى بەركار، بەپێى دوایین هەمواركردنى، دەقى كردووە لەسەر بنەماى كۆتا و پێدانى كورسى بە ژمارەیەك لە پێكهاتەكان (ماددە 15ى هەمواركراو بەپێى ماددە 9ى یاساى هەموارى سێیەمى ژمارە 4ى ساڵى 2023.

6- وێراى ئەمانەى سەرەوە، خودى پێكهاتەى دادگەى ئیتیحادى باڵا ناكۆكە لەگەڵ دەقى بەندى (دووەم)ى ماددە (92)ى دەستورى عێراقى ساڵى 2005، چونكە بەپێى ئەم بەندە دادگەى ئیتیحادى باڵا لە ژمارەیەك دادوەر و شارەزایانى فیقهى ئیسلامى و یاساناسان پێكدێت، هەروەها ئەو یاسایەى ژمارەیان و شێوازى دەستنیشانكردنیان و كارى دادگە ڕێكدەخات پێویستە بە زۆرینەى دوو لەسەر سێى ئەندامانى ئەنجومەنى نوێنەران تەشریع بكرێت. بۆیە ئەو دادگەیەى چاودێریكردنى دەستوریی بوونى یاساكان لە وڵاتدا لەئەستۆ دەگرێت، پێویستە، پێش هەر لایەنێكى دیكە، پابەند بێت بە ماددە و بەندەكانى دەستور، بەتایبەت ئەگەر بابەتەكە پەیوەست بێت بە پێكهێنانى ئەم دادگەیە و چۆنیەتی كاركردنى، چونكە هیچ ڕەوا نییە دادگەى ئیتیحادى باڵا حوكم بدات بە نادەستوریی یاساكان كەچى خودى خۆى لە ڕووى پێكهاتە و كاركردن و یاساى ئێستاكەى وەكیەك نەبن لەگەڵ دەستور.

دیارە ئەم ئاراستەیەى دادگەى ئیتیحادى باڵا بەدەرچوون لە دەستور و یاساكان وای لێدەكات ببێتە دەسەڵاتێك لەسەرووى دەسەڵاتەكان، ئەمەش دەبێتە مایەى چەندین لێكەوتەى نەخوازراو چ لە لایەنى یاسایی بێت یان لەلایەنى سیاسى یان كۆمەڵایەتی. بەجۆرێك لەم دواییانەدا سەرەتاى ئەم لێكەوتە نەخوازراوانە دەركەوت كاتێك حزب و لایەنە نوێنەرەكانى گرنگترین پێكهاتەكانى هەرێمى كوردستان (توركمان و ئاشورى و سریان و كلدان) ڕایانگەیاند بەشدارى ناكەن لەو هەڵبژاردنەى بڕیاردراوە لە 10/6/2024 ئەنجام بدرێت، ئەمەش دەبێتە مایەى دروستبوونى كێشەى سیاسى لە واقیعى هەرێمى كوردستان، چونكە ئەو پەرلەمانەى لەدواى هەڵبژاردنى ئاماژەپێكراودا پێكدەهێنرێت نوێنەرى پێكهاتەكان لەخۆ ناگرێت. بۆیە دەبێت دادگەى ئیتیحادى باڵا پابەند بێت