لەگەڵ رەنج؛ ساڵانە 22 ملیۆن دۆلاری هەرێمی كوردستان بۆ كڕینی نەمام ‌و ‏دار دەچێتە دەرەوە

لەم بەرنامەیەدا هانی ‏سەرمایەداران درا وەبەرهێنان لەم بوارەدا بکەن، نوێنەرەکەی وەزارەتی ‏کشتوکاڵیش لە بەرنامەکەدا دڵنیایی ئەوەیدا، ئەگەر بازرگانێک ملیۆنێک ‏دۆلار لە‌و کەرتەدا خەرج بکات، ئەوا سێ‌ ملیۆن دۆلار وەردەگرێتەوە.‏

ساڵانە رێژەی هاوردەکردنی نەمام ‌و دار ‌و گوڵی سرووشتی لە ‏هەڵکشاندایە، بەجۆرێک وەک بەڕێوەبەرێکی گشتیی وەزارەتی کشتوکاڵ ‏باسی دەکات، لە پێنج ساڵدا 56 ملیۆن نەمام ‌و داری جوانکارییان ‏هاوردە کردوە، وەبەرهێنێکی گوڵی سرووشتی کە رەنج سەنگاوی ‏پێشکێشکار بە پیاوی گوڵ ناوی برد، ئەوەی خستەڕوو گەر هاوکاری ‏بکرێت دەتوانێت‌ لە ماوەی سێ‌ ساڵدا بەشی هەموو رۆژهەڵاتی ‏نێوەڕاست گوڵ بەرهەمبێنت.

خاوەن نەمامگەیەکی سلێمانیش کە لە بەرنامەکەدا میوان بوو جەختی ‏لەوە کردەوە، بازرگانیکردن لە تۆوی گوڵەکاندا لە بازرگانیکردن لە ‏نەوت کەمتر نییە. خاوەن نەمامگەیەکی دهۆکیش باسی لەو نادادییە کرد ‏کە لە دابەشکردنی زەویدا بۆ خاوەن نەمامگەکانی ئەو پارێزگایە کراوە. ‏راوێژکارێکی کشتوکاڵیش ئەوە دەخاتەڕوو لە جیاتی هاوردەکردنی ئەو ‏هەموو نەمام ‌و دار ‌و گوڵە سرووشتییانە لە دەرەوە، دەکرێت لە نێوخۆدا ‏وەبەرهێنانی تێدا بکرێت. ئەو راوێژکارە دەڵێت: "لە پیرمام تاوەکو ‏حاجی ئۆمەران باشترین شوێنە بۆ بەرهمێنانی نەمام ‌و دار". 

لایەنێکی ‏دیکەی بەرنامەکە باسکردنی ئەو جۆرە دارانە بوو کە هاوردەکرنیان ‏بەپێی یاسا قەدەخەیە وەک داری خورما‌، زەیتوون، واشنتۆنیا ‌و ‏مزرەمەنییەکان، بەڵام بەشێوەیەکی بەرچاو هاوردە دەکرێن، لەگەڵ ‏ئەوەشدا نوێنەرەکەی وەزارەتی کشتوکاڵ جەختی لەوە کردەوە کە ‏ئەوان رێگەیان بە هاوردەکردنی ئەو جۆرە دارانە نەداوە.‏

وەک خۆی دەڵێت، لە تەلەڤزیۆنەوە قوتابخانەی دیوە یەک رۆژ ‏نەیخوێندوە، بەڵام بەقەدەر دوو دکتۆر لە گوڵ دەزانێ‌، رۆژانە لەگەڵ ‏رەگی گوڵەکان قسە دەکات. رەنج سەنگاوی بە پیاوی گوڵەکە لە ‏بەرنامەکەدا دەیناسێنێ‌، ئەو کە بازرگان ‌و وەبەرهێنەری بواری گوڵە، ‏خەفت بۆ ئەوەش دەخوات، لە هەرێمی کوردستاندا وەبەرهێنان ‌و ‏کارکردن لە گوڵی سروشتیدا زۆر کەمە، هەر بۆیە تەنیا لە رۆژی ‏خۆشەویسی 14ی مانگی دووی ئەم ساڵ، 9 ملیۆن دۆلار کوردستان ‏چووەتە ئەفریقا بۆ کڕینی گۆڵ. "ئەگەر هاوکاریم بکرێت، دەتوانم لە ‏ماوەی سێ‌ ساڵدا بەشی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست گوڵ بەرهەمبهێنم،" ئەوە ‏قسەیەکی دیکەی سدقی ئیبراهیم بوو لە بەرنامەکەدا. 

هاوکات جەخت لەوە ‏دەکاتەوە، ئەگەر 100 هەزار مەتر زەوی کوردستان، بکرێتە گوڵەباخ ئەوا ‏پێداویستی هەموو عێراق لە گوڵەباخ دابیندەکەن، ئەو گوتیشی ‏‏"باشترین خاک ‌و کەشوهەوامان بۆ بەرهەمهێنانی گوڵ هەیە".‏ سدقی ئیبراهیم  ئەوەش دەخاتەڕوو، هیچ وڵاتێک نییە بتوانێ‌ هەموو ‏جۆری گوڵەکان بەرهەمبهێنێ‌، "هۆڵەندا کە بەناوبانگە بە ‏گوڵ هەموو گوڵەکان بەرهەم ناهێنێ‌".‏ 

سدقی ئیبراهیم، کە خاوەنی کۆمپانیایەکی گوڵ ‌و نەمام بوو ئاماژەی ‏بەوەدا ئیشکردن لە کاری گوڵدا باشترین جۆری بازرگانییە، سدقی ئیبراهیم شانازی بەوەش دەکات کە کورد یەکەم نەتەوە بووە لە ‏ئەشکەوتی شانەدەر بەبێ‌ هیچ ترسێک وەک جۆرە خۆراکێک گوڵی ‏خواردووە ئەمەش وەک ئەو گوتی: "بەڵگەی ئەوەیە لە کۆنەوە باوانمان ‏مامەڵەیان لەگەڵ گوڵ کردووە".‏

سدقی ئیبراهیم جەختی لەوە کردەوە بەرهەمهێنانی گوڵ هێندە کارێکی ‏قورس نییە تاوەکو نەتوانین ببینە وڵاتێک بۆ بەرهەمهێنی گوڵ. ئەو ‏گوتی: "ئێستا لە بەرهمهێنانی گۆڵدا ئەفریقا وەک هۆڵەندا بەنێوبانگ ‏بووە، بۆیە دەکرێت ئێمەش ئەو هەنگاوە بنێین، لانیکەم دەتوانین ‏بەشی وڵاتی خۆمان بەرهەممان هەبێت لەکاتێکدا لە هیچمان کەم نییە. ‏خاک ‌و ئاویش بەشی ئەوەمان هەیە کە بتوانین ببینە بەرهەمهێنەری ‏گوڵ. پیاوی گوڵ، ئەوەشی ئاشکرا کرد وەبەرهێنانیان لە گوڵێکی ‏شاخدا کردووە ناویان ناوە (گوڵی زەنگوڵ) "ئەو گوڵە 40 رۆژ لە ئاودا ‏دەمێنێتەوە". 

بەپێی لێکدانەوەکانی سدقی ئیبراهیم، مرۆڤ چاوی بە ‏گوڵ بکەوێت دڵی پێدەکەنێ‌، ئەو بەوەش دڵخۆشە کە دەستەی ‏وەبەرهێنان هاوکارێکی باشن بۆ ئەوەی سەرمایەداران لەو کەرتەدا ‏وەبەرهێنان بکەن. لە کۆتایی قسەکانی سدقی ئیبراهیم ئومێدی ‏خواست، وەبەرهێنان لەبواری گوڵ زۆر بکرێت هەروەک گوتی "ئەگەر ‏ئەوە کرا بەدڵنیاییەوە نرخیشی زۆر هەرزان دەبێت."‏

هەڵکەوت دووکانی، بەڕێوەبەری گشتیی باخداری ‌و دارستان ‌و پاوان لە ‏وەزارەتی ‏کشتوکاڵ وەک میوانێکی بەرنامەکە دەستخۆشی لە ‏هەڵبژاردنی مژاری بەرنامەکە کرد و وەک پرسێکی هەستیار پێناسەی ‏کرد، چونکە وەک دەڵێت: "ساڵی 22 ملیۆن دۆلاری کوردستان دەچێتە ‏دەرەوە بۆ کڕینی نەمام ‌و داری جوانکاری، ئەو ژمارەیەش لەوەوە ‏هاتووە لە پێنج ساڵدا 56 ملیۆن نەمام ‌و داری زینەمان هاوردەی ‏هەرێمی کوردستان کردوە".‏

هەڵکەوت دووکانی جەخت لەوە دەکاتەوە، پسپۆڕی گوڵ ‌و داری زینە ‏هیچی لە پسپۆڕی پزیشکی کەمتر نییە وەک ئەو بوارە گرنگە، ئەوەشی ‏روونکردەوەکە لە چەند ناوچەیەکی کوردستان بەرهەمهێنانی گوڵ ‏دەستیپێکردوە. ئەو بەڕێوەبەرە گشتییە ئەوەش ناشارێتەوە لەو 30 ‏نەمامگەی وەزارەتی کشتوکاڵ هەیەتی، نەیاتوانیوە وەکو پێویست ‏سوودی لێببینن ئەو گوتی: "30 نەمامگەی حکومی هەیە ناتوانین ‏بیاندەینە کرێ‌، ناشتوانین وەکو پێویست کاریان تێدا بکەین ئەمەش ‏پەیوەندی بە کەمی مووچە ‌و خانەنشین بوونی بەشێک لە ‏فەرمانبەرانەوە هەیە، جگە لەوە لە بۆنە ‌و پشووەکاندا ناتوانین ئاگامان ‏لە نەمامگە حکومییەکان بێت، چونکە‌ فەرمانبەر مافی وەرگرتنی پشووی ‏هەیە". لەگەڵ هەموو ئەو گرفتانەشدا هەڵکەوت دووکانی ئەوەی ‏خستەڕوو، 50 دۆنم زەوییان لە کەسنەزانی نزیک هەولێر کردووە بە ‏زیتوون لە سەر‌وچاوە ‌و دهۆکیش بە هەمان شێوە پڕۆژەی هاوشێوەی ‏ئەوەیان هەیە. ئەو گوتیشی: "20 هەزار نەمامی زەیتوان لە دۆڵپەی نزیک ‏هەولێر دەچێنین تاوەکو ئێستا 11 هەزاریمان چاندووە".‏

نوێنەرەکەی وەزارەتی کشتوکاڵ ئەوەشی ئاشکرا کرد، وەبەرهێنانی ‏بواری کشتوکاڵی لە 2% بۆ 10% بەرز بووەتەوە، ئەوەشی بە ‏هەنگاوێکی گەورە پێناسە کرد ‌و گوتیشی: "ئێمە وەک وەزارەت ‏دەخوازین وەبەرهێنان لە کەرتی کشتوکاڵ زۆر بێت، دەرگامان بۆ ‏هەموو ئەوانە ئاوەڵایە کە وەبەرهێنان لە بوارێکی کشتوکاڵی دەکەن."

هەندێ‌ داری وەک مزەرەمنییەکان، زەیتوون، خورما ‌و واشنتۆنیا ‏هاوردەکردنیان قەدەخەیە، بەڵام لە بازاڕەکانی هەرێمی کوردستاندا ‏بەشێوەیەکی بەرچاو بوونیان هەیە، ئەگەر تێبینی بکەیبن لە بەشێکی ‏شەقامەکان داری واشنتۆنیا وەک دارێکی جوانکاری روونراون، بەڵام ‏هەڵکەوت دووکانی رەتی دەکاتەوە، ئەوان مۆڵەتی هاوردەکردنی ئەو ‏جۆرە دارانە بدەن کە هاوردەکردنیان بەپێی یاسا قەدەخەیە و دەشڵێت: ‏‏"ئەو دارە قەدەخەکراوانە جا داری خورما، زەیتوون ‌و واشنتۆنیا یە ‏یاخود مزرەمەنییەکانە بەهیچ جۆرێک ئێمە مۆڵەتی هاوردەکردنیمان ‏نەداوە". لەبارەی هۆکاری قەدەخەکردنیان نوێنەرەکەی وەزارەتی ‏کشتوکاڵ ئەوەی روونکردەوە: "بەهۆکاری ئەوە دەبنە هۆی گواستنەوەی ‏نەخۆشی هاوردەکردنیان بەپێی یاساکانی عێراق قەدەخە کراوە".‏

لە کۆتایی قسەکانیدا، هەڵکەوت دووکانی ئەوەی خستەڕوو هەر کەسێک لە بواری گوڵ ‌و نەمام ‌و داری جوانکاری کار بکات، هەموو جۆرە ئاسنکارییەکی بۆ دەکەن ‌و گوتیشی: "با سەرمایەداران ئەوە بزانن ‏ملیۆنێک دۆلار لەم کەرتدا خەرج بکەن، سێ‌ ملیۆن دۆلار وەردەگرنەوە، ‏داوا لە خاوەن نەمامگەکانیش دەکەن، بۆ فراوانکردنی کارەکانیان ‏چاوەڕێی هیچ لایەک نەکەن خۆیان زەوی بکڕن".‏

‏"گوڵێکمان بۆ سلێمانی هێناوە لە قەبارەی دەمو‌چاوی مرۆڤ ‏گەورەترە". دانا عەبدولقادر، خاوەنی نەمامگە لە سلێمانی بەو جۆرە ‏دەستی بەقسەکانی کرد و گوتی: "بازرگانی تۆوی گوڵ لە بازرگانی نەوت کەمتر نییە، ئەم کەرتە هیچی کەمتر نییە لە نەوت، بەڵام رێکخستنێکی باشی ‏دەوێت". گرفتی هەرە گەورەی خاوەن نەمامگەکان نەبوونی زەوی ‏پێویستە بۆ فراوانکردنی کارەکانیان. دانا عەبدولقادر لەوبارەیەوە ‏دەڵێت: "ئەگەر حکومەت بودجەی نییە خۆ زەوی هەیە پێمان بدات ‌و ‏بیکەینە نەمامگە". گواستنەوەی نەخۆشی لە رێگای رووکی هاوردە ‏یەکێکە لە گرفتەکانی خاوەن نەمامگەکان ئەو خاوەن نەمامگەیەی ‏سلێمانی ئەوە ناشارێتەوە کە زۆرجا لە رێگای رووەکی هاوردە نەخۆشی ‏کشتوکاڵی بۆ هەرێمی کوردستان گواستراوەتەوە، ئەو دەڵێت: "لە ئێران ‏‌و سووریاوە نەخۆشی رووکمان لە رێگای گڵەوە بۆ دێت، بۆیە دەبێت ‏وردبینی لەوبارەیەوە باشتر بکرێت".‏

بەپێتی ‌و زۆری خاکی هەرێمی کوردستان بۆ بەرهەمهێنانی گوڵ ‌و ‏نەمام ‌و داری جوانکاری شتێکی شاراوە نییە، لەوبارەیەوە دانا ‏عەبدولقادر بەنموونە باسی وڵاتی هۆڵەندا دەکات، کە بەناوبانگە بەگوڵ، ‏لەکاتێکدا خاکی کەم، "بەڵام ئێمە لە کوردستان خاکی ‏بەکارنەهاتوومان زۆرە، بۆیە دەکرێت بۆ بەرهمهێنانی گوڵ لە هۆڵەندا ‏باشتر بین". خاوەن نەمامگەکان بەپێی توانای خۆیان هەوڵی ئەوە ‏دەدەن کە نوێگەری لە ئیشوکارەکانیاندا بکەن، دانا عەبدولقادر یش ‏وەک خاوەن نەمامگەیەک هەوڵێکی لەو جۆرەی هەبووە ئەو دەڵێت ‏‏"بەرهەمهێنانمان لە گوڵی نازنازی کێویدا کردوە، جگەلەوە لە ‏‏2014دا 65 رەنگی جیاوازی گوڵمان هێنا وەبەرهێنانمان تێدا کرد".‏

کاروان مەجید، خاوەنی نەمامگە لە دهۆک وەک یەکێک لە میوانەکانی ‏بەرنامەکە باسی لەوە کرد، لە سنووری دهۆک 80 پارچە زەوی دراوەتە ‏ئەندازیارانی کشتوکاڵی تاوەکو بیکەنە نەمامگە ‌و وەبەرهێنان لەو ‏بوارەدا بکەن، بەڵام زۆرینەی ئەوانە فرۆشراونەتەوە و وەکو پێویست ‏سوودیان لێنەبینراوە، کاروان مەجید دەڵێت: "لە دهۆک نزیکەی ‏‏10 نەمامگەی فیعلی ماوەتەوە، ئەوانی دیکە بوونەتە باخی تایبەتی ‏تەنانەت پێشتر نەمامگە هەبووە کرابووە قومارخانە".‏

ئەو خاوەن نەمامگەیە ئەوەش دەخاتەڕوو، 60% نەمامگەکانی دهۆک لە ‏دەرەوە گوڵ ‌و نەمام دەهێنن ئەو گوتی "من وەک خۆم 30% ‏نەمامگەکەم بەرهەمی خۆمە ئەوانی دیکە هاوردەیە نەمامگەکانی ‏دیکەش هەر بەو جۆرن".‏

ئەو خاوەن نەمامگەیە داواکارە حکومەت زەوییان بۆ دابین بکات، ‏تاوەکو پەرەی باشتر بەکارەکایان بدەن. کاروان مەجید دەشڵێت: ‏‏"بەداخەوە هیچ جۆرە هاوکارییەک بۆ خاوەن نەمامگەکان نییە.

تەنانەت کە گوڵیش هاوردە دەکەین پارەیەکی زۆری گومرگمان ‏لێوەردەگرن، خەرجی بارێک گوڵ کە لە تورکیاوە کە دێت نزیکی ‏‏5 هەزار دۆلارە، ئەوە وادەکات نرخی گوڵی سروشتی گران بێت".‏

لە کۆتایی قسەکانی خاوەن نەمامگەکەی دهۆک داوا دەکات بۆ ‏رێگریکردن لە هەموو پارەیەی دەچێتە دەرەوە بۆ کڕینی گوڵ ‌و نەمام، ‏حکومەت هاوکاری خاوەن نەمامگە نێوخۆییەکان بکات. ‏

زەردەشت عەبدولوەهاب کە وەک راوێژکارێکی بواری کشتوکاڵ ‏لەبەرنامەکەدا بەشداربوو، باسی لەوە کرد 40% خەڵک لە کڕین ‌و گوڵ ‌و ‏نەمام دەخەڵەتێنرێ، "بەنموونە جۆرە دارێک یاخوود نەمامێک ‏بە خەڵکی دەفرۆشرێ‌ کە بۆ ژینگە کوردستان بەکەڵک نایەت".‏

زەردەشت عەبدولوەهاب جەختی لەوە کردوە، کە ساڵانە پارەیەکی ‏زۆری خەڵکی دەچێتە دەرەوە بۆ کڕینی نەمام ‌و داری جوانکاری لەکاتێکدا ئەو شوێنانەی لە دەرەوە داریان لێدەکڕین ناوچەی چیاین، ‏زەردەشت عەبدولوەهاب دەڵێت: "دەتوانین خۆشمان ئەو نەمام ‌و دارانە ‏بەرهەمبهێنین، چونکە ناوچەی دەشت ‌و چیایشیمان زۆرە کە ‏بەکارنەهاتووە، هەر بەنموونە لە پیرمام تاوەکو حاجی ئۆمەران ‏باشترین شوێنە بۆ بەرهمێنانی نەمام ‌و دار، بەراستی ناوچە ‏چیاییەکانمان بۆ بەرهمهێنانی دار ‌و گوڵ وەک زێڕە، ئێمە زەوی ‌و ئاو ‏هەوا ‌و تەنانەت گەرماکەشمان بەسوود بۆ بەرهمهێنانی دار ‌و گوڵ".‏

زەردەشت عەبدولوەهاب لە خەمی ئەوەشدایە ئەو دار ‌و نەمامانەی کە دێت ‏لە سنوورەکانەوە، ستافی شارەزا لێنییە تاوەکو پشکنینی تەواویان بۆ ‏بکات، ئەو دەڵێت "هەموو جۆرە رووکێک دەکرێ‌ نەخۆشی بگوازێتەوە".‏

گرفتێکی دیکە کە زەردەشت عەبدولوەهاب باسی کرد‎،‎‏ وشکبوونی ‏بەشێک لە داری خاباتەکانە بەهۆی کەم ئاوی. ئەو دەڵێت: "بەهۆی ‏کەمی ئاو بەشێک لە داری خاباتەکان دەمرن، کەس نییە بەدواداچوون ‏بۆ ئەو پرسە گرنگە بکات".‏

بەپێچەوانەی بەڕێوەبەرە گشتییەکەی وەزارت، زەردەشت عەبدولوەهاب ‏لەو بڕوایەدایە داری زەیتوون ‌و واشنتۆنیا بە رەزامەندی وەزارەتی ‏کشتوکاڵ هاوردە دەکرێن. شارەزاکەی بواری کشتوکاڵ دەشپرسێ‌ لە ‏چوونە دەرەوەی ئەو هەموو پارەیە، بۆ کڕینی نەمام ‌و گوڵی سروشتی ‏رۆڵی وەزارەتی کشتوکاڵ چییە؟ ئەو داوا لە وەبەرهێنەرانیش دەکات، ‏رووبکەنە بەرهەمهێنانی روەک ‌و گوڵ، چونکە لەوە دڵنیایە قازانجێکی زۆر ‏دەکەن. زەردەشت عەبدولوەهاب دەڵێت "کشتوکاڵکردن هەر گەنم ‌و ‏جۆ، خەیار ‌و تەماتە نییە، رووکی جوان ‌و گوڵیشە، ئەگەر دەڵێن ‏کێشەی کەم ئاوی هەیە خۆ دەکرێت، لە نزیک ئاوی زێیەکان پڕۆژەی ‏بەخێوکردن رووک ‌و گوڵ بکرێت".‏