هەسەدە خۆبەڕێوەبەری دەوێ و دیمەشق حکومەتی ناوەندی

لە کۆنفرانسەکەدا، شاندی هەسەدە و دیمەشق، هەم کۆبوونەوەی پێکەوەییان لەگەڵ شاندی وڵاتان هەبوو، هەمیش کۆبوونەوەی جیا، بەڵام بە گوتەی، ئیلهام ئەحمەد، هاوسەرۆکی دەستەی پەیوەندییەکانی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر هەمووان وەکو "سووری" چوونەتە میونشن.

لە پەراوێزی کۆنفرانسی میونشن، ئاڵا شاڵی، پەیامنێری تۆڕی میدیایی رووداو، پرسیاری داخوازییەکانی کوردی لەبارەی خۆبەڕێوەبەری لە ئەسعەد شەیبانی، وەزیری دەرەوەی حکومەتی کاتیی سووریا کرد و لە وەڵامدا گوتی: "داوای لەوجۆرەیان نەبووە، بەڵام ئێمە بڕوامان بە سووریایەکی یەکگرتوو هەیە کە ماف و سەلامەتیی هەموو لایەک گەرەنتی بکات بە کوردیشەوە."

 رۆژی 16ی کانوونی دووەم، سەرۆککۆماری قۆناخی راگوزەری سووریا، فەرمانێکی دەرکرد و تێیدا دانی بەوەدا نا کە کورد "بەشێکی بنەڕەتی و رەسەنی گەلی سووریان." هەروەها زمانی کوردیشی وەکو "زمانێکی نیشتمانی" ناساند و رۆژی نەورۆزیشی لە سەرتاسەری وڵاتەکەدا کردە پشووی فەرمی.

هەرچەندە ئەحمەد شەرع، لە مەرسوومەکەیدا لە زۆر رەهەندەوە مافەکانی کوردی دیاریکرد، بەڵام ویستی کورد لە رۆئاوای کوردستان لەوە زیاترە و دەیانەوێ لە دەستووردا مافەکانیان بچەسپێنرێت بە خۆبەڕێوەبەریشەوە.

رۆژی 17-01-202،  بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری دیموکراتیی هەرێمی باکوور و رۆژهەڵاتی سووریا، لە راگەیێندراوێکدا وەڵامی ئەو مەرسوومەکەی دایەوە و رایگەیاند، "مافەکان بە مەرسوومی کاتی پارێزراو نابن، بەڵکو لە رێگەی دەستووری هەمیشەییەوە دەچەسپێندرێن و دەپارێزرێن، کە گوزارشت لە ئیرادەی گەل و سەرجەم پێکهاتەکان بکات."

لە راگەیێندراوەکەدا هاتووە، دەرکردنی هەر فەرمانێک بە هەر نیەتێک بێت، نابێتە "گەرەنتییەکی راستەقینە" بۆ مافی پێکهاتەکانی سووریا، ئەگەر نەبێتە بەشێک لە چوارچێوەیەکی دەستووریی گشتگیر کە مافی هەمووان بەبێ جیاوازی بپارێزێت.

سەبارەت بە ناوەڕۆکی مەرسوومەکە، بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر ئاماژەی بەوە کرد، "هەرچەندە رەنگە وەک هەنگاوی یەکەم هەژمار بکرێت، بەڵام وەڵامدەرەوەی هیوا و ئاواتەکانی گەلی سووریا نییە کە قوربانیی گەورەی بۆ بەدەستهێنانی مافە رەواکانی و بنیاتنانی دەوڵەتێکی دیموکراسی داوە."

بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر جەختی کردووەتەوە کە چارەسەری ریشەیی پرسی ماف و ئازادییەکان لە سووریا، لەڕێگەی "دیالۆگی نیشتمانیی گشتگیر و دەستوورێکی دیموکراسیی لامەرکەزی"ـیەوە دەبێت، بەجۆرێک کە هاوبەشیی راستەقینەی هەموو سوورییەکان گەرەنتی بکات.

لە عێراقی دوای بەعس (دوای رووخانی رژێمی سەدام حوسێن) کە هاوشێوەی ئەم دۆخەی ئێستای سووریای دوای رووخانی رژێمی بەعس بوو بە سەرۆکایەتیی بەشار ئەسەد، پرسی فیدراڵی لە دەستووری نوێدا لە ساڵی 2005، مشتومڕێکی زۆری نایەوە.

ئەوکات کورد جەختیان لەسەر وشەی "فیدراڵی" دەکردەوە، چونکە وەک زاراوەیەکی نێودەوڵەتی، گەرەنتی دابەشکردنی دەسەڵات و سەربەخۆیی هەرێمەکان دەکات. بەڵام بەشێک لە لایەنە عەرەبەکان (بە تایبەت سوننەکان و هەندێک لە شیعەکان) ترسیان لە وشەی "فیدراڵی" هەبوو و وەک هەنگاوێک بۆ "دابەشکردنی عێراق" دەیانبینی.

سەرەنجام، لە دەستووری نوێی عێراق دا، وشەی "ئیتیحادی" وەک جێگرەوە یان تەواکەر بەکارهێنرا. ئەم وشەیە لە زمانی عەرەبیدا هەستێکی "یەکگرتوویی" دەبەخشێت (لە ڕەگی یەکگرتنەوە هاتووە)، کە وای دەکرد لایەنە عەرەبەکان وا هەست بکەن عێراق وەک یەک دەوڵەت دەمێنێتەوە نەک پارچە پارچە بێت.

وشەی "فیدراڵی" زاراوەیەکی بیانیی (لاتینییە) و بۆ زۆر لە عێراقییەکان نامۆ بوو. بەڵام وشەی ئیتیحادی (لە اتحاد-ەوە هاتووە) زاراوەیەکی رەسەنی عەرەبییە و لە زۆربەی دەستوورە عەرەبییەکاندا بۆ ئاماژەدان بە یەکێتیی نێوان ویلایەتەکان یان هەرێمەکان بەکارهاتووە (وەک: ئیماراتی عەرەبی یەکگرتوو - الامارات العربية المتحدة).

لە مادەی یەکەمی دەستووری عێراق دا، هەردوو وشەکە بەیەکەوە هاتوون بۆ ئەوەی هیچ گومانێک نەمێنێت:

"کۆماری عێراق دەوڵەتێکی ئیتیحادی (اتحادي) یەکگرتووی سەربەخۆیە.. سیستمی حوکمڕانی تێیدا کۆماری، نوێنەرایەتی (پەرلەمانی)، دیموکراسی و فیدراڵییە (فدرالي)."

لێرەدا وشەی "ئیتیحادی" بۆ وەسفی دەوڵەتەکە بەکارهێنراوە (بۆ جەختکردنەوە لە یەکێتیی خاک)، بەڵام وشەی "فیدراڵی" بۆ وەسفی سیستەمی حوکمڕانی بەکارهێنراوە (بۆ دیاریکردنی شێوازی دابەشکردنی دەسەڵات)

نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، لە میونشن لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەڤانیدا لەبارەی پرسی خۆبەڕێوەبەری لە رۆژئاوای کوردستان وەڵامی تۆڕی میدیایی رووداوی دایەوە. 

نێچیرڤان بارزانی گوتی: "دەرفەتی چارەسەر هەیە، بەڵام ئەو شێوازەی ئەوان دەبێت رێککەوتنی لەسەر بکەن، پێموایە دەبێ بۆ خۆیانی جێبهێڵین. واتا بۆ لایەنە کوردییەکان، لەگەڵ دیمەشق. کاتێک دەڵێم لایەنە کوردییەکان؛ مەبەستم هەسەدە و ئەنەکەسەیە و هەموو ئەوانە. بۆ ئەوەی بزانرێت دەگەن بە چ شێوازێک."

نێچیرڤان بارزانی ئاماژەی بەوەکرد، "ئەگەر پرسیارەکە بەمشێوازە بێ کە ئایا ئەوەی ئێمە لە هەرێمی کوردستان هەمانە دەکرێ رێک وەکو خۆی لە سووریا هەبێت؟ ئەمە زەحمەتە و ئاسان نییە، چونکە جوگرافیایەکی لەمشێوەیە لە سووریا نییە. پێکهاتەکان جیاوازن، نەک تەنیا کورد، دەبێ پێکهاتەکانی دیکەش رازی بکرێن."

سەرۆکی هەرێمی کوردستان گوتیشی، "ئەوەی کە ئێستا هەیە، بۆ نموونە سەرۆک شەرع مەرسوومی بۆ پارێزگاری حەسەکە دەرکردووە. من پێموایە پارێزگاری حەسەکە گرنگە، چونکە حەسەکە شارێکە کورد و عەرەبیشی هەیە. ئێستا بۆ لایەنی کوردی کە دەرفەتێکە بۆ ئەوەی نیشانی بدات کە ئەمە پارێزگاری تەواوی پێکهاتەکانی حەسەکەیە. ئەمە دەرفەتە، ئەگەر ئەو بتوانێ خزمەتی کورد، عەرەب و تەواوی پێکهاتەکانی دیکەش بکات، تەواوی خەڵکەکە بەرگریی لێ دەکەن."

بە گوتەی نێچیرڤان بارزانی: "ئەمانە هەموویان پێویستیان بە گفتوگۆیەکی رێکوپێکە. ئێمە لەگەڵ جەنابی کاک مەزڵووم عەبدی و ئەوانی دیکەش قسەکەمان ئەوەیە؛ ئێوە دەبێ لە پرۆسەی سیاسیی سووریادا بەشدار بن. سووریا پایتەختی ئێوەیە، ئێوە دەبێ بگەڕێنەوە بۆ سووریا و هەوڵی جیدیش بدەن، هەروەها ئەو کێشانەی هەن، لە چوارچێوەی سووریایەکی یەکگرتوو چارەسەریان بۆ بدۆزنەوە. ئەمە سیاسەتی ئێمەیە، ئەم گوتانەشمان لە ئەنجامی ئەزموونی هەرێمی کوردستانە. ئێمە ئەمانەیان پی دەڵێین، بێگومان ئەو خۆشی لە میونشن بەشدار بوو، پێشم وایە کە وردە وردە خەریکە بەو ئاراستەیە دەڕوا."

مەزڵووم عەبدی، فەرماندەی گشتیی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە)، دوای کۆبوونەوەی لەگەڵ نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان لە کۆنفرانسی میونشن لە ئەڵمانیا، رۆژی 15ـی شوباتی 2026، کۆنفرانسێکی رۆژنامەڤانی سازکرد.

مەزڵووم عەبدی گوتی، حکومەتی سووریا کێشەی لەگەڵ "ناو و شێوەی" دەسەڵاتی کورد لە رۆژئاوای کوردستان هەیە؛ گوتیشی: "ئێمە گوتمان گرنگ ئەوەیە بە هەر شێوەیەک بێ کورد هەرێمی خۆی بەڕێوەببات".

فەرماندەی گشتیی هەسەدە سوپاسی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستانی کرد بۆ هاوکاریکردنی شاندی رۆژئاوای کوردستان بە چوونیان بۆ کۆنفرانسی میونشن؛ ئاماژەی بەوەشکرد: "هەموو کەس [لە بەرپرسانی وڵاتان] لەگەڵ ئەوەدان کورد مافی خۆی هەبێ، تایبەتمەندی ناوچە کوردییەکان لەبەرچاو بگیرێ، هێرش نەکرێتە سەر ناوچە کوردییەکان، کوردیش بتوانن هەرێمی خۆیان بەڕێوە ببەن".