هەسەدە و دیمەشق لەسەر 14 خاڵ رێككەوتن؛ كورد لە نێوان دەستوور و مەرسوومدا
ئایا مەرسوومەكەی ئەحمەد شەرع بۆ داننان بە بەشێك لە مافەكانی كورد لە سووریا، سەرەتایەكی مێژوویی نوێیە یان تەنیا تەڵەیەكی سیاسییە بۆ كات كوشتن و بێهێزكردنی پێگەی كورد؟ ئەمە پرسیاری سەرەكی و میحوەریی بەرنامەكە بوو، كە تێیدا ژمارەیەك لە سیاسەتڤان، یاساناس و شارەزایانی كاروباری سووریا و رۆژئاوای كوردستان بەشدارییان تێدا كرد. بەشێوەیەكی گشتی، دیدگاكان لە نێوان گەشبینییەكی مەرجدار و گومانێكی قووڵدا دابەش ببوون. هەندێك لە میوانەكان پێیان وابوو مەرسوومەكە دەرەنجامی قوربانیدانی دەیان ساڵەی كوردە و دەبێت وەك دەرفەتێك بقۆزرێتەوە، لە كاتێكدا بەشێكی دیكە جەختیان دەكردەوە كە تاوەكو ئەم مافانە لە دەستوورێكی نوێدا جێگیر نەكرێن، هیچ گەرەنتییەكی یاسایی و سیاسییان نییە.
لە بەرنامەكەدا ئاماژە بەوە درا كە ئەحمەد شەرع، وەك سەرۆكی حكوومەتی گواستنەوە، دەیەوێت لە رێگەی ئەم مەرسوومەوە دۆخەكە هێور بكاتەوە و سەرنجی كورد رابكێشێت، بەڵام هاوكات مەترسیی ئەوەش هەیە كە ئەم هەنگاوە تەنیا بۆ دروستكردنی ناكۆكی بێت لە نێوان لایەنە كوردییەكان و هەسەدە. رێككەوتنی 14 خاڵیی نێوان هەسەدە و دیمەشقیش وەك وەرچەرخانێكی گرنگ لە قەڵەم درا، بەتایبەت لە پرسی گەڕانەوەی هێزەكان بۆ رۆژهەڵاتی فورات و چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ پێگەی سەربازیی هەسەدە لە ئایندەی سووریادا. بەشێك لە میوانەكان گومانیان لەوە هەبوو حكومەتەكەی شەرع پابەندی هیچ رێككەوتنێك ببێت لەگەڵ لایەنی كوردی لە رۆژئاوای كوردستان.
مەرسوومەكەی شەرع؛ دەسكەوت یان تاكتیك؟
محەممەد ئەمین پێنجوێنی، سیاسەتڤان و كەسایەتیی ناسراو، لە راپۆرتی سەرەتای بەرنامەكەدا ئاماژەی بەوە كرد كە مەرسوومەكەی ئەحمەد شەرع بۆ كورد وەك هەنگاوێكی سەرەتایی "باشە"، بەڵام راستییەكی شاراوەی لە پشتە. پێنجوێنی دەڵێت: "مەرسوومەكەی شەرع بۆ هێوركردنەوەی دۆخەكە و راكێشانی سەرنجی كورد بووە، نەك گەرەنتییەكی هەمیشەیی". ئەو پێی وایە پێدانی وڵاتینامە بە كوردە بێبەشكراوەكان خاڵێكی گرنگە و داوا لە كوردانی سووریا دەكات بچن وڵاتینامەكان وەربگرن، بەڵام هۆشداریش دەدات كە ئەحمەد شەرع دەسەڵاتەكەی شەرعیەتی گەلی نییە و خۆی سەپاندووە. بەبڕوای پێنجوێنی، مەترسیی گەورە لەوەدایە كە شەرع دەیەوێت ناكۆكی لە نێوان كورد و هەسەدە (HSD) دروست بكات. ئەو دەڵێت: "عەفرین وەكو كەركووك لەدەستمان چوو، ئێستاش دەبێت مەرسوومەكە لە دەستووردا بچەسپێنرێت، چونكە تاوەكو نەبێتە دەستوور، هەسەدە مەرسوومەكە بە تەواوی قبووڵ ناكات".
لە لایەكی دیكەوە، فەتحوڵڵا حوسێنی، ئەندامی دەستەی نوێنەرایەتی بەڕێوەبەرایەتی خۆسەر، جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە دەبێت شەرع بە جیدی كار بۆ رەواندنەوەی نیگەرانییەكانی كورد بكات. حوسێنی دەڵێت: "شەرع سەرۆكێكی كاتییە، بەڵام وەكو سەرۆكی هەمیشەیی مامەڵە دەكات." ئەو ئاماژە بەوە دەكات كە جیاوازییەكی زۆر لە نێوان قسە و كردارەكانی ئەحمەد شەرعدا هەیە و دەبێت مافەكانی كورد لە رێگەی دەستوورێكی نوێوە بێنە دی كە مافی هەموو پێكهاتەكانی تێدا بێت. حوسێنی جەختی كردەوە كە ئەوان پابەندی رێككەوتنی 10ی ئاداری 2025ن و كورد دەبێت هاوبەشێكی راستەقینە بێت لە سووریای داهاتوودا.
روئیای یاسایی و دیپلۆماسی بۆ مافەكانی كورد
رزگار محەممەد ئەمین، دادوەر و یاساناس، گۆشەنیگایەكی یاسایی بۆ پرسەكە دەخاتە روو و پێی وایە رێگەی دروست بۆ كورد لەم قۆناخەدا خەباتی دەستووری و مەدەنییە. ئەو دەڵێت "شەڕ هەرگیز چارەسەری كێشەكانی نەكردووە، دەبێت كوردانی رۆژئاوا دەستكەوتەكانیان بپارێزن و خۆیان لەگەڵ دەوڵەتدا بگونجێنن." رزگار محەممەد ئەمین مەرسوومەكە بە "گەرەنتی" دەبینێت تەنیا لە حاڵەتێكدا كە وڵاتەكە خاوەن سەروەریی یاسا بێت، دەنا بەبێ دەستوور مەترسیی لەسەرە. ئەو داوا لە شەرع دەكات ئەم دەرفەتە مێژووییە بقۆزێتەوە بۆ داننان بە مافی پێكهاتەكان بەبێ جیاوازی.
لە بەرامبەردا، د. ئاسۆ حەمەشین، سەرۆكی بەشی یاسا لە زانكۆی جیهان، تێبینیی توندی لەسەر ناوەرۆكی مەرسوومەكە هەیە. ئەو دەڵێت: "مەرسوومەكەی ئەحمەد شەرع ئاڵۆزە و بڕیارەكانی جێگەی دڵخۆشی نین". بە گوتەی د. ئاسۆ، شەرع زمانی كوردی وەك لایەنێكی "بژاردە" پێشان داوە نەك وەك زمانێكی فەرمی و بنەڕەتی، بۆیە ناتوانرێت بە گەشبینییەكی زۆرەوە سەیری بكرێت و پێویستە كورد هۆشیارانە مامەڵە بكات.
رەخنە و گومانەكان؛ ئایا ئەمە ساختەكارییە؟
د.سەربەست نەبی، شارەزای كاروباری سووریا، یەكێك بوو لە رەخنەگرە توندەكانی مەرسوومەكە و بە "ساختەكاری بەرامبەر نەتەوەی كورد" ناوی برد. نەبی دەڵێت "بەگوێرەی مەرسوومەكە بێت، مافەكانی كورد جێبەجێ نابن، چونكە سووریا كوردی وەك گرووپێك ناساندووە نەك وەك نەتەوە". ئەو ئاماژە بەوە دەكات كە ئەحمەد شەرع خاڵەكانی رێككەوتنی بەسەر مەزڵووم عەبدی و هەسەدەدا سەپاندووە. د.سەربەست نەبی، هۆشداری دەدات لەوەی كە 20 هەزار چەكداری پێشووی داعش لە نێو سوپای نوێی سووریادا هەن و دەڵێت "كورد لە رۆژئاوا پێویستی بە كۆنگرەیەكی نەتەوەیی هەیە". ئەو داوا دەكات كە زمانی كوردی ببێتە زمانێكی فەرمی و كورد لە ئاستی سەروەریدا هاوبەش بێت، نەك تەنیا بە مەرسوومێكی كاتی رازی بكرێت. هەروەها ئاماژەی بەوە كرد كە گوتاری شۆڕشگێڕی بەسەر گوتاری دیپلۆماسیدا زاڵە و پێویستە بەڕێوەبەرایەتی خۆسەر پەیوەندییەكانی لەگەڵ پەكەكە روون بكاتەوە بۆ ئەوەی رێگری لە بیانووەكانی دیمەشق و توركیا بگرێت.
بەرخۆدانی چەكداری و یەكڕیزیی نەتەوەیی
د. مورشید خەزنەوی، كەسایەتیی ئایینی دیاری رۆژئاوای كوردستان، لە دیدێكی جیاوازەوە سەیری پرسەكە دەكات و دەڵێت "80 ساڵە گەلی ئێمە دانوستاندن دەكات و نەگەیشتووەتە ئەنجام، بۆیە تەنیا دانوستاندن بەس نییە". خەزنەوی جەخت لەسەر پیرۆزیی بەرخۆدانی كوردانی رۆژئاوا دەكاتەوە و پێی وایە شەڕی چەكداری بۆ بەدەستهێنانی ماف لە تەنیشت خەباتی دیپلۆماسی زۆر گرنگە. ئەو دەڵێت "هەسەدە لەپێناو كورد و میللەتی رۆژئاوا ئەم رێككەوتنەی كردووە و گەلی كورد هەرگیز خۆی رادەست ناكات". خەزنەوی رەخنەی توندیش لە هەندێك مامۆستای ئایینی دەگرێت كە بە هزری دوژمن قورئان دەخوێننەوە و پاڵپشتی لە مافی رەوای كورد ناكەن، لە كاتێكدا شەڕڤان لەپێناو خاك و شەرەف گیانی دەبەخشێت و شەهیدە.
ئایندەی هەسەدە و هاوسەنگیی هێز
زریان رۆژهەڵاتی، بەڕێوەبەری ناوەندی لێكۆڵینەوەی رووداو، باس لە رەهەندە ستراتیژییەكانی رێككەوتنەكە دەكات. بەبڕوای ئەو، هەسەدە بۆ رێككەوتن لەگەڵ شەرع بڕیارێكی دروستی داوە و راگەیاندنی ئاگربەست هەنگاوێكی لۆژیكی بووە. زریان رۆژهەڵاتی دەڵێت "بەگوێرەی رێككەوتنەكە، هێزەكانی هەسەدە دەچنە رۆژهەڵاتی فورات و بەشێوەیەكی تاكەكەسی دەچنە نێو سوپای سووریاوە، ئەمەش خاڵێكی وەرچەرخانە".
هەرچەندە زریان رۆژهەڵاتی پێی وایە مەرسوومەكە دەكرێت ببێتە زەمینەیەكی باش، بەڵام ئاماژە بەوە دەكات كە دەسەڵاتی كورد لە رۆژئاوا سنووردار دەكرێت و سووریا هێشتا زۆری ماوە ببێتە وڵاتێكی خاوەن سەقامگیریی سیاسی. ئەو دەڵێت "هاوپەیمانیی ئەمریكا لەگەڵ هەسەدە تەنیا لەسەر بنەمای تێكشكاندنی داعشە، بۆیە كورد دەبێت لە هاوكێشە نێودەوڵەتییەكاندا وشیار بێت."
دەنگی شەقام و قوتابیان
لە بەشێكی دیكەی بەرنامەكەدا، ژمارەیەك لە قوتابیانی زانكۆ و پەیمانگاكان و هاونیشتمانییان بۆچوونی خۆیان خستە روو. سۆما ئیسماعیل، قوتابی پەیمانگا، ئاماژەی بەوە كرد كە مەرسوومەكەی شەرع بەراورد بەو قوربانییە زۆرەی كوردانی رۆژئاوا داویانە، زۆر كەمە. محەممەد خالید و خوێندكارانی دیكەی زانكۆش جەختیان لەوە كردەوە كە دەبێت شەرع بەڵێنەكانی بكاتە كردار و گوێ لە داواكارییە راستەقینەكانی كورد بگرێت.
هاونیشتمانییان لە ناوخۆی رۆژئاوای كوردستان و هەرێمی كوردستانەوە، نیگەرانیی خۆیان نیشان دا و گوتیان "مەرسوومەكە ئەگەر نەبێتە دەستوور، سوودێكی ئەوتۆی نابێت". هەندێكیان ئاماژەیان بەوە كرد كە كورد لە شەڕدا ئازایە، بەڵام لە سیاسەتدا وەك پێویست نییە، هەروەها مەترسیی خۆیان لە مێژووی تووندئاژۆیی ئەحمەد شەرع نەشاردەوە.
دەرەنجام
كۆدەنگیی زۆربەی بەشداربووان لەسەر ئەوە بوو كە مەرسوومەكەی ئەحمەد شەرع، ئەگەرچی دانی ناوە بە بوونی كورد و هەندێك مافی سەرەتایی وەك وڵاتینامە، بەڵام هێشتا وەك "گەرەنتییەكی مێژوویی" سەیر ناكرێت. كلیلەكە لە دەستی دەستوورێكی نوێدایە كە كورد تێیدا وەك نەتەوەیەكی سەرەكی و هاوبەشێكی راستەقینە بناسرێت. تا ئەو كاتەی مەرسوومەكان نەبنە بەشێك لە بنەما نەگۆڕەكانی دەوڵەت، مەترسیی پاشگەزبوونەوە و بەكارهێنانی كورد وەك كارتی فشار هەمیشە لە ئارادا دەبێت.
ئەم بەرنامەیە بە بەشداریی ئەم میوانانە پێشكێش كرا:
- رزگار محەممەد ئەمین، دادوەر و یاساناس
- د. سەربەست نەبی، شارەزای كاروباری سووریا
- زریان رۆژهەڵاتی، بەڕێوەبەری ناوەندی لێكۆڵینەوەی رووداو
- ئیبراهیم برۆ، ئەندامی دەستەی پەیوەندییەكانی دەرەوەی ئەنەكەسە
- مورشید خەزنەوی، كەسایەتیی ئایینی دیاری رۆژئاوای كوردستان
* بەشداربوانی پێشەكی بەرنامەكە:
- محەممەد ئەمین پێنجوێنی، سیاسەتڤان
- فەتحوڵا حوسێنی، ئەندامی نوێنەرایەتی بەڕێوەبەرایەتی خۆسەر
- د. ئاسۆ حەمەشین، سەرۆكی بەشی یاسا لە زانكۆی جیهان
- قوتابیان ساڤیا سەروەر، محەممەد بورهان، سۆما ئیسماعیل و محەممەد خالید.
