رووداوەكانی رۆژئاوای كوردستان و ئەو بەرگرییەی لەوێ بەڕێوەچوو، تەنیا گۆڕانكارییەكی سەربازی و سیاسی نەبوون، بەڵكو بوونە وەرچەرخانێكی گەورە لە كۆمەڵگەی كوردی و بەتایبەتی لەنێو نەوەی نوێدا. لەم بەرنامەیەدا كە كۆمەڵێك لە نووسەر، لێكۆڵەر، هونەرمەند و مامۆستایانی زانكۆ تێیدا بەشداربوون، باس لەوە كرا كە چۆن ئەو رووداوانە رۆحییەتی نەتەوەییان لەنێو گەنجاندا تەقاندەوە. وەڵامی بەشداربووان ئەوە بوو كە ئەم نەوەیە، نەوەیەكی جیاوازە؛ نەوەیەكە كە داگیركەری نەبینیوە و لەژێر سێبەری دەسەڵاتی كوردیدا گەورە بووە، بۆیە قبووڵكردنی ستەم و دەستدرێژی بۆ سەر كورد لە هەر پارچەیەك بێت، لای ئەوان هێڵی سوورە.
بەبڕوای میوانانی بەرنامەكە، ئەو یەكدەنگییەی گەنجان لە هەرێمی كوردستان و لە دیاسپۆرا بۆ پشتیوانی رۆژئاوا نیشانیاندا، وەك "گشتپرسییەكی نەتەوەیی" وابوو كە سەلماندی هەستی كوردبوون لە كرۆمۆسۆمی تاكی كورددا جێگیرە. لە بەرنامەكەدا جەخت لەوە كرایەوە كە پێویستە ئەم وزە و هەستە نەتەوەییە رێك بخرێت و لە سیستەمی پەروەردە و حوكمڕانیدا رەنگ بداتەوە، تاوەكو نەبێتە هەستێكی كاتی و بێ بەرنامە. هەروەها ئاماژە بەوەش درا كە زمانی كوردی لە 30 ساڵی رابردوودا رۆڵێكی بڕبڕەئاسای هەبووە لە یەكخستنی ئەم نەوەیەی كە ئێستا بە نەوەی "راچەنین" ناودەبرێن.
نەوەیەك كە داگیركەری قبووڵ نییە
رێبین هەردی، نووسەر و لێكۆڵەر، لە سەرەتای قسەكانیدا كە لە راپۆرتێكی بەرنامەكەدا كردی تیشكی خستە سەر جیاوازیی نێوان نەوەی ئێستا و نەوەكانی پێشوو. ئەو پێیوایە نەوەی دوای ئەوان زۆر كوردپەروەرتر دەبن و ئەمەشی بۆ ئەوە گەڕاندەوە كە "نەوەی ئێمە بە داگیركەر راهاتبوو، بەڵام ئەم نەوەیە داگیركەری نەبینیوە". رێبین هەردی دەڵێت ئەم نەوەیە لە دەسەڵاتی كوردیدا گەورە بووە، بۆیە هەر جۆرە هەڕەشەیەك بۆ سەر ناسنامەی كورد بەلای ئەوانەوە قبووڵنەكراوە. بەبڕوای ئەو، ئەگەر ناكۆكیی حیزبەكان بهێڵێت، نەتەوەی كورد لە ئاستی جەماوەری و بەتایبەت گەنجاندا زۆر هاودەنگ و هاوهەڵوێستە، هەر بۆیە داوا دەكات حیزبە سیاسییەكان لە جیاتی ململانێ، "وەبەرهێنان لە یەكڕیزیدا بكەن".
ئەم بۆچوونەی رێبین هەردی لەلایەن ئازاد بەرزنجی، نووسەر و وەرگێڕیشەوە پشتڕاست كرایەوە. ئازاد بەرزنجی ئاماژەی بەوە كرد كە پێشتر بۆچوونێكی هەڵە هەبوو كە دەیگوت "ئەم نەوەیە هەستی نیشتمانیی نەماوە"، بەڵام رووداوەكانی رۆژئاوا سەلماندیان كە هەستێكی نەتەوەیی زۆر قووڵ لای لاوان هەیە. ئەو جەختی كردەوە كە پێویستە هەڵوەستەیەكی جدی لەسەر ئەم هەستە بكرێت و نادیدە نەگیرێت.
كوردبوون وەك كرۆمۆسۆم و سیمبوول
یاسین ئافتاو، نووسەر و مامۆستای زانكۆ، هەڵوێستی گەنجانی بەرامبەر رۆژئاوا بە "چاوەڕواننەكراو" ناوبرد. ئەو گوتی "كوردبوون بەشێكە لە كرۆمۆسۆمی تاكی كورد"، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت كە ئینتیمای نەتەوەیی پێویستی بەوە نییە هەمیشە لە رێگەی دروشمەوە فێر بكرێت، بەڵكو لە ناوەوەی مرۆڤی كورددا بوونی هەیە. یاسین ئافتاو داوای كرد كە ئەم هەڵوێستەی گەنجان ببێتە هاندەرێك بۆ ئەوەی دەسەڵاتدارانی كورد شێوازی حوكمڕانیی خۆیان باشتر بكەن و مافەكانی ئەم نەوەیە دابین بكەن كە ئامادەن بۆ خاكەكەیان هەموو شتێك بكەن.
د. ئیدریس شێخ شەرەفی، مامۆستای زانكۆ، باسی لەوە كرد كە نەوەی ئێستا توانییان "سیمبوول" بۆ تێكۆشانی خۆیان دروست بكەن. ئەو وەك نموونە باسی لە "كەزی" كرد كە بووە سیمبوولی رووبەڕووبوونەوەی ستەم و فۆڕمێكی داعشی لە ناوچەكەدا. ئیدریس شێخ شەرەفی پێیوایە زمان یەكێكە لە بڕبڕە سەرەكییەكانی نەتەوەیی بوون و دەڵێت "پەروەردە رۆڵی زۆر بووە لە بەهێزكردنی هەستی نەتەوەیی"، داواشی كرد كە ئەم راچەنینەی گەنجان لە ناو پڕۆگرامەكانی پەروەردەدا بە شێوەیەكی زانستی دابڕێژرێتەوە.
رۆڵی زمان و میدیا لە ژیاندنەوەی هەستی نەتەوەیی
هیوا قادر، نووسەر و رۆماننووس، رەخنەی لە میدیا گرت و گوتی "میدیا وەكو پێویست نەیتوانیوە ئەم هێزە نیشتمانییە گەورەیەی گەنجان نیشان بدات". ئەو پێیوایە سووكایەتیكردن بە شەرەڤانێك یان برینداركردنی هەستی نەتەوەیی بووە هۆی ئەوەی هەموو گەنجان یەكدەنگ بن. هیوا قادر ئاماژەی بەوەش كرد كە بەهێزبوونی زمانی كوردی لە 30 ساڵی رابردوودا یەكێك بووە لە هۆكارە هەرە سەرەكییەكانی بەهێزبوونی هەستی نەتەوەیی، چونكە زمان توانای نزیككردنەوەی پارچەكانی كوردستانی هەیە. ئەو داوای لە لایەنە سیاسییەكان كرد كە بە وردی كار لەسەر "كوردبوونی" ئەم نەوەیە بكەن و ئەم دەرفەتە لەدەست نەدەن.
جەبار جەمال غەریب، نووسەر و لێكۆڵەر، لە گۆشەنیگایەكی مێژووییەوە سەیری بابەتەكەی كرد و گوتی "لە دروستبوونی عێراقەوە كورد بووەتە دەرزی لە دڵی دەوڵەتدا". ئەو پێیوایە جیهان بەرامبەر كورد "نابینا و نابیستە"، بەڵام ئەوەی كورد یەكدەخات "كوردبوون و مانەوەی كوردە". ئەو سوپاسی هەڵوێستی سەرۆك بارزانی و هەموو ئەو كەسانەی كرد كە لەو قۆناخەدا پشتیوانی رۆژئاوایان كردووە.
ئیسلام و نەتەوە؛ دیدێكی جیاواز
د. ئیدریس كاریتانی، وەك كەسایەتییەكی ئیسلامی، تێڕوانینێكی جیاوازی خستە ڕوو. ئەو گوتی "ئیسلام تاكە ئایینە كە دان بە نەتەوەدا دەنێت". كاریتانی پێیوایە كوردبوون حاڵەتێكی ستوونییە و پاراستنی كوردستان لە ستەم، ئەركێكە لەسەر شانی هەموو كوردێك. ئەو بە توندی رەخنەی لەو دەوڵەتانە گرت كە بە ناوی ئایینەوە ستەم لە كورد دەكەن و گوتی "بۆچی دەوڵەت بۆ عەرەب رەوا بێت و بۆ كورد رەوا نەبێت؟". كاریتانی جەختی كردەوە كە ئەگەر نەتەوەی خۆی خۆشنەوێت، خودا سزای دەدات، چونكە ئینتیما بۆ نیشتمان بەشێكە لە تێگەیشتنی دروست بۆ ئایین.
هونەر و دیاسپۆرا لە خزمەتی رۆژئاوادا
سیروان جەمال، هونەرمەند، باسی لە رۆڵی كوردانی دەرەوە كرد و گوتی "كوردانی دیاسپۆرا هاوشێوەی هاونیشتمانییانی هەرێم هەڵوێستیان هەبوو". ئەو جەختی لەوە كردەوە كە دەبێت لە باخچەی ساوایانەوە ئینتیمای نیشتمانی لەنێو منداڵان بەهێز بكرێت و شانازی بەو رۆحییەتە "خۆڕسكەی" گەنجانەوە بكرێت. هەر لەم سۆنگەیەوە، نامدار قەرەداخی، هونەرمەند، ئاماژەی بەوە كرد كە رۆحییەتێكی كوردپەروەری لەنێو منداڵاندا هەیە، بەڵام پێویستی بە پەروەردەكردن هەیە. ئەو گوتی گەنجان بەم هەڵوێستەیان پەیامێكی روونیان دایە سیاسییەكان كە "یەكدەنگ بن".
فەلسەفەی كوردبوون و ئاستەنگەكانی داهاتوو
فاروق رەفیق، توێژەری بواری فەلسەفە، دیدێكی رەخنەیی و قووڵی هەبوو. ئەو پێیوایە ئێستا هۆشیارییەكی گشتی سەریهەڵداوە، بەڵام هۆشداری دا لەوەی كە "چواردەورمان بە كۆمەڵێك هێزی مەرگدۆست گیراوە". فاروق رەفیق دەڵێت كۆمەڵگەی ئێمە بەرەو "ژیاندۆستی" دەچێت و ئەمەش خاڵێكی بەهێزە. بەڵام ئەو رەخنەی لە سیستەمی پەروەردە گرت و گوتی "سیستەمی پەروەردە خزمەتی نەوەی ئێستا ناكات" و پێویستە "بیركردنەوەی رەخنەیی" بكرێتە بەشێك لە فێركردن. ئەو جەختی كردەوە كە كوردبوون پێویستە لەگەڵ "عەقڵانییەت" بێت و بەبێ ئازادی، هیچ هەنگاوێكی راستەقینە نانرێت.
راچەنین وەك گشتپرسییەكی جەماوەری
فاروق حەجی، نووسەر، ئەو راچەنینەی لە هەرێمی كوردستان بۆ پشتیوانی رۆژئاوا بینرا، بە "گشتپرسییەك" ناوبرد. ئەو گوتی "روانینی نەتەوەیی لای كورد لە هەموو روانینەكانی دیكە بەهێزترە". ئەم یەكگرتووییە نیشانیدا كە كورد لە كاتی تەنگانەدا هەموو جیاوازییە حیزبییەكان وەلادەنێت و دەگەڕێتەوە سەر ئەسڵە نەتەوەییەكەی خۆی.
لە بەرنامەكەدا چەند گەنج و قوتابییەكیش بەشداربوون كە گوزارشتیان لە هەستی خۆیان كرد. یەكێك لە گەنجەكان باسی لەوە كرد كە سێ رۆژ كرێكاریی كردووە تەنیا بۆ ئەوەی بڕە پارەیەك كۆبكاتەوە و بیبەخشێتە رۆژئاوای كوردستان. قوتابییەكی دیكەش گوتی "لەپێناو كورد ئامادەم گیانی خۆم ببەخشم". ئەم نموونە زیندووانە سەلمێنەری ئەو راستییەن كە نەوەی نوێ، بەپێچەوانەی هەموو پێشبینییەكان، نەوەیەكی خاوەن ئینتیمایەكی پۆڵایینە.
لە كۆتاییدا، مامۆستایەك باسی لەوە كرد كە كەمپینی "رەنجی رووداو" كارێكی زۆر مەزن بوو بۆ كۆكردنەوەی ئەم هەستە نەتەوەییە و گۆڕینی بۆ هاوكارییەكی كردەیی. هەموو میوانەكان كۆك بوون لەسەر ئەوەی كە ئەم نەوەیە سەلماندی ئەركەكانی خۆی جێبەجێ دەكات، ئێستا نۆرەی دەسەڵاتی سیاسی و سیستەمی پەروەردەیە كە مافەكانیان دابین بكەن و ئەم هەستە نەتەوەییە بكەنە هەوێنی بنیاتنانی داهاتوویەكی گەشتر بۆ هەموو كوردستان.
ئەم بەرنامەیە بە میوانداری ئەم كەسایەتییانە بەڕێوەچوو:
فارووق رەفیق، توێژەری بواری فەلسەفە
د.ئیدریس كاریتانی، كەسایەتی ئیسلامی
د.ئیدریس شێخ شەرەفی، مامۆستای زانكۆ
جەبار جەمال غەریب، نووسەر و لێكۆڵەر
سیروان جەمال، هونەرمەند
رێبین هەردی، نووسەر
هیوا قادر، نووسەر و رۆماننووس
یاسین ئافتاو، نووسەر و مامۆستای زانكۆ
ئازاد بەرزنجی، نووسەر و وەرگێڕ
نامدار قەرەداخی، هونەرمەند
فاروق حەجی، نووسەر
