هاوپەیمانێتیی نێوان قەوارەكان.. بەربەست و چارەسەر
پێشەكی:
لە پرۆسەی سیاسیدا زۆر جار قەوارە سیاسییەكان بەخواستی خۆیان یاخود بەناچاری، پەنا بۆ دروستكردنی بەرە یان هاوپەیمانێتی دەبەن، بۆ ئەوەی بتوانن ئامانجەكانیان بەدی بهێنن. بەڵام هەندێجار بەهۆی كەشی سیاسی و كولتووری دەنگدان و سیستمەكانی هەڵبژاردنەوە گرفت و بەربەستیان بۆ دروست دەبێت كە دەخوازێت كەسانی پسپۆڕ و شارەزا قسەی تێدا بكەن و چارەسەر بخەنەڕوو تا بتوانن هاوپەیمانییەكی سەركەوتوو دروست بكەن.
ژینگەی هەرێمی كوردستان بەداخەوە تا ئێستا ژینگەیەكی نادروستە بۆ پرۆسەی دیموكراسی، ئەوەندەی موزایەدات و یەكتر شكاندن زاڵە بەسەریدا، ئەوەندە باسكردن نییە لە پرۆژە و كاری هاوبەش و چۆنیەتی پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری. ئەمەش هەمیشە لێكترازان و لێكدووركەوتنەوەی قەوارە سیاسییەكانی بەدواوە بووە كە بەهۆیەوە بنكە جەماوەرییەكەشیان دژایەتی توندی یەكتریان كردووە و ئیدی نەیانتوانیوە پێكەوە كار بكەن.
لەلایەكی دیكەش، سیستمی هەڵبژاردن كە ئێستا سیستمی لیستی نیمچە كراوەیە، هاندەر نییە بۆ هاوپەیمانێتیی نێوان قەوارەكان كە تێیدا گەرەنتی نییە بۆ هاوسەنگی و دەرچوونی كاندیدەكانی هەر قەوارەیەك، بەپێچەوانەی لیستی داخراو كە قەوارەكان دەتوانن بەڕیزبەندی كاندیدەكانیان دەستنیشان بكەن، ئەگەرچی ئەویش بێ كێشە نییە.
سوودی هاوپەیمانێتی چییە؟.. بەربەست و گرفتەكانی كامانەن؟.. چۆن هاوپەیمانییەكی سەركەوتوو پێكبهێنرێت؟.. وەڵامی ئەمانە و چەندین پرسیاری دیكە لەم وتارەدا دەخەینەڕوو.
هاوپەیمانێتی یان قەوارەی تەنیا؟
لەبەر ئەو ژینگە ناتەندروستەی كە باسكرا، هەمیشە قەوارەی تاك رووبەڕووی زۆرترین هێرش دەبێتەوە لەلایەن زۆرترین ركابەرەوە، ئەم پێكدادانە توندەی نێوان ئەو قەوارانەی كە هاودید و هاوئامانجن هەمیشە بەزیانی خۆیان و قازانجی ركابەرەكانیان كۆتایی دێت. بۆیە دروستكردنی هاوپەیمانی و بەرەیەكی فراوان لەو قەوارانە بە قازانج دەشكێتەوە.
سوودەكانی هاوپەیمانی:
هاوپەیمانی ئەگەر بەشێوەی بەرفراوان و تەندروست پێكبهێنرێ و رەچاوی قەبارە و سەنگ و جوگرافیای هەر قەوارەیەك بكرێت و لەسەر كۆمەڵە بنەمایەكی زانستی بێت چەندین سوودی هەیە كە گرنگترینیان بریتین لە:
1- بنەمایەكی زانستی و كارگێڕییە كە كۆی بەرهەمی كاری بەكۆمەڵ زۆر زیاترە لە كۆی كاری ئەو كۆمەڵە كەسە بە جیا جیا. لەسەر ئەم بنەمایە ژمارەی كورسی بەدەستهاتووی قەوارەكان پێكەوە لەهاوپەیمانییەتێكی تەندروستدا زۆر زیاترە لە كۆی سەرجەم كورسی بەدەستهاتووی قەوارەكان بەتەنیا.
2- لەهاوپەیمانێتیدا دەتوانرێت سەرۆك لیستێكی بەتوانا و كاریگەر و كاندیدی لێهاتوو لە سەرجەم بوارەكاندا پێشكەش بكرێت.
3- سوود لەسەرجەم دامەزراوە میدیاییەكانی هەموو قەوارەكان و چالاكڤانانی بواری مەدەنی و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان وەردەگیرێت بە قازانجی هاوپەیمانێتییەكە و سەرجەم قەوارەكانی.
4- لەبری پێكدادان و دژایەتیكردنی یەكدی و بەهەدەردانی تواناكان، هەموو تواناكان بەیەك ئاراستە بۆ قازانجی هاوپەیمانێتییەكە بەگەڕ دەخرێن.
5- بەرنامەیەكی تۆكمەی هەڵبژاردن بۆ هاوپەیمانێتییەكە دادەنرێت كە زیاتر جێگای متمانە بێت لای جەماوەر، چونكە بەرنامەی گەورە و گشتگیر بۆ قەوارەی بچووك زۆر جێی متمانەی جەماوەر نییە.
6- لەڕووی جوگرافییەوە هیچ بۆشاییەك جێناهێڵرێت كە چالاكی هاوپەیمانێتی تێدا نەكرێت و تەنیا لایەنێك تێیدا باڵادەست بێت.
7- هاوپەیمانێتی دەتوانێت زۆرترین دەنگی خۆڵەمێشی كێش بكات و ئەو كەسانەشی كە دوو دڵن لە دەنگدان ئاسان رازی دەكرێن بۆ ئەوەی دەنگی پێبدەن.
8- ئەگەر زۆرینە بەدەست بهێنن توانای گرتنە دەستی دەسەڵات و وەرگرتنی پۆستی سەرۆكوەزیران و پۆستی دیكەی سیادی گرنگیان هەیە.
9- لەپەرلەمان و لیژنەكاندا زۆرترین كاریگەرییان هەیە و زۆرترین توانایان هەیە بۆ گۆڕانكاری و هەموواری یاساكان و پێشكەشكردنی پرۆژەی هەمەچەشن.
10- بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردن بەكەمترین تێچوون و كەمترین كات زۆرترین كار و چالاكی دەكەن، ئەویش بە سود وەرگرتن لەتوانا و كەرەستە و پێداویستیەكانی یەكدی.
11- لەڕووی مەعنەوییەوە زۆرترین كاریگەری لەسەر جەماوەر دادەنێن، چونكە گردبوونەوە و چالاكی گەورە و هەڵمەتی میدیایی گەورە بەیەك ئاراستە جەماوەر دڵخۆش دەكات و هیوای پێدەبەخشێت، زۆرترین لایەنگریی بۆ هاوپەیمانێتییەكە دروست دەكات، بەتایبەت لەكوردستان كە بەردەوام لێكترازان و دژیەكی هەبووە.
بەربەستەكانی بەردەم هاوپەیمانێتییەكان چین؟
لەكاتی پێكهێنانی هاوپەیمانێتیدا بەردەوام كۆمەڵە گرفت و بەربەستێك رووبەڕووی قەوارەكان دەبێتەوە كە پێكهێنانی هاوپەیمانێتییەكە سەخت و گران دەكات، گرنگترینیان بریتین لە:
1- دیاریكردنی قەبارەی راستەقینەی هەر قەوارەیەك.
2- سەرۆكی لیست لە كام قەوارە بێت؟
3- هەموو قەوارەیەك هەوڵدەدات زۆرترین كاندیدی دەربچێت.
4- خۆلادان لەكارو ئەرك و چالاكی.
5- دوو دڵی و گومان و ترس لای قەوارەكان لەوەی فێڵ بكرێت هاوپەیمانێتییەكە بە زیانی ئەو كۆتایی بێت.
6- هەندێ لەسەركردە و جەماوەری قەوارەكان حەز بە پێكهێنانی هاوپەیمانێتی ناكەن بەهۆكار و پاڵنەری جیا جیا و لەوانەیە هەوڵی تێكدانی بدەن، بە لێدوانی میدیایی و دروستكردنی دڵەڕاوكێ لەناو جەماوەر و ڕێكخستنی قەوارەكانیان.
7- جیاوازی دید و بۆچوون و ئایدیۆلۆژیا و حاڵەتی نەفسی ئەندامان كە پێشتر دژ بەیەك كاریان كردووە سەختە بەئاسانی تێكەڵ بكرێن و بۆ یەك ئامانج ئاراستە بكرێن.
8- لەهەموو ئەمانەش گرانتر چۆن لەداهاتوودا دەستكەوت و پۆست و ئیمتیازاتەكان دابەش دەكرێن؟
بنەماكانی پێكهێنانی هاوپەیمانێتییەكی تەندروست كامانەن؟
بۆ پێكهێنانی هاوپەیمانی لەهەر ژینگەیەكدا كۆمەڵە بنەمایەكی زانستی و كارگێڕی و كۆمەڵایەتی و ئابووری گرنگن، لە خوارەوە بەكورتی تیشك دەخەینەسەر گرنگترینیان:
1- یەكەمین هەنگاو بۆ دروستكردنی هاوپەیمانێتی نیازپاكییە لەلایەن سەرجەم قەوارەكان بۆ پێكهێنانی هاوپەیمانێتی.
2- پێكهێنانی تیمێكی شارەزا و پسپۆڕە لەبواری جیاجیادا لە سەرجەم قەوارەكان بۆ دیراسەكردنی وردەكارییەكانی ئەو هاوپەیمانێتییە، كە توانای دانوستاندن و بڕیاردانیان هەبێت و لە سەرجەم وردەكارییەكانی بواری هەڵبژاردن و دەوڵەتداری و بابەتە پەیوەندیدارەكانی شارەزا بن.
3- دانانی كەسانی پەسەند لەو تیمانەدا كە لای قەوارەكانی دیكەن پەسەند بن و حەز بەكاری هاوبەش بكەن، تا بە ئاسانی بگەنە ئەنجام و گرفت دروست نەكەن.
4- هەر قەوارەیەك قەبارەیەكی رێژەیی گونجاوی بۆ دەستنیشان بكرێت و لەسەر ئەو بنەمایەش ژمارەی كاندیدە بەشداربووەكانی دیاری بكرێت و لەسەر ئەو بنەمایەش ئەركی دارایی و چالاكییەكانیشی پێ بسپێردرێت. لەگەڵ رەچاوكردنی كۆتای ئافرەت بەشێوەیەكی گونجاو..
5- پێویستە هاوپەیمانێتییەكە ژمارەی بەئامانجگیراوی خۆی لەهەڵبژاردنەكاندا دەستنیشان بكات و هێندەی ئەو ژمارەیە كاندیدی كارای هەبێت. ئەگەر بە باش زانرا كاندیدی دیكە هەبێت بۆ كۆكردنەوەی دەنگ، ئەوا تەنیا كاندیدی لاوەكی بن، بۆ ئەوەی هاوسەنگی قەوارەكان تێكنەچێت لە ژمارەی كاندیدە سەركەوتووەكاندا.
6- جگە لە ژمارەی كاندیدەكان، جۆری كاندیدەكان و شێوازی دابەشبوونیان رەچاو بكرێت لەڕووی پسپۆڕی و شوێنی جوگرافی و باری كۆمەڵایەتی و عەشیرەت .... بەشێوەیەك بتوانن زۆرترین دەنگی جەماوەر بەدەست بهێنن، بەبێ ئەوەی زیان بەكاندیدەكانی یەكدی بگەیەنن.
7- دەستنیشانكردنی كاندیدەكانی هەر قەوارەیەك بەشێوەیەك بێت كە زۆرترین كاندیدی سەربخات، ئەمەش وا دەخوازێت كە رەمزی زۆر گەورە و دیار كاندید نەكات كە زۆرترین دەنگی لایەنگرانی بۆ بڕوات. چونكە بەزیانی كاندیدەكانی دیكەی هەمان قەوارە كۆتایی دێت. بەڵكو كاندیدی مامناوەند دەستنیشان بكەن بۆ ئەوەی لەڕیزبەندی دەرچوواندا زۆرترین ژمارەیان هەبێت. ئەمەش بەئاراستەكردنی لایەنگران و شێوازی دابەشكردنی كاندیدەكانی دەبێت لە رووی جوگرافی و كۆمەڵایەتی و ....
8- هەماهەنگی نێوان كاندیدی قەوارەكان بەشێوەیەك بێت زیان بەیەكدی نەگەیەنن لە چالاكییەكانیاندا. ئەویش بە دانانی چەند بنەمایەك وەك (بنەماكانی رەفتاركردن) بنووسرێت و لەلایەن سەرجەم قەوارە و كاندیدەكانەوە واژۆ بكرێت و پێیەوە پابەند بن لەكاتی كاركردندا.
9- رێككەوتن لەسەر كۆمەڵە بنەمایەك بۆ دابەشكردنی كاندیدە سەركەوتووەكان و دەستكەوتەكانی داهاتووی هاوپەیمانێتییەكە، لەڕێی پێكهێنانی تیمێكی پسپۆڕ كە هاوكێشەكان ڕێك بخات بۆ چارەسەری ئەو گرفتانەی لەو بوارەدا دێنەپێش، بۆ نمونە:
أ- دیاریكردنی دەنگ و رێژەی هەر قەوارەیەك لەڕێی كۆكردنەوەی دەنگی سەرجەم كاندیدەكانی هەر قەوارەیەك.
ب- دۆزینەوەی پەیوەندی لە نێوان ژمارەی كاندیدە سەركەوتووەكانی هەر قەوارەیەك و ژمارەی دەنگەكانی تا بزانرێت رادەی هاوسەنگی و لاسەنگی چەندە.
ج- هاوسەنگكردنی كۆی دەنگی هەر قەوارەیەك و ژمارەی كاندیدە سەركەوتووەكانی هەر قەوارەیەك، لەڕێی پاشەكشەكردنی هەندێ كاندیدی سەركەوتووی ئەو قەوارانەی كاندیدی زیاتر لە قەبارەی خۆی سەركەوتووە. ئەم چارەسەرە ئاڵۆزە كە پەیوەستە بە مافی ئەو كاندیدانە و ریزبەندی كاندیدی قەوارەكانی دیكەوە.
د- ئەگەر بڕگەی (ج) پیادە نەكرا، ئەو قەوارانەی كاندیدی كەمتریان سەركەوتووە بەبەراورد بەدەنگی قەوارەكە، بە پۆست و ئیمتیازاتی دیكە قەرەبوو بكرێنەوە.
ه- چارەسەرێكی دیكە، دانانی هاوكێشەیەكە بۆ ژمارەی دەنگ و كاندیدی سەركەوتووی هەر قەوارەیەك. بۆ نمونە 65% بۆ دەنگی بەدەستهاتووی قەوارەكە و 35% بۆ ژمارەی كاندیدە سەركەوتووەكان. بەم شێوەیە دەتوانرێت رێژە و قەبارەی هەر قەوارەیەك دەستنیشان بكرێت و خاڵبەندیان بۆ بكرێت و خاڵیان بدرێتێ.
و- بۆ هەر پۆست و ئیمتیازاتێكی بەدەستهاتوو لەداهاتوودا، لەلایەن لیژنەیەكی پسپۆڕ و تایبەتمەندەوە خاڵ دابنرێت بۆ پۆستەكان، لەسەر بنەمای خاڵ پۆستەكان بدرێتە قەوارەكان.
ز - ئەگەر قەوارەكان رێكنەكەوتن لەسەر پۆستەكان، دەكرێت بەپێی زۆرترین دەنگیان بژارە بدرێتە قەوارەكان بۆ وەرگرتنی پۆستەكان. واتە ئەو قەوارەی زۆرترین دەنگی هەیە یەكەمجار پۆستێك هەڵبژێرێت، پاشان قەوارەی دووهەم و سێیەم و ...تا دوایی، بەو مەرجەی خاڵی پۆستەكان لەگەڵ خاڵە بەدەستهاتووەكانی قەوارەكاندا گونجاو بن.
ح- دۆزینەوەی هەر ئالیەتێكی دیكە كە بەسوودی هەمووان كۆتایی بێت.
لەكۆتاییدا:
پێكهێنانی هاوپەیمانێتی بۆ گەیشتنە بە ئامانجە هاوبەشەكان، ئەمەش كاتێك بەدی دێت كە سەرجەم قەوارە بەشداربووەكان براوە بن. ئەویش بە لەبەرچاوگرتنی سەرجەم وردەكارییەكانی ئەو پرۆسەیە دەبێت لەلایەن كەسانی پسپۆڕ و شارەزا و خاوەن دیدگاوە تا رەنگڕێژی ئێستا و داهاتووی كارەكانیان بكەن و هەموو ئەگەرەكانی تاوتوێ بكەن و چارەسەری گونجاوی بۆ بخەنەڕوو، بەپێچەوانەوە بەزیانی گەورە كۆتایی دێت لەسەر ئاستی قەوارەكان و بنكە جەماوەرییەكان و كۆی پرۆسەی سیاسی وڵات.
* بڕیاردەری ئەنجوومەنی كۆمسیاران، كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و ڕاپرسیی لە هەرێمی كوردستان