پیاوان دەبنە قوربانیی کۆتای ژنان

رووداو - شرۆڤە

پێشەكی:

یەكێك لەو دەستەواژانەی كە لە كاتی هەڵبژاردنەكاندا زۆر بەرگوێمان دەكەوێت دەستەواژەی (كۆتا)یە. لە عێراقدا بۆ یەكەمجار لە یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عێراق لە قۆناغی راگوزەریدا باس لەم بابەتە كرا كە سیستمێكی تازەی هێنایە گۆڕێ، سەبارەت بە چۆنیەتی دابەشبوونی كورسییەكانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، تێیدا باسی لە كۆتای ئافرەتان و كۆتای پێكهاتەكان كراو دواتر لە دەستوور و یاساكانی هەڵبژاردندا چەسپێنرا. 

چۆنیەتی دابەشكردنی كورسییەكانی كۆتای ئافرەتان بابەتێكی ناڕوونە لای زۆربەی لیست و قەوارەكان و پاڵێوراوەكانیان، چونكە بەهۆی فرە بازنەیی و زۆریی لیست و قەوارە و هاوپەیمانییەكان و لیستی نیمچە كراوە، ئەم بابەتە ئاڵۆزە و لەهەر بازنەیەكی هەڵبژاردن حاڵەتی جیاواز سەرهەڵدەدات.
 
مەبەست لە كۆتا چییە؟

وشەی كۆتا (quota) لە بنەڕەتدا وشەیەكی ئینگلیزیە و مەبەست لێی بەش یان پشكێكی رێژەییە. بەپێی سیستمی كۆتا لەكاتی دابەشكردندا مەرج دادەنرێت بۆ دابینكردنی بەش یان پشكێك بەڕێژەیەكی دیاریكراو بۆ چینێك یان توێژێكی دیاریكراو. بۆ نموونە لە كاتی دابەشكردنی كورسی نوێنەرایەتیدا بەشێك بە ژمارە یان رێژە تایبەت دەكرێت بە ئافرەتان یان پێكهاتەیەكی دیاریكراو، وەك مەرج جێبەجێ دەكرێت تا گەرەنتی بوون و نوێنەرایەتییان بكات. ئەمەش دەشێت بە دەستوور یان یاسا یاخود بە هەر پەیڕەو و رێنماییەكی دیاریكراو رێكبخرێت لەلایەن لایەنە پەیوەندیدارەكان بە پرۆسەی هەڵبژاردنەوە.

سەرەتایەكی مێژوویی:

سەرەتای مێژوویی ئەم بابەتە دەگەڕێتەوە بۆ دەستەواژەی کرداری ئەرێنی (Affirmative action) كە بۆ یەكەمجار لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا دەركەوت. ئەمەش بۆ قەرەبووكردنەوەی ئەو كۆمەڵانە بوو كە بێبەش كرابوون لە مافەكانیان لەلایەن حكومەتەوە، یاخود كەرتی تایبەتەوە. لە بنەڕەتیشدا ئەم بابەتە لەلایەن بزووتنەوەی مافە مەدەنیەكانی كەمینەی رەشپێستەكانەوە جوڵێنرا. 

بۆ یەكەمجار (جۆن كەنەدی) لە ساڵی 1961 باسی لێوە كرد. پاشتریش لە ساڵی 1965 سەرۆک (جۆنسون) لە بەرنامەی كاریدا كە زیاتر جەنگی دژە هەژاری بوو، بانگەشەی بۆ كرد. دواتر سیستمی كۆتا جێبەجێ كرا بەسەر ناوەندەكانی خوێندندا، ئەویش بەتایبەتكردنی رێژەیەك لە قوتابیەكانیان بۆ پێكهاتە جیاجیاكان. ئەمە سەرەتایەك بوو بۆ ئەوەی هەمان داواكاری بۆ ئافرەتان بكرێت. بەم شێوەیە سیستمی كۆتا لە ئەمەریكا و رۆژئاوا سەریهەڵدا بۆ چارەسەركردنی ئەو گرفتە كۆمەڵایەتیانەی كە لە ئەنجامی بێبەشكردن و پشتگوێخستنی چەند چین و توێژ و گرووپێكەوە دەركەوتن.

كۆتای ئافرەتان

كۆتای ئافرەتان كە زیاتر لە بابەتە پەیوەندیدارەكان بە پرۆسەی هەڵبژاردنەوە باسی لێوە دەكرێت، مەبەست لێی دابینكردنی لانیكەمی پشكی ئافرەتانە لەو هەڵبژاردنانەدا بۆ ئەوەی لە ئەنجوومەنە نوێنەرایەتیەكاندا بە ڕێژەیەكی گونجاو گەرەنتی بوونیان بكرێت. لەپێناو هێنانەپێش و پێگەیاندن و پەرەپێدانی توانای ئافرەتان لە بوارە سیاسییەكاندا و كەمكردنەوەی ئەو بۆشاییەی لە نێوان پیاوان و ئافرەتاندا لەو ناوەندانەدا هەن. شارەزایان و پسپۆڕانیش لەم بارەیەوە هاوڕا نین و دابەشبوون بەسەر بەرەی لایەنگر و دژدا، ئەگەرچی ئەنجوومەنی ئابووری و كۆمەڵایەتی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان بە بڕیاری ژمارە (15) لە ساڵی (1990) و كۆنگرەی ئافرەتانی جیهانی پەكین لە ساڵی (1995) داوای كردووە رێژەی ئافرەتان كەمتر نەبێت لە 30%، بەڵام هیچ پێوەر و رێژەیەكی مولزەم نییە بۆ كۆتای ئافرەتان، ئەمەش وایكردووە لە هەر وڵاتێك ڕێژەیەك دیاری بكرێت.

كۆتای ئافرەتان لە عێراق

لەعێراق، لە یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عێراقدا بۆ قۆناغی ڕاگوزەر باس لە كۆتای ئافرەتان كراوە. دواتریش لە یاساكانی هەڵبژاردندا بۆ ئەنجوومەنە نوێنەرایەتییەكان كۆتای ئافرەتان چەسپاوە. لە پرۆسەكانی هەڵبژاردنیشدا لە پەیڕەو و رێكارەكانی كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكاندا باسی لێوە دەكرێت و بڕیار و رێنمایی و روونكردنەوەی پێویست لەو بارەیەوە بڵاودەكرێتەوە.

بەپێی بڕگەی (چوارەم) لە ماددەی (49) ی دەستووری عێراق و ماددەی (11)ی یاسای ژمارە (16)ی ساڵی (2005)ی ئەنجوومەنی نوێنەران، رێژەی 25% دانراوە بۆ كۆتای ژنان لە كورسییەكانی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق. بەپێی ئەو دەسەڵاتەی كە لە یاسادا دراوە بە كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكان بۆ جێبەجێكردنی ئەو بڕگانە، كۆمسیۆن پەیڕەوی تایبەت بە دابەشكردنی كورسییەكان دەردەكات و تێیدا كورسی هەر بازنەیەكی هەڵبژاردن و كورسیی پێكهاتەكان و كورسیی كۆتای ئافرەتان روون دەكاتەوە. بۆ هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق 2018 ، كۆمسیۆن بەم شێوەیە ژمارەی كورسییەكانی بەسەر بازنە و پێكهاتەكاندا دابەش كردووە:

ز پارێزگا ژ. كورسیی گشتی ژ. كورسیی پێكهاتەكان ژ. كورسیی ئافرەتان
1 بەغدا 69 2 (مەسیحی و سابئی) 17
2 نەینەوا 31 3 (مەسیحی، شەبەك، ئێزدی) 8
3 بەسرە 25 6
4 زیقار 19 5
5 سلێمانی 18 5
6 بابل 17 4
7 ئەنبار 15 4
8 هەولێر 15 1 مەسیحی 4
9 دیالە 14 4
10 كەركوك 12 1  مەسیحی 3
11 نەجەف 12 3
12 سەڵاحەدین 12 3
13 دهۆك 11 1  مەسیحی 3
14 قادسیە 11 3
15 كەربەلا 11 3
16 واست 11 1  كوردی فەیلی 3
17 میسان 10 3
18 موسەنا 7 2
كۆی گشتی 320 9 83

چۆنیەتی دابەشكردنی كورسیی كۆتای ئافرەتان:

بەپێی پەیڕەوی ژمارە (12)ی ساڵی (2018)ی كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەكان، پاش جیاكردنەوەی دەنگە دروستەكان، بەپێی سیستمی سانتلیگۆ كورسی هەر بازنەیەكی هەڵبژاردن بەسەر لیست و قەوارەكاندا دابەش دەكرێت. دواتریش كورسییەكانی هەر قەوارەیەك دەدرێتە پاڵێوراوانی لیستەكەیان بەپێی ریزبەندی پاڵێوراوان كە زۆرترین دەنگیان لە لیستەكەیاندا بەدەستهێناوە، بەبێ گوێدانە رەگەزی پاڵێوراوەكان. 

سەبارەت بەكورسییەكانی كۆتای ئافرەتان لە كورسییەكانی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق بۆ ساڵی (2018) بەپێی ئەم هەنگاوانە دابەش دەكرێن:

1- دوای دابەشكردنی كورسی بەسەر پاڵێوراواندا، لەناو پاڵێوراوە سەركەوتووەكانی هەموو لیست و بازنەكاندا سەرنج دەدرێت كە ئایا رێژەی 25%ی ئافرەتان  هەیە لە ئەنجوومەنەكەدا؟ كە دەكاتە (83) پاڵێوراو. ئەگەر رێژەکە هەبوو، ئەوا ئەو بابەتە كۆتایی دێت.

2- ئەگەر (83) ئافرەت بە دەنگی خۆیان سەرنەكەوتبوون، ئەوا پێویستە هەر پارێزگایەك بەپێی ئەو خشتەیەی سەرەوە كورسی بۆ هەمان ژمارەی ئافرەت دەستەبەر بكات تا كۆتای ئافرەتان تەواو دەبێت. ئەویش بە تایبەتكردنی كورسییەك بۆ ئافرەت لە دوای هەر سێ پاڵێوراوی سەركەوتووی پیاو، لەو لیستانەدا كە (4) كورسی و زیاتریان هەیە. ریزبەندی دانانی ئافرەتەكانیش بەپێی زۆرترین دەنگی بەدەستهاتووی ئافرەت دەبێت لە لیستەكەدا. ئەگەر بەم شێوەیەش كۆتای ئافرەتان دەستەبەرنەبوو ئەوا ئەم هەنگاوانە یەك بەدوای یەك دەگیرێتەبەر تا ئەو كاتەی (83) ئافرەت سەردەكەون بۆ ئەنجوومەنەكە:

ێ‌- هەر لیستێك ژمارەی كورسییەكانی دابەشی (3) دەكرێت و ژمارە ناتەواوەكەی پشتگوێ دەخرێت. 
ب- لەدوای هەر دوو كورسیی پیاوێك كورسیی سێدەم تایبەت دەكرێت بەو ئافرەتەی زۆرترین دەنگی هەیە لەڕێزبەندی لیستەكەیدا بەبێ گوێدانە دەنگە بەدەستهاتووەكانی پیاوان.

ج- ئەگەر بەم شێوەیەش كۆتای ئافرەتان تەواو نەبوو، ئەوا ئەو لیستانەی دوو كورسیان هەیە كورسی دووهەمیان تایبەت دەكرێت بە ئافرەتان. سەرەتاش لەو لیستانەوە دەستپێدەكرێت كە دەنگیان كەمترە.

د- ئەگەر لەم حاڵەتەشدا ئەنجامی نەبوو، ئەوا ئەو لیستانەی تەندا یەك پاڵێوراویان سەركەوتووە، كورسیدەكە دەدرێتە ئافرەتێكی هەمان لیست كە زۆرترین دەنگی لەنێو ئافرەتەكانی لیستەكەیدا بەدەست هێناوە. سەرەتاش لەو لیستانەوە دەست پێدەكرێت كە كەمترین دەنگیان هەیە. بەم شێوەیە پرۆسەكە بەردەوام دەبێت تا كۆتای ئافرەتان  لە هەر بازنەیەكدا دابین دەبێت یاخود لەسەر ئاستی ئەنجوومەنەكە تەواو دەبێت.

بێگومان ئەم پرۆسەیە ورد و ئاڵۆزەو ئەنجامە بەدەستهاتووەكانی هەر بازنەیەكیش ئەگەری زیاتر بۆ شێوازی دابەشكردنەكە دروست دەكات، بۆ یەكلاكردنەوەی ئەو حاڵەتانەش پەنا بۆ پەیڕەو و رێنمایی و رێكارەكانی كۆمسیۆن دەبرێت.

بۆ نموونە: 

لەبازنەیەكدا (15) كورسی تەرخانكرابێت و چوار قەوارەی سیاسی كورسییان بەدەستهێنابێت و كۆتای ئافرەتان (4) كورسی بێت بەم شێوەیە دابەش دەكرێت:

ناوی قەوارەكان كورسی بەدەستهاتوو كۆتای ئافرەت
قەوارەی (أ) 8 2
قەوارەی (ب) 3 1
قەوارەی (ج) 2 0
قەوارەی (د) 2 1

ئەگەر هیچ ئافرەتێك بەدەنگی خۆی سەرنەكەوتبێت، پێویستە قەوارەی (أ) دوو كورسی دابین بكات، چونكە بەپێی هەنگاوەكان لە دوای هەر سێ پیاو ئافرەتێك دادەنرێت. دواتر قەوارەی (ب) كورسییەك دابین دەكات، چونكە لە هەنگاوی دووەمدا دوای دوو پیاو، ئافرەتێك دادەنرێت. بۆ كورسیی چوارەم لە قەوارەی (د) دیاری دەكرێت، چونكە قەوارەی (د) دەنگی كەمترە لە قەوارەی (ج).

لەكۆتاییدا:

گرنگە ئەوە بخەینەڕوو كە بۆ دابینكردنی كورسدی كۆتاكان سەرەتا لەكۆی گشتی كاندیدەكانی ئەنجوومەنی نوێنەرانەوە لێی دەڕوانرێت و پاشتر بازنەكانی هەڵبژاردن و لیست و قەوارەكانی هەر بازنەیەك. لەوەش گرنتر ئەوەیە كە پاڵێوراوان و لیست و قەوارەكانیان ئەوەیان لا روون بێت كە كۆتای ئافرەتان هیچ كاریگەرییەكی نابێت لەسەر زیادكردن یان كەمكردنی كورسییەكانیان، بەڵكو لەسەر بنەمای كۆی گشتی دەنگی بەدەستهاتوویان كورسییان دەدرێتێ و دواتر بەو هەنگاوانەی سەرەوە روون دەبێتەوە كە ئایا ئەو كورسیانە بۆ ئەو پاڵێوراوانە دەبێت كە زۆرترین دەنگیان بەدەستهێناوە، یاخود پاڵێوراوی پیاوی لیستەكە لادەدرێت و ئافرەتێك لە شوێنی دادەنرێت. ئەمە ئەو هاوكێشە ئاڵۆزەیە كە هەمووان بە گومان و ترسەوە لێی دەڕوانن.

* بڕیاردەری ئەنجومەنی كۆمسیاران، كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و ڕاپرسی.