ژنان لە حەبی مەنع ناترسن
سامان بەشارەتی
رووداو – سلێمانی
بەبێ ئەوەی ئاگایان لە كاریگەرییە خراپەكانی هەبێ، هەندێك لە ژنان دەستیان داوەتە خواردنی حەبی رێگریكردن لە سكپڕی، پزیشكێكی ژنانیش دەڵێ ئەو ژنانەی حەبی مەنع دەخۆن، ئەگەری تووشبوونیان هەیە بە نەخۆشییەكانی مەینی خوێن ، جەڵتەی دەماخ و دڵ.
حەبی رێگری لە سكپڕی ، كە لەنێو خەڵكدا بە حەبی مەنع ناوی دەركردووە، بۆ یەكەمجار ساڵی 1960 دروستكراوە، بەپێی قسەی پزیشكان 99.7% سەركەوتووبووە لە رێگریكردن لە سكپڕی . هەروەها ئەو حەبە سوود و زیانی هەیە ، سوودەكانی بریتین لە نەهێشتنی ئازار و ناڕێكی سوڕی مانگانە، شێرپەنجەی هێلكەدان و مناڵدان و كۆڵۆن كەم دەكاتەوە. بەڵام ئەگەری تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمك زیاد دەكات ، هەروەها مەترسییەكانی تووشبوون بە جەڵتەی دەماخ ، نەخۆشییەكانی دڵ و بۆرییەكانی خوێن زیاد دەكات .
لە توێژینەوەیەكدا كە لەلایەن رێكخراوی نەتەوەیی بۆ سەلامەتی دەرمان و بەرهەمە تەندروستییەكان لە فەرەنسا ئەنجام دراوە هاتووە “تەنیا لە ماوەی یەكساڵدا لە وڵاتی فەرەنسا 2500 حاڵەتی مەینی خوێن و 20 حاڵەتی مردن تۆمار كراوە بەهۆی خواردنی حەبی مەنعەوە”.
دكتۆر شەهلا یوسف، پسپۆری نەخۆشییەكانی ژنان ئەو لێكۆڵینەوانە پشتراست دەكاتەوە كە حەبی مەنع كاریگەری خراپی هەیە لە سەر ژنان و پێویستە ئەو ژنانەی كە نەخۆشی دڵ و خوێنیان هەیە ئەو حەبە بەكارنەهێنن یان بەر لە بەكارهێنانی پزیشك ئاگادار بكەنەوە “چونكە بەهۆی هەبوونی هۆرمۆنی ئیستررۆجینەوە كە لە پێكهاتەی ئەو حەبانەدا هەیە ئەگەری تووشبوون بە مەینی خوێن، جەڵتەی دەماخ و دڵ و نەخۆشییەكانی دیكە زیاد دەكات”.
دكتۆر شەهلا یوسف گوتیشی “لە هەرێمی كوردستان هیچ لێكۆڵینەوەیەك ئەنجام نەدراوە تا بزانرێت بەكارهێنانی حەبی مەنع تا چ ڕاددەیەك هۆكارە لە زیادبوونی حاڵەتەكانی مەینی خوێن و جەڵتەی دڵ و جەڵتەی دەماخ”، هەندێك لە نەخۆشەكان كە سەردانی ئەو پزیشكەیان كردووە حەبی مەنعیان بەكارهێناوە تووشی ئازاری دڵ و خەستبوونەوەی خوێن بوون “بەڵام رێژەكە زۆر نەبووە”.
بەپێی ئامارێكی فەرمانگەی تەندروستی سلێمانی لە ساڵی 2011دا 1770 كەس تووشی جەڵتەی مێشك بوون، لەوانەش 256 كەسیان مردوون، بەڵام لە ساڵی رابردوودا 1646 كەس تووشی جەڵتەی مێشك بوون، كە 409یان گیانیان لەدەستداوە، لە نێو مردووەكاندا رێژەیەكی بەرچاو رەگەزی مێ هەن.
سۆزی محەممەد، مانگی رابردوو سەردانی پزیشكی كردووە و حەبی مەنعی پێداوە بێ ئەوەی ئەو پزیشكە لێی بپرسێت كە نەخۆشی دڵ و خوێنی هەیە یان نا، سۆزی گوتی “ئەو حەبە كاری كردووەتە سەر سوڕی مانگانەی و دەڵێ “هەركات ئەو حەبە دەخۆم لە مانگێكدا دووجار عادە دەبم”.
لە هەرێمی كوردستان بەهۆی كۆنترۆڵ نەكردنی دەرمانخانەكان، زۆربەی ئەو ژنانەی نایانەوێ منداڵیان ببێ، لە نۆرینگەی لاكۆڵانەكان داوای حەبی رێگری لە سكپڕی دەكەن، كە ئاڤان ساڵح، یەكێك بووە لەو ژنانە.
ئاڤان بەبێ ئەوەی سەردانی پزیشكی پسپۆڕ بكات، حەبی مەنعی كڕیوە و رۆژانە دانەیەكی لێدەخوات، ئەو بێ ئاگایە لەوەی كە حەبی مەنع كاریگەری خراپی دەبێت لە سەر تەندروستی و دەڵێ”پێویستە ئەو حەبانەی كە كاریگەری خراپیان لەسەر خەڵك هەیە لە دەرمانخانەكان نەفرۆشرێت تا ڕەچەتەی دكتۆرت پێ نەبێت”.
بە پێی ئەو لێكۆڵینەوانەی لە ماوەی 22 ساڵدا لەسەر حەبی مەنع لە ئەمریكا ئەنجام دراون، لێكۆڵینەوەیەك كە سایتی فەرمی ئەنستیتۆی تەندروستی نیشتمانیی ئەمریكی (NIH) بڵاوی كردووەتەوە دەڵێ “بەكارهێنانی حەبی مەنع ئەگەری تووشبوون بە جەڵتەی دڵ نزیكەی دوو هێندە زیاد دەكات”. هەروەها بەپێی لیكۆڵینەوەكان زیانەكانی حەبی مەنع لەو ئافرەتانەدا زیاترە كە تەمەنیان لە 35 ساڵ زۆرترە.
خاوەن دەرمانخانەیەك لە گەڕەكی كوردساتی شاری سلێمانی كە نەیویست ناوی بڵاو بكرێتەوە، بە(رووداو)ی گوت “رۆژانە ئافرەت دێنە لام و داوای حەبی مەنع دەكەن منیش دەڵێم دكتۆر گوتویەتی ئەویش دەڵێت بەلێ ئیتر منیش مەجبوم پێی بدەم، زۆربەشیان دێن و دەڵێن بەردەوام بەكاری دەهێنین”، گوتیشی “دەزانم ئەو حەبە كاریگەری هەیە، بەڵام ژنان بە گوێم ناكەن”.