فرتوفێڵی ئۆنلاین لە هەرێمی کوردستان

 

 

دادگای نیویۆرک رۆژی پێنجشەممە، ( سام بانکمان- فرید)، یەکێک لە دامەزرێنەرانی پلاتفۆرمی FTX ی تایبەت بە ئاڵوگۆڕی دراوی دیجیتاڵی، دوای 5 هەفتە لە دادگاییکردن بە 110 ساڵ زیندانیکردن سزادا.

 

سام بانکمان-فرید، تاوەکو پێش ئەوەی فرتوفێڵەکانی ئاشکرابێت و لەکۆتایی ساڵی 2022 دا دەستبەسەرکرا، بە یەکێک لە کەسانی دەستەبژێر و ملیاردێرە گەنجەکانی جیهانی دراوی دیجیتاڵی ناوزەد دەکرا. لە ساڵی 2019، دراوی دیجیتاڵی FTT و پلاتفۆرمی FTXی دامەزراند، بەڵام زۆری نەخایاند FTX بووە دووەم بەناوبانگترین پلاتفۆرمی تایبەت بە ئاڵوگۆڕی دراوی دیجیتاڵی و خەڵک، بازرگانان و وەبەرهێنەران ملیاردەها دۆلار وەبەرهێنانیان تێدا کرد.

 

لە کۆتاییەکانی 2022 دا بەهای بیتکۆین داڕما و پلاتفۆرم و کۆمپانیا دیجیتاڵییەکانی رووبەرووی مایەپووچ بوون کردەوە. پلاتفۆرمی FTX یەکێک لە دەیان پلاتفۆرمی ناسراوی جیهان بوو کە مایەپووچبوونی خۆیان راگەیاند.

 

(دەیمیەن ویلیامز)، داواکاری گشتیی نیویۆرک دەڵێت، "تاوانەکەی سام بانکمان یەکێکە لە گەورەترین ساختەکارییە داراییەکان لە مێژووی ئەمریکادا و بەوهۆیەوە 8 ملیار دۆلار پارەی خەڵک خوراوە".

 

 

لە هەرێمی کوردستان و لە عێراقیش بەهۆی نەبوونی متمانە بە بانکەکان و داهاتووی ئابووری، پارەی کاش لە دەستی خەڵک دا زۆرە. لە راستی دا بەپێی خەمڵاندنەکانی بانکی ناوەندیی عێراق، نزیکەی 58 ملیار دۆلار پارە لە عێراق دەستاودەست دەکرێت و تەنیا یەک لەسەر پێنجی ئەو پارە زۆرە لە بانکەکان دا پاشەکەوتکراوە و ئەوەی دیکە کە نزیکەی 43.5 ملیار دۆلارە، پارەی کاشە و لە دەستی خەڵک دایە. 

 

لەبەر ئەوەی زۆربەی مامەڵە بازرگانییەکان لە ناوخۆ، لەوانەش: مامەڵەی خانووبەرە، ئۆتۆمبێل، پێداویستیی رۆژانە و هەر کاڵا و کەرەستەیەکی دیکە بە زۆری بە کاش دەکرێت، ئەگەری فرت و فێڵ و ساختەکاری و لەنێوچوونی پارەی خەڵک زۆرە. هەزارن کەیسی پارە خواردن لە دادگاکان دا لە چاوەڕاونیی یەکلاییبوونەوەدان، زۆربەشیان بێ ئەنجامن.

 

لەلایەکی دیکەوە، نەبوونی بازاڕێکی بۆرسەی پڕ لە جووڵە و ئابوورییەکی تاکڕەهەند و لەرزۆک وایکردووە هەندێ لە هاووڵاتیان روو لە وەبەرهێنان لە پلاتفۆرمە ئۆنلاین و دیجیتاڵییەکاندا بکەن.

 

لە چەند ساڵی رابردوودا، چەندین پلاتفۆرم و ماڵپەڕی جیاواز بانگەشەی بۆکراوە کە بۆ نموونە بە پاشەکەوتکردنی بڕە پارەیەک لە ماوەی چەند مانگ و چەند ساڵێک دا قازانجێکی زۆر بۆ وەبەرهێنەر و هاووڵاتی دەستەبەردەکرێت، کەچی دوای ماوەیەک ملیۆنان دۆلاری هاووڵاتیان دزراوە و خاوەنی ماڵپەڕەکانیش هەڵاتوون.

 

نە لە عێراق و نە لە هەرێمی کوردستان، هیچ یاسایەک بۆ دامەزراندنی سندووقێکی وەبەرهێنانی ئۆنلاین نییە و لەبەرئەوەش بەردەوام مەترسیی مامەڵەکردن و دانانی پارە لەو ماڵپەڕانەدا هەیە.

 

کەیسە یاساییەکەی سام بانکمان ئاشکرای کرد کە تەنانەت ئەگەر ماڵپەڕێکی نێودار و ناسراوی جیهانیش بیت، مەترسیی مایەپووچ بوون و ساختەکاری لە مامەڵە دیجیتاڵییەکاندا زۆرە. چ بگاتە ئەوەی کە لە هەرێمی کوردستان و عێراق دا هیچ کۆمپانیایەکی تۆمارکراوی دانپێدراو نییە کە بەشێوازی یاسایی رێگەی پێدرابێت مامەڵە بە دراوی دیجیتاڵییەوە بکات. 

 

زۆرجار لە رێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، پەیوەندی بە هاووڵاتیانی گەنجەوە دەکرێت و کەسێک خۆی دەناسێنێت و چیرۆکێک دەگێڕێتەوە کە لە رێگەی وەبەرهێنان لە پلاتفۆرم یان ماڵپەڕێکی ئۆنلاین توانیویەتی قازانج بکات و داوای لێدەکەن ئەویش وەبەرهێنانی تێدابکات. لە چەند مانگی یەکەم دا لە سەرمایەی سەرەتایی کەسەکە، بڕێک قازانجی دەدەنەوە و وادەکەن ئەو کەسە متمانە بە ماڵپەڕەکە بکات، بەڵام لەناکاو ماڵپەڕەکە لەکاردەکەوێت و دەستمایە و سەرمایەکەی دەدزرێت. دەیان جۆر لەم رووداوانە روویانداوە و تەنانەت ژیانی کۆمەڵایەتیی کەسەکانی تووشی مەترسیی رژد کردووەتەوە.

 

جۆری دیکە لە فرتوفێلی ئینتەرنێتی و ئۆنلاین، لە ئاشکرابوونی ژمارەی تەلەفۆن و وەتساپی کەسەکانەوە سەرچاوە دەگرێت. لەناکاو تەلەفۆنێکت بۆ دێت و بەڵگەی جۆراوجۆرت بۆ دەهێننەوە کە کەسانی راستەقینەن و سەر بە کۆمپانیا، بانک و رێکخراوی باوەڕپێکراون لە وڵاتێکی دیکە، پێتدەڵێن براوەی چەند هەزار یان دەیان هەزار دۆلارین لە تیروپشکێکدا. هێندە راستەقینە دەنوێنن کە ئاشکرایە زانیاریی تاکەکەسی تۆیان لە رێگەی جیاوازەوە دزیوە و لایانە. داوات لێدەکەن چەند سەت دۆلار بنێری بۆ ئەو لایەنە بۆ ئەوەی خەڵاتەکەت بۆ بنێرن.

 

بەپێی یەکێک لە کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانی تایبەت بە گواستنەوەی پارە لە هەرێمی کوردستان، مانگانە دەیان هاونیشتمانی دەچنە لایان کە بەنیازن پارە بنێرنە دەرەوە بۆ مەبەستێکی بەوشێوەیە، بەڵام کۆمپانیاکە یەکسەر هەست بە فرت و فێل دەکات و ئامۆژگاریی خەڵک دەکەن پارە نەنێرنە دەرەوە. 

 

بەپێی کۆمیسیۆنی بازرگانیی ئەمریکا لە ساڵی 2022 دا لە رێگەی ئۆنلاینەوە بە بڕی 8.8 ملیار دۆلار فێڵ لە خەڵک کراوە و پارەی خەڵک دزراوە. ئەو بڕە 2.6 ملیار دۆلار زیاترە لە قەبارەی فرتوفێڵی ئۆنلاین لە سالی 2021 دا.

 

هەرچەندە لە ئەمریکا، بەریتانیا و وڵاتە پێشکەوتووەکان، رێکخراوی تایبەتی یاسایی دانراون بۆ لێکۆڵینەوە و گێڕانەوەی پارە دزراوەکانی خەڵک، بەڵام لە راستیدا توانای ئەو رێکخراوانە سنووردارە، ئەگەر تاوانباریش دوای ماوەیەک دەستبەسەرکرابێت، چانسی گەڕانەوەی پارەی قوربانیان زۆر کەمە.

 

لە ئەمریکا رێکخراوی (فێن سێن)ی سەر بە وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا و لە بەریتانیاش رێکخراوی (ئاکشن فراد) بەرپرسن لە بەدواداچوون لە کەیسی فرتوفێڵە ئۆنلاینەکان، بەڵام جگە لە رووداوەکانی پەیوەست بە تیرۆریزمەوە، کەیسە تاکەکەسییەکان ئەوەندە بە رژدی وەرناگیرێن و ئەگەر پارەت خورا و دزرا، ئەوانیش هیچت بۆ ناکەن، چ بگاتە ئەوەی لە هەرێمی کوردستان بژیت و دەستت بەهیچ نەگات.

 

(دەیمیەن ویلیامز)، داواکاری گشتیی نیویۆرک دەڵێت، "دەمانەوێت (سام بانکمان- فرید) بکەینە پەند و عیبرەت بۆ ئەو کەسانەی ئێستا سەرقاڵی دزینی پارەی خەڵکن و وادەزانن هەتا هەتایە بۆیان دەچێتە سەر"، بەڵام ئایا دۆزینەوەی ئەو کەسانە ئاسانە؟.