سەوڵی كورد و شەپۆلی هەمواركردنەوەی دەستوور

 

هەرچەندە لە رواڵەتدا دەستووری هەمیشەیی عێراق لە دەستوورێكی هاوچەرخ دەچێت و روخساری سیستەمێكی فیدراڵی لەسەر بنەمای بەها دیموكراسییەكان بە عێراق دەبەخشێ، بۆ ئەمەش چەندین بانگەشەی بێ بنەمایان بۆ كرد، بەڵام لە ناواخندا دەستوورێكە پڕە لە كۆڵان و كووچەی تاریك. دەستوورێكە پڕە لە پێچوپەنا و دەقی ناڕوون و گوزارشتی لاستیكی كە لەگەڵ بەسەرچوونی زیاتری كات، زیاتر نەگونجانی لەگەڵ وڵاتێكی شێواوی وەك عێراق دەردەكەوێت، وەك ئەوەی بونیادی تاكی عێراقی نەخوێنرابێتەوە لە كاتی نووسینی ئەم دەستوورە. 

 

هەروەها دەستوورێكە زیاتر خزمەت بە لایەنی دەسەڵاتدار دەكات، ئەو لایەنەی كە هاوسەنگیی هێز لە بەرژەوەندیی خۆیدایە. لە وێنە گشتییەكەدا دەستووری عێراق كە ماوەیەكی زۆرە هێزە دەرەكییەكان وەك دەقێكی "موقەدەس" بەسەر عێراقییەكانیدا دەسەپێنن، وێنەی دەستوورێكی مۆدێرن و بێكێشە دەدات، بەڵام كاتێك وێنەكە نزیك دەكرێتەوە، دەردەكەوێت كە ئەم دەستوورە پڕە لە دەلاقەی شاراوە كە كۆی عێراقییەكانی بەرەو ئاسۆیەكی ناڕوون بردووە. 

 

بەڵام ئێستا عێراقییەكان گەیشتوونەتە وێستگەیەك لە ژیانی سیاسی كە پێویستیان بە هەمواری ئەم دەستوورە بێت؟ هەرچەندە ئامانج و ئەجێندای جیاوازی پێكهاتە و لایەنە جیاوازەكان خۆی لە پشت ئەم داخوازیانە مەڵاسداوە، بەڵام دواجار بەهۆی لەرزینی عەرشی حوكمڕانی، دەستبردن بۆ دەستوور بووەتە بەشێك لە گۆڕانكاریە پێویستەكان. 

 

لێرەدا پێویستە هەڵوەستەیەك لەسەر ئەو داخوازییە بكەین كە عێراقییەكانی ناچار بەم دەستبردنە بۆ هەمواری دەستوور برد، لە كاتێكدا دەستوورەكە خۆی پڕە لە بۆمبی چێنراو، ئەو بۆمبانەش لە سەرجەم رەهەندە پێكهێنەرەكانی دەستوورەوە هەستی پێدەكرێت، هەر لە سیستەمی سیاسییەوە تا ماف و ئازادییەكان و كولتووری حوكمڕانی.

 

بۆیە دەبێ دووبارە پرسیارە جەوهەرییەكانی بونیادی عێراق بێنەوە سەر مێز. لەم چواچێوەیەشدا دەبێ لەخۆمان بپرسین ئەم دەستوورە لە كوێیدا بۆ ئێمە هێڵی سوورە و لە كوێدا زیانی كوشندەی پێگەیاندین و پێویستی بە هەموارە. بۆیە پێویستە بەباشترین شێوە سەوڵی خۆمان بۆ ئەو شەپۆلە نوێیەی گۆڕەپانی سیاسی عێراق ئامادە بكەین، بۆ ئەوەی ئەگەر نەشتوانین سوودمەندی یەكەم بین، بە لایەنی كەمەوە بێ زیان لێی دەرچین.

 

ڕۆژ دوای ڕۆژ بانگەشەكارانی نەگونجانی دەستوور ڕوو لە زیادبوونن. تەنانەت هێزە دەرەكییەكانیش خەریكە دەگەنە ئەو بڕوایەی ئەم دەستوورە عێراقییەكان ناگەیێنێتە كەناری سەقامگیری، بەڵام ئەمە دەرگای گەمەیەكی تاقەتپڕوكێن لەسەر لایەن و پێكهاتە جیاوازەكان دەكاتەوە كە رەنگە نەخشە و هاوكێشەی هێز و بەرژەوەندی بەشێوەیەكی بەرچاو بگۆڕێت.  دەتوانین بڵێین دەستووری عێراق هەندێ ماددە و دەقی تێدایە كە دەكرێ لە رێگەیەوە بەشێك لە شەپۆلەكان بە ئاراستەی خۆت بسووڕێنی، ئەمانە دەكرێ ببنە هەڕەشە بۆ سەر كیانی هەرێمی كوردستان، بە هەمان شێوەی كە دەكرێ ببێتە دەرفەتێك بۆ گەرەنتیكردنی ئایندەیەكی باشتر بۆ كیانی هەرێمی كوردستان. ئەم دووڕیانەش خۆی لە چەند بەشێكدا دەبینێتەوە، لەوانە (دیباجە، هاووڵاتیبوون و هێزی چەكدار، هاوتاكردنی دامەزراوە عەشایەرییەكان لەگەڵ دامەزراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، دادگای فیدراڵی، نەوت و گاز، تێكهەڵكێشانی یاسا فیدراڵییەكان لەگەڵ یاسای هەرێم و پارێزگاكان و ئایندەی سیستەمی فیدراڵی).

 

لە سیناریۆی هەمواركردنەوەی دەستوور و پێكهێنانی لیژنەدا دەرفەتەكانی جووڵەی كورد فراوانە، بەوپێیەی كورد پێكهاتەیەكی تەواو جیاوازە لە كۆی پێكهاتەكانی دیكە و زیاتر لە سێ ملیۆن ئینسانی كورد بڕیاری جیابوونەوەیان داوە، هەروەها سەقامگیری سیاسیی نێوخۆیی پاراستووە. گەورەترین دەرفەتی گەمەكردنیش لەڕێگەی ئەم دەستوورە ناڕوونەوە دەبێت كە پڕە لە بۆمبی چێنراو و ئامادەكراو بۆ تەقینەوە. لێرەدا وردبینییەكی زۆر پێویستە بۆ ئەوەی لەیەك كاتدا هەرێمی كوردستان لە بۆمبەكان بپارێزرێت و پێگە سیاسییەكەی دووبارە بەهێز ببێتەوە.

 

هەرچەندە ئەستەمە لە ئێستادا باس لە گوتارێكی یەكگرتووی نێوان لایەنە كوردستانییەكان بكرێت بۆ ئەوەی بكرێتە ئەجێندای هەرێمی كوردستان لەو قۆناغە نوێیەی عێراقدا كە دەیەوێ بناغەیەكی تازە بۆخۆی دروست بكات، بەڵام كاركردن بە ئاراستەی كەمكردنەوەی دەستێوەردانی زیاتری دەرەكی لە گوتاری حیزبە كوردستانییەكان، دەرفەتی یەكڕیزیی هێزە كوردستانییەكان دروست دەكات. 

 

نەبوونی یەكڕیزیی ئەو حیزبانە، ئەگەرچی كاریگەریی زۆری لەسەر دەنگ و سەنگی كورد دەبێت لەم پرۆسە چارەنووسسازە، چونكە پێشتر بینیومانە دژایەتیكردنی نێوان حیزبەكان، چۆن بووە هۆی لەدەستدانی بەشێكی زۆری كورسییەكانی كورد لە ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم، بەڵام كارەساتەكە دوو هێندە دەبێتەوە ئەگەر لە ئامادەكردنی پرۆژەیەكی نیشتیمانی بۆ هەمواری دەستوور یەكڕیز نەبن، ئەمە جگە لەوەی ماڵی كورد بەیەكجاری پەرشوبڵاو دەكات، لە هەمان كاتدا پێگەی كوردیش زۆر لاوازتر دەكات. كەواتە لێرەدا پرسیاری ئەوە دروست دەبێت: ئایا لەو لاوازییەی پەیوەندییە سیاسییەكاندا چی بكرێت بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان لەو قەبارەی ئێستای بچووكتر نەكرێتەوە و عێراقیش نەبێتەوە بە دەوڵەتە مەركەزییەكەی جاران؟

دەتوانین بڵێین كاركردن لەسەر دەستوور ئەو دەرفەتە دروست دەكات، بەتایبەت دوای ئەوەی هەموو لایەك دەستبەرداری بانگەشەی پابەندبوون بە دەستوور بوونە. 

 

بێگومان ئێستا لایەنە عێراقییەكان پلانی تایبەتیان هەیە بۆ چۆنێتی هەمواركردنەوەی دەستوور، بۆیە باشترین كارێك كە ئێستا بكرێت، ئامادەكردنی رەشنووسێكە بۆ هەمواركردنەوەی ئەو ماددانەی كە لە داهاتوودا زۆرترین هەڕەشە لەسەر هەرێمی كوردستان دروست دەكەن. هەرچەندە هەمواركردنەوەی دەستوور پرۆسەیەكی زۆر قورسە، بەڵام خودی داواكاری بە هەمواركردنەوەی دەستوور گەمەیەكی گەورەیە و، دەشێ دەستكەوتی باشی پێ بەدەستبهێنین. 

 

بە لایەنی كەمەوە، دەبێت لە هەمواری ئەمجارەی دەستووردا جۆرێك لە گەرەنتی تێدا بێت بۆ كورد لە حاڵەتی دووبارە پێشێلكردنی مافە بنەڕەتییەكانی، هەروەها ئەو پرسانەی بەناڕوونی ماونەتەوە بخرێنە دۆخێكەوە كە جۆرێك لە رۆشنیی پێوە دیار بێت. بە مانایەكی تر، دەشێ بڵێین قۆناغی داهاتووی سیاسەتكردنی كورد لە عێراق، پێویستە قۆناغی كاركردن بێت بۆ هەمواركردنەوەی دەستوور بە ئاراستەی بەرژەوەندییەكانی هەرێم، بۆ ئەوەی ئەمجارە سەوڵی كورد بەرگەی شەپۆلی پێشبینینەكراوی هەمواری دەستوور بگرێ.