هۆی زیادبوونی خۆپێشاندان لە كوردستان چییە؟
دەڵێن یەكێك لە نیشانەكانی شێتی ئەوەیە كارێك چەندبارە بكەینەوەو هەر جارە چاوەڕێی ئەنجامێكی جیاوازی لێبكەین. مەعلومە بە دووبارەكردنەوەی هەمان ئامراز تەنیا هەمان ئەنجام دروێنە دەكەین. ئەمە سوننەتێكی گەردوونی و بنەمایەكی ژیان و حەقیقەتێكی زانستییە. ئاشكرایە دەربڕینی ناڕەزایی كە خۆی لە خۆپێشاندان و مانگرتنی هەمەجۆردا دەبینێتەوە خەریكە روو لە زیادبوون دەكات. ناڕەزایی و لێكەوتەكانی مامەڵە لەگەڵكردنیشی بوونەتە پێوەرێك بۆ ئاستی ئەدای دیموكراسی لە هەرێمی كوردستان لەوكاتەی ئێمە تەنیا خەریك بووین بەوەی لە هۆكارەكانی هەر خۆپێشاندان و مانگرتنێك بەجیا بكۆڵینەوە و بكەوینە شەنوكەوی ئەوەی ئاخۆ پاڵنەرەكانی نێوخۆیی بوون یان دەستی دەرەكی لەپشت بووە؟ ئایا رێی پێبدەین یان قەیدوبەندی بۆ دابنێین؟ بەمجۆرە لە بازنەیەكی بۆشدا دەخولێینەوە كە بەیەكدی تۆمەتباركردن و پیشخواردنەوەی زیاتر كۆتایی دێت، یان بە حكومەتێك كە تەنیا بەدەنگ حاڵەتە كتوپڕ و لەناكاوەكانەوە دەچێ.
كۆبوونەوە و شێوە جیاوازەكانی گوزارشتكردن لە بیروڕا لە چوارچێوەی یاساكانی وڵاتدا، لەوانەش خۆپێشاندان و مانگرتن، لە مافە بنەڕەتییەكانی مرۆڤن چ وەك تاكەكەس چ وەك كۆ. دەبێ ئەم مافە رێكبخەین بەشێوەیەك كە رێی پێبدرێ و بپارێزرێ. ئەمە ئامرازێكە بۆ بەدیهێنانی ئامانجێك، بەڵام زیادبوونی هێمایە بۆ مەسەلەیەكی مەترسیدار كە دەبێ لەسەری رابوەستین.
ئەوەی من دەیبینم، زیادبوونی رێژەی خۆپێشاندان و مانگرتن هێمایە بۆ داخراویی تەواو یان نیمچە داخراویی حكومەت بەڕووی میللەتدا. هێمایە بۆ نەبوونی كەناڵی پەیوەندی لەنێوان بەرپرسان لەهەموو ئاستە جیاوازەكانی كارگێڕی و توێژە جیاوازەكانی گەل.
بۆ ئینساف دەبێ بڵێین كە هەندێ هەوڵ هەن بۆ دروستكردنی ئەم پەیوەندی و بەدەمەوەچوونە، بەڵام لەباشترین حاڵەتدا شتی تاك و تەرا و بەپێی میزاجن زیاتر لەوەی شتێكی دامەزراوەیی بن، شتێكی بەردەوام و میتۆدی و بە بەرنامەش نین، هەروەها واش حیساب دەكرێن كە فەزڵ و ئیمتیازێك بێت لەلایەن بەرپرسەوە نەك ئەركێكی سەرشان. دواجار هیچ گەرەنتییەك نییە كە وەڵامدانەوە مسۆگەر بكات.
هێشتا بەرپرسی حكومی لەهەر پلەیەكی كارگێڕی بێت، وادەزانێ هەر بە دانیشتنی لەسەر كورسیی بەڕێوەبەری، ئیدی لەخەڵكانی دیكە زاناترە و باشتر لە پێداویستییەكانی خەڵك تێدەگات و بودجەیەكی دیاریكراوی بۆ دێت بە میكانیزمێكی دیاریكراو -كە بەهیچ شێوەیەك بەشداریكردنی خەڵك و كۆمەڵگەی لۆكاڵی لەخۆناگرێ- و ئیدی ئەم لە پرۆژەكاندا خەرجی دەكات بەبێ ئەوەی گوزارشت لەپێداویستییەكانی خەڵك بكات. دیارە خەڵك هەندێ پێداویستییان هەن ستراتیژین و هەندێكیش لەناكاو دێنە پێشەوەو بەردەوام نوێ دەبنەوە.
بەرپرسی حكومی رۆڵی ئەوەیە كە وەڵامدەرەوەی پێداویستییەكانی هاووڵاتیان بێت و ئاگای لە كاروباریان بێت بەجۆرێك كە خزمەتی بەرژەوەندییەكانیان بكات. كەچی ئەو بەرپرسە لەناكاو لێیان دەبێتە فیرعەون. گرووپێكی سوودمەند و بەرژەوەندیخوازیش كە لە دەورین، هەر ئەو شتانەی پێدەڵێن كە حەزی لێیە بیانبیستێ و خەڵكی بەوە تۆمەتبار دەكەن كە هۆشیارییان نزمە و پێویست ناكات خۆتیان لەگەڵ ئەزیت بدەی و بەدەمیانەوە بچی (مەگەر بۆ بەرژەوەندییەك نەبێ كە زۆر جار بەرژەوەندی هەڵبژاردنە)، ئەوە سەرباری فایلی گەندەڵی و بەكارهێنانی موڵكی گشتی و پلەوپایە بۆ بەرژەوەندی بەرتەسك. بەمجۆرەش خەڵك تووڕە دەبن و لەنێو ماڵ و چایخانە و لاپەڕەی رۆژنامەكان و دەزگاكانی راگەیاندنەوە دەكەونە قسەكردن بەبێ ئەوەی كەس بیبیستێ و گوێی لێبگرێ، بەمجۆرەش پیش دەخۆنەوە تا لەناكاو لەشێوەی خۆپێشاندانێكدا دەتەقێتەوە و زۆربەی جاریش بە زەرەرو زیانی گیانی و ماڵی كۆتایی دێت، كاتێكیش قەوما، بەخۆدەكەوین بۆ چارەسەركردنی كە زۆرجار ئەمەش دەبێتە هەڵەیەكی دیكە، چونكە خەڵكی دیكە بۆ خۆپێشاندان و تەنانەت هەندێ جار بۆ ئاژاوە نانەوەش هاندەدات تاوەكو بەهۆیەوە حكومەت ناچار بكەن هەندێ گرنگییان پێبدات كە پێدەچێ مل نەدات مەگەر بە خۆپێشاندان ئیحراج بكرێ.
ئێمە پێویستمان بە میكانیزمێكە كە هەموو ئەمانە رێكبخات، بۆ قەدەغەكردنی خۆپێشاندان نا، ئەمە مافێكی یاساییە، بەڵكو بۆئەوەی وا لە حكومەت بكات كە بەدەم داخوازییەكانی خەڵكەوە بچێ و چیدی گیان و ماڵ و كۆششی هەموو لایەك بەفیڕۆ نەچێ.
هێنانەئارای حكومەتێكی وەڵامدەرەوە كە كەناڵی پەیوەندی لەگەڵ هاووڵاتیان بكاتەوە كلیلی نهێنیی مامەڵەكردنە لەگەڵ ژمارەی روو لە زیادی خۆپێشاندان و مانگرتن لە كوردستان. هەنگاوی یەكەمیش بۆئەوەی ئەم بیرۆكەیە ببێتە واقیع پێشنیازی ئەم دوو هەنگاوە دەكەم:
1-پلان و بودجەی ساڵانە لە خوارەوە بۆ سەرەوە دادەڕێژرێ نەوەك بە پێچەوانەوە. كاركردنیش بە ئامادەكردنی توێژینەوەی هاوبەش دەبێت لەگەڵ كۆمەڵگە لۆكاڵەكان لەسەر ئاستی هەر یەكەیەكی ئیداری (شارەوانی قەزا و ناحیەكان) بۆ زانینی گرنگترین پێداویستییەكانیان. ئینجا ئەمە بەرزدەكرێتەوە بۆ لایەنی باڵاتر (پارێزگا و وەزارەت) بۆئەوەی بكرێتە زمانی پارە و بودجە و ئینجا ئەنجوومەنی وەزیران و پەرلەمان بڕیاری لێبدەن. لە قۆناغی جێبەجێكردنی پرۆژەكانیشدا رۆڵی وەزارەت سەرپەرشتیكردنی جێبەجێكردنی پرۆژەكان دەبێت لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان و چاودێریكردنی ئەدای حكومی لە ئاستە كارگێڕییەكانی خوارەوە لە جێبەجێكردنی پرۆژەكاندا و زیادكردنی شەفافیەت بۆ رێگرتن لە گەندەڵی و بۆئەوەش كە پرۆژەكان بەگوێرەی مواسەفات و پلانەكان بووبن. ئەوكات ناڕەزایی نامێنێ یان لانیكەم كەمتر دەبێتەوە. پلان و پرۆژە و دیاریكردنی بودجە ئەگەر هاوبەشانە بێت لەنێوان حكومەت و هاووڵاتی، ئەوكات ئەگەر ناڕەزاییش هەبێت هەردوولایەن بەرپرسیارێتییەكەی لەئەستۆ دەگرن.
2- كاراكردنی میكانیزمی بەدەمەوەچوون بەشێوەیەكی میتۆدیانە و بە بەرنامە و راگەیێنراو و شەفاف.
دۆزینەوەو كاراكردنی میكانیزمەكانی بەدەمەوەچوون و دیالۆگ لەگەڵ حكومەت (دیداری ناوبەناو- سندووقی سكاڵا- ئیمەیل- لاپەڕە یان سایتی ئەلیكترۆنی- هێڵی گەرم بۆ وەڵامدانەوەی پەیوەندی هاووڵاتیان و زۆر میكانیزمی دیكە) دەكرێ بڕیار بدرێن نە تەنیا بۆ رێگرتن لە پیشخواردنەوەی خەڵك یان چالاكییەك هەر لەپێناوی چالاكی، بەڵكو میكانیزمی پەیوەندیگرتن بۆ زانینی پێداویستی خەڵك و بەپیرەوەچوونیان.
ئەم میكانیزمانە سیستەمێك دەخولقێنن كە هاووڵاتی لە سایەیدا هەست بە دڵنیایی دەكات لەوەی خەڵكێك هەیە گوێی بۆ دەگرێ و دروستكەری بڕیار وەڵامی دەداتەوە ئەگەر ئەرگۆمێنتەكانی بەجێ بن.
ئەم میكانیزمانە رێ لە پیشخواردنەوە دەگرن و متمانەیەك لەنێوان هاووڵاتی و حكومەت چێ دەكەن و گەرەنتییەكی زیاتر دەداتە پرۆسەی گەشەپێدان و بگرە سەقامگیری سیاسی و ئەمنیش.
هێشتا هەر حكومەت یاریزانە هەرە گەورەكەی هەرێمی كوردستانە و دەبێ ئەو دەستپێشخەری بكات بۆ دانانی میكانیزمەكانی لامەركەزیی كارگێڕی. لامەركەزیش بەمانای ئەوە نییە كە یەكە ئیدارییەكان جێی وەزارەت بگرنەوە لە ئاستە لۆكاڵەكاندا، بەڵكو بەمانای دەسەڵاتدانە بەو ئاستە كارگێڕییانە بۆئەوەی بەهاوبەشی لەگەڵ هاووڵاتیان بڕیار بدەن لەسەرئەوەی چ شتێك بۆ ئەوان باشترینە، چونكە حكومەت خزمەتكاری میللەتە نەك خوداوەندێكی داسەپاو.