گواستنەوەی كەرتی وزە بۆ كەرتەكانی دیكەی ئابووری
هەرچەندە گواستنەوەی كەرتی ئابووری لە سامانە سروشتییەكانەوە بۆ كەرتەكانی دیكەی ئابووری و بەتایبەتی بە پیشەسازیكردنی بازاڕ پرۆسەیەكی درێژخایەنە، بەڵام ئەزموونی ئابووری ئەوەی دەرخستووە كە ئەو وڵاتانەی تەنیا پشت بە سامانە سروشتییەكان دەبەستن بۆ كاتێكی درێژ، پێشكەوتن و سەقامگیریی ئابوورییان سەركەوتوو نەبووە.
بۆ نموونە مالیزیا كە ئێستا یەكێكە لە وڵاتە بەهێزەكانی ئابووری لەسەر ئاستی جیهان، هەموو داهاتی خۆی لە سامانە سروشتییەكانیەوە بەدەستدەهێنا، بەڵام سێ دەیە پێش ئێستا دەستیكرد بە داڕشتنی سیاسەتێكی ئابووری تۆكمە بە بەكارهێنانی داهاتی سامانە سروشتییەكانی وڵات (بڕێكی كەم لە نەوت و كشتوكاڵ و سامانە دەریاییەكان) بۆ بنیاتنانی ژێرخانێكی ئابووریی تۆكمە كە توانی تەنیا لە ماوەی چەند ساڵێكدا ببێتە بازاڕێكی بەهێزی نیمچە پیشەسازی لەسەر ئاستی جیهان. كەچی زۆربەی وڵاتانی رێكخراوی OPEC بە وڵاتە هەرە پڕ داهاتەكانی وڵاتانی جیهان دەناسرێن، بەڵام زۆربەی ئەم وڵاتانە نەیانتوانیوە ئابووری وڵاتەكەیان جێگیر بكەن. هەروەها نەیانتوانیوە جگە لە وەبەرهێنانی نەوت و غاز هیچ كەرتێكی دیكەی ئابووری دروستبكەن كە ببێتە مایەی پێشڤەچوونی بژێوی ژیان و پێشخستنی بواری ئابووری.
هەرچەندە بازرگانی و پیشەسازی لە كوردستان و لەسەر ئاستی عێراق بە گشتی زۆر كزو لاوازە، بەڵام لەڕووی بەرهەمە سروشتییەكانی وەك نەوت و غاز و هەروەها لەڕووی زەوی كشتوكاڵییەوە وڵاتێكی دەوڵەمەندە. حكومەتی هەرێمی كوردستان دەتوانێت بە بووژاندنەوە و كاراكردنی ئەم كەرتە گرنگە ئابووریانە و داڕشتنی سیاسەتێكی تۆكمەی هەناردە و هاوردەكردن پەرە بە بواری پیشەسازی خۆی بدات كە بتوانێت لە ئاستە ئیقلیمییەكاندا ركابەر بێت. هەروەك زۆر لە وڵاتە تازە پێگەیشتووەكانی ئابووری وەك مالیزیا و كۆریای باشوور و هیندستان دەستیان بە ریفۆرمی ئابووری كرد كە هەرە بە ناوبانگەكانیان Import-Substitution Industrialization بنیاتنانی كەرتی پیشەسازی بوو بۆ جێگرتنەوەی هاوردەكردن.
ئەم مۆدێلە ئابوورییە توانی گەشە بە بواری پیشەسازی و ئابووری زۆر لە وڵاتانی جیهان بدات، بەتایبەتی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئاسیا. تائێستاش بە یەكێك لە مۆدێلە ئابوورییەكان دادەنرێ لە پێشخستنی كەرتی ئابووری لە وڵاتە كەمتر پێشكەوتووەكانی جیهان. لەڕووی تیۆرییە ئابوورییەكانەوە، وڵات دەبێ لەگەڵ پێشكەوتنە ئابووری و كۆمەڵایەتیەكان، ئاڵوگۆڕ لە یاساكانی بازرگانیی ناوخۆ و بنەماكانی ئاڵوگۆڕە بازرگانییەكانی لەگەڵ وڵاتانی دەرەوە بكات. پێویستە حكومەت بیر لە سیاسەتێكی ئابووری تۆكمە بكاتەوە كە بتوانێت كەمتر پشت بە بەرهەمە بیانییەكان ببەستێ و پەرە بە بەرهەمە ناوخۆییەكەن بدات لە گشت كەرتەكان.
زۆربەی ئابووریناسەكان رۆڵی حكومەتیان لە گەشەپێدانی ئابووری بە گرنگ زانیوە لە جێبەجیكردنی پلانێكی تۆكمەی ئابووری، بە تایبەتی ئەو وڵات/ هەرێمانەی وەكو كوردستان كە لە دەستپێكی بنیاتنانی ئابووریدان. هەروەك تیۆری Structuralism Theory""، كە رۆڵی بڕیاردەران لەناو حكومەت (لە وڵاتە تازە پێگەیشتووەكان) بە یەكەم هەنگاو دادەنێت بۆ داڕشتنی سیاسەتێكی نوێ لە گەشەپێدانی كەرتی ئابووری. بە بەكارهێنان و سوودوەرگرتن لەم ریفۆرمە ئابوورییانە و هەروەها ئەزموون وەرگرتن لە رابردووی وڵاتانی دیكە، حكومەتی هەرێمی كوردستان دەتوانێت دەست بە پلانی نوێی ئابورری بكات.
بە بۆچوونی من حكومەتی هەرێمی كوردستان دەتوانێت بە سێ قۆناغی هەرە گرینگ دەست بە ریفۆرمی ئابووری بكات:
یەكەم- داڕشتنی سیاسەتێكی ئابووری درێژخایەن كە لەگەڵ هەلومەرجی سیاسی و ئابووری ئێستای هەرێمی كوردستان بگونجێت، ستراتیژی ئەوە بێت كوردستان لە دواڕۆژێكی نزیكدا بۆ بەرهەمە ئابوورییەكانی كەمتر پشت بە كەرتی وزە ببەستێ.
دووەمیان- دانانی پلانێك بۆ كەمكردنەوەی هاوردەكردن لە دەرەوەی وڵات، زیاتر پشت بە بەرهەمە ناوخۆییەكەن ببەستێ، ئەمەش بە زیادكردنی باج لەسەر كاڵا بیانییەكان تاكو وەبەرهێنەرە ناوخۆییەكان بتوانن لەڕووی نرخ و كوالێتی كێبڕكێ لەگەڵ بەرهەمە بیانییەكان بكەن. بۆ نموونە كەرتی كشتوكاڵ. هەروەك كوردستان لەڕووی جیۆلۆجی و كەشوهەوا ناوچەیەكی گونجاوە بۆ كشتوكاڵ، زەویوزاری كشتوكاڵی زۆری هەیە، حكومەت دەتوانێت كار لەسەر ئەم كەرتە بكات و بۆ دابینكردنی خواستی ناوخۆ لە بەروبوومە ناوخۆییەكان، پاشان بەرەوپێشبردنی بۆ هەناردەكردنی بۆ وڵاتانی دەرەوە. ئەمەش كاریگەری ئەرێنی لەسەر پێشڤەچوونی ئابووری وڵات بە گشتی دروست دەكات. پێشخستنی كەرتی كشتوكاڵ هەمیشە لە كارنامەكانی هەموو كابینە یەك لە دوای یەكەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا هەبووە. بەڵام هیچ كابینەیەك نەیتوانی گەشەی پێویست بەم كەرتە ئابوورییە بدات. زۆربەی وڵاتانی جیهان لە گەشەپێدانی سامانە سروشتییەكانی وەك كشتوكاڵ یاخود وزە دەستیان بە گەشە ئابوورییەكانی خۆیان كردووە و دواتر بەرەو ئابوورییەكی سەقامگیر هەنگاویان ناوە، بۆ نموونە قەتەر، ئیمارەتی دوبەی، نەرویج...
سێیەمیان- بەرزكردنەوەی ئاستی پاشەكەوت و وەبەرهێنان لە داهاتە نەوتییەكان (كە سیاسەتی بازرگانی نەوتی كوردستان تا ئێستا لەسەر پێوەرە ئابوورییەكان سەركەوتوو بووە، دەبێ بەردەوام بێت) بۆ بەكارهێنان و بنیاتنانی جگە لە كەرتی پیشەسازی، كەرتی خوێندن، تەندروستی، چونكە بنیاتنانی كۆمەڵگایەكی ساغڵەم یەكێكە لە فاكتەرە هەرە گرینگەكان بۆ پێشخستنی ئابووریی وڵات. لەلایەكی دیكەوە، هەرچەندە ئەم ناجێگیرییە ئەمنی و سیاسییەی كە عێراق و ناوچەكە بەخۆیەوە دەبینێ زیانێكی گەورەی بە هەموو جومگەكانی ژیان گەیاندووە، بەڵام كوردستان وەك هەرێمێكی ئارام و سەقامگیر، دەتوانێت ئەم هەلە بقوزێتەوە و ببێتە ناوەندێكی ئابووری و پیشەسازی بۆ عێراق بە گشتی و هەروەها رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، چونكە پێشبینی ئەوە ناكرێت ئارامی سەرتاسەری بەم نزیكانە بگەڕێتەوە ناوچەكە.
لەڕووی جوگرافییەوە، ئەم هەرێمە دوورە لە دەریا و رووبارە ستراتیژییەكان بۆ بەستنەوەی بازاڕەكانی بە دونیای دەرەوە كە بە دەستەواژە ئابوورییەكان بە وڵاتانی ناو وشكانی ( Landlocked Regions) ناسراون. لەڕووی ئابووری و بازرگانی نەبوونی دەریا لە نزیك وڵات كاریگەری راستەوخۆی هەیە لەسەر ئاڵوگۆڕە ئابوورییەكانی نێوان وڵاتان. بەڵام هەوڵدان بۆ بەستنەوەی هەرێمی كوردستان بە بەندەری جیهانی توركی، بازاڕی كوردستان بە زیاتر لە نیوەی بازاڕە نێودەوڵەتییەكانەوە دەبەستێتەوە. ئەمەش خاڵێكی دیكەی لاوازی ئەم ناوچەیەیە كە حكومەتی هەرێمی كوردستان پێویستی بە ژێرخانێك هەیە لەسەر پێوەرە ستاندارەكانی جیهانی بە تایبەتی دروستكردنی هایوەی و رەیلوەی لە نێوان شارەكان و بەستنەوەی هەرێم بە وڵاتانی دەوروبەر بە رەیلوەی و هایوەی. ئەمە دەتوانێت یەكەم هانگاو بێت بۆئەوەی كوردستان بتوانێت لە ناو بازنە داخراوە ئابووریەكەی دەربچێ.
بۆ نموونە مالیزیا كە ئێستا یەكێكە لە وڵاتە بەهێزەكانی ئابووری لەسەر ئاستی جیهان، هەموو داهاتی خۆی لە سامانە سروشتییەكانیەوە بەدەستدەهێنا، بەڵام سێ دەیە پێش ئێستا دەستیكرد بە داڕشتنی سیاسەتێكی ئابووری تۆكمە بە بەكارهێنانی داهاتی سامانە سروشتییەكانی وڵات (بڕێكی كەم لە نەوت و كشتوكاڵ و سامانە دەریاییەكان) بۆ بنیاتنانی ژێرخانێكی ئابووریی تۆكمە كە توانی تەنیا لە ماوەی چەند ساڵێكدا ببێتە بازاڕێكی بەهێزی نیمچە پیشەسازی لەسەر ئاستی جیهان. كەچی زۆربەی وڵاتانی رێكخراوی OPEC بە وڵاتە هەرە پڕ داهاتەكانی وڵاتانی جیهان دەناسرێن، بەڵام زۆربەی ئەم وڵاتانە نەیانتوانیوە ئابووری وڵاتەكەیان جێگیر بكەن. هەروەها نەیانتوانیوە جگە لە وەبەرهێنانی نەوت و غاز هیچ كەرتێكی دیكەی ئابووری دروستبكەن كە ببێتە مایەی پێشڤەچوونی بژێوی ژیان و پێشخستنی بواری ئابووری.
هەرچەندە بازرگانی و پیشەسازی لە كوردستان و لەسەر ئاستی عێراق بە گشتی زۆر كزو لاوازە، بەڵام لەڕووی بەرهەمە سروشتییەكانی وەك نەوت و غاز و هەروەها لەڕووی زەوی كشتوكاڵییەوە وڵاتێكی دەوڵەمەندە. حكومەتی هەرێمی كوردستان دەتوانێت بە بووژاندنەوە و كاراكردنی ئەم كەرتە گرنگە ئابووریانە و داڕشتنی سیاسەتێكی تۆكمەی هەناردە و هاوردەكردن پەرە بە بواری پیشەسازی خۆی بدات كە بتوانێت لە ئاستە ئیقلیمییەكاندا ركابەر بێت. هەروەك زۆر لە وڵاتە تازە پێگەیشتووەكانی ئابووری وەك مالیزیا و كۆریای باشوور و هیندستان دەستیان بە ریفۆرمی ئابووری كرد كە هەرە بە ناوبانگەكانیان Import-Substitution Industrialization بنیاتنانی كەرتی پیشەسازی بوو بۆ جێگرتنەوەی هاوردەكردن.
ئەم مۆدێلە ئابوورییە توانی گەشە بە بواری پیشەسازی و ئابووری زۆر لە وڵاتانی جیهان بدات، بەتایبەتی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئاسیا. تائێستاش بە یەكێك لە مۆدێلە ئابوورییەكان دادەنرێ لە پێشخستنی كەرتی ئابووری لە وڵاتە كەمتر پێشكەوتووەكانی جیهان. لەڕووی تیۆرییە ئابوورییەكانەوە، وڵات دەبێ لەگەڵ پێشكەوتنە ئابووری و كۆمەڵایەتیەكان، ئاڵوگۆڕ لە یاساكانی بازرگانیی ناوخۆ و بنەماكانی ئاڵوگۆڕە بازرگانییەكانی لەگەڵ وڵاتانی دەرەوە بكات. پێویستە حكومەت بیر لە سیاسەتێكی ئابووری تۆكمە بكاتەوە كە بتوانێت كەمتر پشت بە بەرهەمە بیانییەكان ببەستێ و پەرە بە بەرهەمە ناوخۆییەكەن بدات لە گشت كەرتەكان.
زۆربەی ئابووریناسەكان رۆڵی حكومەتیان لە گەشەپێدانی ئابووری بە گرنگ زانیوە لە جێبەجیكردنی پلانێكی تۆكمەی ئابووری، بە تایبەتی ئەو وڵات/ هەرێمانەی وەكو كوردستان كە لە دەستپێكی بنیاتنانی ئابووریدان. هەروەك تیۆری Structuralism Theory""، كە رۆڵی بڕیاردەران لەناو حكومەت (لە وڵاتە تازە پێگەیشتووەكان) بە یەكەم هەنگاو دادەنێت بۆ داڕشتنی سیاسەتێكی نوێ لە گەشەپێدانی كەرتی ئابووری. بە بەكارهێنان و سوودوەرگرتن لەم ریفۆرمە ئابوورییانە و هەروەها ئەزموون وەرگرتن لە رابردووی وڵاتانی دیكە، حكومەتی هەرێمی كوردستان دەتوانێت دەست بە پلانی نوێی ئابورری بكات.
بە بۆچوونی من حكومەتی هەرێمی كوردستان دەتوانێت بە سێ قۆناغی هەرە گرینگ دەست بە ریفۆرمی ئابووری بكات:
یەكەم- داڕشتنی سیاسەتێكی ئابووری درێژخایەن كە لەگەڵ هەلومەرجی سیاسی و ئابووری ئێستای هەرێمی كوردستان بگونجێت، ستراتیژی ئەوە بێت كوردستان لە دواڕۆژێكی نزیكدا بۆ بەرهەمە ئابوورییەكانی كەمتر پشت بە كەرتی وزە ببەستێ.
دووەمیان- دانانی پلانێك بۆ كەمكردنەوەی هاوردەكردن لە دەرەوەی وڵات، زیاتر پشت بە بەرهەمە ناوخۆییەكەن ببەستێ، ئەمەش بە زیادكردنی باج لەسەر كاڵا بیانییەكان تاكو وەبەرهێنەرە ناوخۆییەكان بتوانن لەڕووی نرخ و كوالێتی كێبڕكێ لەگەڵ بەرهەمە بیانییەكان بكەن. بۆ نموونە كەرتی كشتوكاڵ. هەروەك كوردستان لەڕووی جیۆلۆجی و كەشوهەوا ناوچەیەكی گونجاوە بۆ كشتوكاڵ، زەویوزاری كشتوكاڵی زۆری هەیە، حكومەت دەتوانێت كار لەسەر ئەم كەرتە بكات و بۆ دابینكردنی خواستی ناوخۆ لە بەروبوومە ناوخۆییەكان، پاشان بەرەوپێشبردنی بۆ هەناردەكردنی بۆ وڵاتانی دەرەوە. ئەمەش كاریگەری ئەرێنی لەسەر پێشڤەچوونی ئابووری وڵات بە گشتی دروست دەكات. پێشخستنی كەرتی كشتوكاڵ هەمیشە لە كارنامەكانی هەموو كابینە یەك لە دوای یەكەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا هەبووە. بەڵام هیچ كابینەیەك نەیتوانی گەشەی پێویست بەم كەرتە ئابوورییە بدات. زۆربەی وڵاتانی جیهان لە گەشەپێدانی سامانە سروشتییەكانی وەك كشتوكاڵ یاخود وزە دەستیان بە گەشە ئابوورییەكانی خۆیان كردووە و دواتر بەرەو ئابوورییەكی سەقامگیر هەنگاویان ناوە، بۆ نموونە قەتەر، ئیمارەتی دوبەی، نەرویج...
سێیەمیان- بەرزكردنەوەی ئاستی پاشەكەوت و وەبەرهێنان لە داهاتە نەوتییەكان (كە سیاسەتی بازرگانی نەوتی كوردستان تا ئێستا لەسەر پێوەرە ئابوورییەكان سەركەوتوو بووە، دەبێ بەردەوام بێت) بۆ بەكارهێنان و بنیاتنانی جگە لە كەرتی پیشەسازی، كەرتی خوێندن، تەندروستی، چونكە بنیاتنانی كۆمەڵگایەكی ساغڵەم یەكێكە لە فاكتەرە هەرە گرینگەكان بۆ پێشخستنی ئابووریی وڵات. لەلایەكی دیكەوە، هەرچەندە ئەم ناجێگیرییە ئەمنی و سیاسییەی كە عێراق و ناوچەكە بەخۆیەوە دەبینێ زیانێكی گەورەی بە هەموو جومگەكانی ژیان گەیاندووە، بەڵام كوردستان وەك هەرێمێكی ئارام و سەقامگیر، دەتوانێت ئەم هەلە بقوزێتەوە و ببێتە ناوەندێكی ئابووری و پیشەسازی بۆ عێراق بە گشتی و هەروەها رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، چونكە پێشبینی ئەوە ناكرێت ئارامی سەرتاسەری بەم نزیكانە بگەڕێتەوە ناوچەكە.
لەڕووی جوگرافییەوە، ئەم هەرێمە دوورە لە دەریا و رووبارە ستراتیژییەكان بۆ بەستنەوەی بازاڕەكانی بە دونیای دەرەوە كە بە دەستەواژە ئابوورییەكان بە وڵاتانی ناو وشكانی ( Landlocked Regions) ناسراون. لەڕووی ئابووری و بازرگانی نەبوونی دەریا لە نزیك وڵات كاریگەری راستەوخۆی هەیە لەسەر ئاڵوگۆڕە ئابوورییەكانی نێوان وڵاتان. بەڵام هەوڵدان بۆ بەستنەوەی هەرێمی كوردستان بە بەندەری جیهانی توركی، بازاڕی كوردستان بە زیاتر لە نیوەی بازاڕە نێودەوڵەتییەكانەوە دەبەستێتەوە. ئەمەش خاڵێكی دیكەی لاوازی ئەم ناوچەیەیە كە حكومەتی هەرێمی كوردستان پێویستی بە ژێرخانێك هەیە لەسەر پێوەرە ستاندارەكانی جیهانی بە تایبەتی دروستكردنی هایوەی و رەیلوەی لە نێوان شارەكان و بەستنەوەی هەرێم بە وڵاتانی دەوروبەر بە رەیلوەی و هایوەی. ئەمە دەتوانێت یەكەم هانگاو بێت بۆئەوەی كوردستان بتوانێت لە ناو بازنە داخراوە ئابووریەكەی دەربچێ.