گەڕانەوەی سەڵاحەدین بەهائەدین

وەك ئاشكرایە لە هەر حیزبێكدا كەسێك یان چەند كەسێك هەڵدەكەون و كاریگەرییەكی سیحریی بێڕكابەریان لەسەر جەماوەر و دەوروبەرەكەیان دەبێ، ئەمە بەزمانە سیاسی و سۆسیۆلۆژییەكە پێی دەگوترێ كاریزما. كەسی كاریزمی هەندێ جار رەنگە خۆیشی نهێنیی ئەو سیحرەی لەسەر دەوروبەرەكەی نەزانێ. 

كۆمەڵێ سیفەتی رواڵەتی هەن لە رەگەزەكانی كاریزمابوونن، لەوانە: رەچەڵەك، پێگەی ئاینی، زانایی و زیرەكی، بوێری و چاونەترسی، خاكیبوون و لەخۆبووردەیی، قەد و قیافە و هەیكەل، هەیبەت و ویقار، وتاربێژی و لەبلەبانی، كۆمەڵایەتیبوون، فۆنەتیكی دەنگ، جوڵەی جەستە و...هتد، بەڵام مەرج نییە كەسی كاریزمی هەموو ئەو سیفەتانەی تێدا كۆبێتەوە، هەروەك دەشێ هەندێ كەس بەشێ لەم سیفەتانەیان تێدا بێ و نەشبنە كاریزما، هاوكات دەشكرێ هەندێ لە كەسە كاریزمییەكان بەتەواوی لە هەندێ لەم خاڵە بەهێزانە بێبەش بن. كەواتە جگە لەم سیفەتە رواڵەتییانە نهێنیەكی تریش لەو جۆرە كەسایەتیانەدا هەیە كە وا دەكات ئەو سیفەتانە بیانكاتە كاریزمی، بەڵام كەسانی تر نەكا.

 ئەمیندارە مێژووییەكەی یەكگرتوو كەسایەتیەكی كاریزمی هەیە، بەڵام كاریزمابوونەكەی زیاتر لەسەر ئاستی ناوخۆی حیزبە نەك لەسەر ئاستی دەرەوە. ئاشكرایە ئەو بیرمەند یان زانایەكی ئاینی نییە (وەك راشد غەنووشی سەرۆكی نەهزەی تونسی، یان تەنانەت وەك عەلی باپیر ئەمیری كۆمەڵی ئیسلامی)، خەتیبێكی لەبلەبان و دەنگ جەهوەری نییە (وەك مام جەلال یان رەجەب تەیب ئەردۆغان)، لە رەچەڵەك و بنەماڵەیەكی تایبەت و خاوەن مێژوو لە خەباتی نەتەوەیی نییە (وەك مەسعود بارزانی)، قەد و قیافەیەكی زەبەلاح و بەهەیبەتی وەك سەدام حوسێن و جەمال عەبدولناسریشی نییە كە ئەوانە سەرمایەی مەعنەویی گەورەن بۆ بوونە كاریزما، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا قودرەتی ئەوەی تێدایە دڵی ئاستە جیاوازەكانی بنكە جەماوەریەكەی حیزبەكە لە زاخۆوە تا كفری بەخۆیەوە گرێ بدات و وابەستەی بن، لەكاتێكدا رەنگە زۆر كەس لەناو یەكگرتوودا هەبن لەو رووانەوە لەو لێهاتووتر بن، كەچی ركابەریی ئەویان پێناكرێ.

بەندە پێموایە بەشێك لە نهێنیی ئەم قودرەتە مەعنەوییە پەیوەندی بە (مێژوو) و پێشینەبوون (ئەسبەقیەت)ەوە هەیە، بەو مانایەی ئەو بۆ ماوەی زیاتر لە 10 ساڵ كاری نهێنی - كە تێیدا بنكە جەماوەریەكە وەلای دەروێشانەیان بۆ براگەورە (ئەمیر) هەیە -كەسی یەكەمی رێكخستنی (ئیخوان) بووە لە كوردستان و پاشتریش بۆ ماوەی 18 ساڵ بەدەسەڵاتێكی زۆرەوە سەرۆكی حیزبەكە بووە. ئەمە بەتەبیعەتی حاڵ بووەتە زەخیرەیەكی گەورە بۆی و پێگەی بەهێز كردووە، هەر كەسێكی تریش هەمان دەرفەتی بۆ بڕەخسایە هەمان قورسایی، رەنگە كەمتر یان زیاتری پەیدا دەكرد. 

كاریزمابوون بەگشتی، جا ئەو هێزە بدەینە پاڵ نهێنیەكی رۆحی یان كۆمەڵێ رەگەزی مێژووكرد، سروشتێكی دیكتاتۆرانە، تاكڕەوانە و جادووگەرانەی هەیە و لەگەڵ سروشتی كۆمەڵگەی دیموكراتدا پێچەوانەیە كە لەسەر ركابەری دامەزراوە، چونكە سیحری كەسایەتیی كاریزمی زیندوێتی و هێز لە جەماوەرەكەی دەچنێ و دەیخاتە سەر هێزی خۆی، بەشێوەیەك دەبێتە غۆلێك و ركابەرەكانی بەئاسانی رادەماڵێ و گیانی كێبڕكێ و گۆڕانیان تێدا دەكوژێ. هاوشێوەی دیكتاتۆرەكانیش كاتێك كورسیەكە بەجێدێڵێ كەندڕێكی گەورە لەجێی خۆی بەجێدێڵێ كە بەئاسانی پڕ نابێتەوە و كێشەكانی نابڕێنەوە. 

بڕوانە لە غیابی ئەودا خەریك بوو بادینان كە دووەمین چەقی قورسایی یەكگرتووە، لەو حیزبە جیاببێتەوە، رەنگە یەكێك لە پاڵنەرەكانی محەممەد فەرەج بۆ كشانەوە و تەنانەت داواكردنی لە دوو كاندیدەكەی تریش بۆ كشانەوە لە ركابەریكردنی سەڵاحەدین بەهائەدین، رێگرتن بێ لەو لێكترازانە كە پێی وابووە تەنها بە گەڕانەوەی ئەو دەكرێ بۆ لووتكەی هەرەمی حیزبەكە.

نووسەری كتێبی Secularism and Moslem Democracy in Turkey  (كە بەندە كردوومەتە كوردی) ئەگەرچی باس لەوە دەكا پارتی داد و گەشەپێدانی توركیا بەسەركردایەتیی ئەردۆغان لە قۆناغێكدا بوو بە بەیداخەڵگری دیموكراسی لەبەرانبەر دیكتاتۆریەتی سوپادا، بەڵام هاوكات پێیوایە كەسایەتیی كاریزمایی ئەردۆغان "یەكێكە لە بەربەستە گەورەكان لەبەردەم بەدامەزراوەییكردنی ناسنامەی پارتەكە و دیموكراتیزەكردنیدا". بڕوانە سیحری ئەردۆغان چۆن بووەتە گەردەلول و بەویستی خۆی توركیا لوول دەدا. ئەو پیاوە لە هەر پۆستێكدا بێ هێز بۆ ئەو پۆستە دەگوازرێتەوە. كاتێ سەرۆك وەزیران بوو دەسەڵات لای سەرۆك وەزیران بوو، سەركۆمار (عەبدوڵڵا گویل) رۆڵێكی تەشریفاتی هەبوو، بەڵام كە بوو بە سەركۆمار، دەسەڵات كەوتە ئەوێ و سەرۆك وەزیران رۆڵێكی لاوەكی وەرگرت. نەك هەر ئەوەندە بگرە زۆر بەئاسانی سەركردەكانی حیزبەكەیشی راماڵی (گویل، ئەحمەد داودئۆغڵو).

كاریزمابوون دەبێتە بەڵگەی ئەستۆپاكی سەركردەی كاریزمی و شكستەكانی دەشارێتەوە. جەمال عەبدولناسر پاش شكستە سەربازییە گەورەكەی لە جەنگی عەرەب-ئیسرائیل لە 1967 بەرپرسیارێتی گرتە ئەستۆ و دەستی لەكار كێشایەوە، بەڵام جەماوەر خرۆشان و ئەویان لە بەرپرسیارێتی بەری كرد و نەیانهێشت كورسیەكە بەجێبێڵێ.

ئەم ئەزموونە بۆ سەركردە كاریزمیەكانی حیزبەكانی كوردستانیش راستە كە جەماوەرەكانیان هەرگیز بە بەرپرسیاری شكستەكانیان دانانێن و لێیان ناپێچنەوە، لەوانە ئەمیندارە مێژووییەكەی یەكگرتووی ئیسلامی كە ماوەی 18 ساڵ كەسی یەكەمی ئەو حیزبە بووە، لەكاتێكدا حیزبەكە قۆناغی زێڕینی لەساڵی 2000 كۆتایی هاتووە و لانیكەم 12 ساڵ تووشی چەقبەستوویی و وشكهەڵاتن و هەڵوەرین بووە و بەردەوامیشە، لەوەیشدا كەسی یەكەم بەرپرسیاری یەكەمە كە دەبوو لەسەر ئەوە جەماوەرەكەی لێی بپرسێتەوە، نەك بەپێچەوانەوە وەك فریادڕەس پەنای بۆ بباتەوە و كەرنەڤاڵی سەركەوتنی بۆ ساز بكا. 

ئەگەر سەركردەی كاریزمی و بێ ركابەر بۆ قۆناغی خەباتی ژێرزەمینی و رووبەڕووبوونەوەی چەكداری گرنگ و پێویست بێ، ئەوا بۆ قۆناغی ئاشتی و ژیانی مەدەنی و خەباتی دیموكراسی هێزێكی بكوژ و مەترسیدارە، چونكە سەركردەی كاریزمی چەندە سەركەوتنی زیاتر تۆمار بكا، هێندە بەرەو تاكڕەوی و ملهوڕی و قۆرخكردنی زیاتری دەسەڵاتەكان و بێمنەتبوون لە دەنگە ناڕازییەكان هەنگاو دەنێ، رەنگە ئەزموونی ئەردۆغان باشترین نموونە بێ. ئەو پیاوە لە بەیداخهەڵگری ئازادی و دیموكراسییەوە بەرەو ئەوە دەچێ ببێتە دیكتاتۆرێكی راستەقینە كە هیچ (نا) و (جیاوازی)یەك قبوڵ ناكا، تەنانەت لە نزیكترین دۆستەكانیشیەوە.