ئەمریكای عوسمان بەگ
عوسمان بەگ یەكێك لە ئامۆزاكانی بنەماڵەی بابانەكانە، لە سەردەمی میرایەتیی ئەوڕەحمان پاشادا. كلۆدیوس جێمس ڕیچ-ی بەریتانی كە ساڵی 1820 سەردانی میرنشینی بابانی كردووە، لە گەشتنامەكەیدا بەسەرهاتی شیرین لە دیداری عوسمان بەگ دەگێڕێتەوە و وەك پیاوێكی زیرەك و بنەوەشی وەسفی دەكات كە زۆر تامەزۆری زانیاری و ئاشنابوون لەگەڵ دنیای پێشكەوتووی ئەو سەردەمە بووە. میستەر ڕیچ لە شوێنێكی یادداشتەكانیدا دەگێڕێتەوە كە جارێكیان باس هاتە سەر باسی ''جیهانی نوێ''ی ئەو ڕۆژگارە (واتە ئەمریكا)، عوسمان بەگ تامەزرۆییەكی زۆری بۆ بەدەستهێنانی زانیاری سەبارەت بەو جیهانە نوێیە، نیشان دا.. ڕیچ دەگێڕێتەوە كە ؛كاتێك چەندوچوونی ئەو كۆمارەی ئەمریكام بۆ عوسمان بەگ ڕوون كردەوە، ئەو (بە سەرسوڕمانەوە) گوتی: ''ئەمە خۆ لە خێڵەكانی خۆشناوەتیی لای خۆمان دەچێ..!''.
بەداخەوە ئێمە نازانین ڕیچ-ی بەریتانیایی بە چ شێوەیەك وەسفی ئەمریكای بۆ عوسمان بەگ كردووە. ئەوەشی نەدركاندووە كە ئاخۆ چ هەستێكی لادروست بووە كاتێك عوسمان بەگ، ئەمریكای ساڵی 1820-ی بە خۆشناوەتی (تۆ بڵێ هەموو كوردەواری)ی ئەو سەردەمە بەراورد كردووە! با لەوەش گەڕێین كە ئەمریكای ساڵی 1820، سەرەڕای دووبەرەكیی نێوان ویلایەتە هێشتا یەكنەگرتووەكانی، بۆ چل ساڵ دەچوو بەپێی دەستوورە بنچینەییە مۆدێرنەكەی و ئەزموونی سیستمی فێدێراڵ، بەڕێوەدەچوو. ئەو ساڵەی میستەر ڕیچ میوانی عوسمان بەگ بوو، سی ساڵی ڕەبەق بەسەر چەسپانی دە بەندەكەی وەسیقەی مافەكان-ی وڵاتە یەكگرتووەكان ( Bill of Rights ) یشدا تێپەڕ ببوو (ئەو وەسیقەیەی كە هەتا ئەم ساتەوەختەش بە سەرگوڵی فەلسەفەی سیاسیی مۆدێرن و بەردی بناخەی حوكمڕانییەكی سێكولار و دێمۆكراسییەكی لیبراڵی، دادەنرێ). ڕەنگە هەر ئەوەندە بەس بێ بڵێین كە هەتا ساڵی 1820، پۆلێك ئەستێرەی درەوشاوەی وەك جۆرج واشنتن، بنجامین فرانكلین، پاتریك هێنری و جێمس مێدیسۆن و گەلێكی دیكەی فرەزانی نوێبیر، سریوەبارانی ئاسمانی ''خۆشناوەتییەكەی نێوان زەریای ئارام و ئەتڵەس''-یان كردبوو!
هەڵبەت وەك گەشتنامەكەی ساڵی 1820 دەیسەلمێنێت، میستەر ریچێكی گەشتیاری ورد و وریا، كە خەریكی كۆكردنەوەی زانیاری بۆ ئینگلیزی ئیمپڕاتۆری بەڕمێنی ئەو ڕۆژگارە بووە، بەو وەسفەی عوسمان بەگ هەدای نەداوە و، پێوشوێنێكی وردی ئەمریكاكەی بەری خۆشناوەتییەكەی كوردەواری، بۆ خۆی و خوێنەرەوانی گەشتنامەكەی، گرتووە. لەڕاستیدا، میستەر ڕیچ، بۆ ئەوەی كە هەم هەڵوێست و لێكدانەوەی خۆی لەسەر ئەو بۆچوونەی عوسمان بەگ، بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ و دیپلۆماسییانە دركاندبێ و، هەم بۆ ئەوەی كێچ نەكەوێتە كەوڵی خوێنەرەوە ئینگلیزی-زمانەكانی دادێی گەشتنامەكەی (و ئیتر هەروا بەهەوای كەشفی ئەمریكایەكی نوێتر، وەك كریستۆفەر كۆڵومبوس، بەرەو خۆشناوەتی نەكەونە ڕێ!)، هەر لە بن ئەو ڕستەیەدا كە عوسمان بەگ ئەمریكای بە خۆشناوەتی چواندووە، ئەو پەراوێزە پڕمانایەی خوارەوەی تۆمار كردووە.
ڕیچ نووسیویەتی: ''هۆزەكانی خۆشناو سیانن، دوانیان هەمیشە لەشەڕدان لەگەڵ یەكتری، كە ئەمەش لە بەرژەوەندیی میری بابانە. میری بابان لە وریایی خۆیەوە كەڵك لە دووبەرەكیی نێوانیان وەردەگرێ و دەسەڵاتی خۆی بەسەردا سەپاندوون، وەكچۆن تورك و ئێرانیەكانیش بەهەمان شێوە، دەسەڵاتیان بەسەر ئەمدا سەپاندووە! چەمێكی چكۆلە لە نێوان ئەو دوو هۆزەدا هەیە و مزگەوتێكی هاوبەشیان هەیە، ڕۆژانی هەینی بۆ نوێژكردن تێیدا كۆدەبنەوە و پاش ئەوەی بڵاوەی لێ دەكەن و بۆ شوێنی خۆیان دەگەڕێنەوە، لای چەمەكە دیسان دەست دەكەنەوە بە تەقەكردن لەیەكتری. جارێكیان لە مزگەوتەكەدا لێیان ببوو بە شەڕ، بیست یان سی كەسیان لە یەكتری كوشتبوو..''
لەو پەراوێزە تفت و تاڵەدا كە میستەر ڕیچ لە گەشتنامەكەیدا تۆماری كردووە، ئەوەی شیاوی تێڕامانە تەنیا تەبیعەتی شەڕەنگێزی خەڵكی ئەمریكاكەی عوسمان بەگ نییە؛ ڕاستییەكی تاڵی تر ئەوەیە كە ڕەفتاری قاجارەكان و عوسمانلییەكان لەگەڵ بابانەكان چۆن بووە، هەڵسوكەوتی بابانەكانیش لەگەڵ ئەوانیدی (لێرەدا، خۆشناوەتییەكان) هەر بەوشێوەیە بووە! میستەر ڕیچ، دیارە كە هەموو بۆچوونەكانی خۆی بەڕاشكاوی نەدركاندوون، بەڵام زۆر نەگوتراویشی لە لابەلای دێڕ و پەراوێزە مووقڵێشەكانی گەشتنامەكەی ئاخنیون. وەختێك لە گۆشەنیگای مرۆڤی ئەم ڕۆژگارەی خۆمانەوە لەو وتانەی ڕیچ ڕادەمێنین، چەند ڕاستییەكی مێژوویی هەژێنەرمان بۆ دەخاتە ڕوو، كە دەیسەلمێنێ تێپەڕینی نزیك بە دوو سەدە بەسەر گەشتەكەی ڕیچدا، شتێكی ئەوتۆی لە سروشتی بەدفەڕ و خووی خۆخۆرانەی خێڵ و گرووپە كوردەكان نەگۆڕیوە:
یەكەم ئەوەی كە، تیرە و خێڵە كوردەكان (كە زۆربەی حیزبە سیاسییەكانی ئەم سەردەمە، میراتگری كولتوورییانن)، ئەگەر دوژمنی دەرەكیش لێیان گەڕێت، خۆیان ناتوانن لەگەڵ یەكتری هەڵبكەن. ئەمەش، بە زمانی ئەمڕۆیی، هێمای لاوازیی كولتووری تێگەیشتن، هەڵكردن لەگەڵ جیاوازییەكان و، توانای وێكسازانی سیاسییە لەناو كۆمەڵگەی كوردەواریدا.
دووەم ئەوەی كە، ڕەفتاری خۆبەخۆی گرووپە كوردەكان، درێژەی كولتووریی ڕەفتاری دوژمنەكانیانە لەگەڵ ئەوان. دیسان بە مانایەكی ئەمڕۆیی، ئەو دیاردەیە دەیسەلمێنێ كە رێكخستنە سیاسییە كوردییەكان، سەرەڕای كارەكتەری بەرهەڵستكارانەیان بەرامبەر بە نەیارانی كورد، لە كردەوەدا بۆخۆیان، تەبیعەتی ناپەسەندی ئەو نەیارانەیان دەروونی كردووە.
سێیەمیش ئەوەی كە، ئەوەی ڕۆژاواییەكان لە كاتی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ كاربەدەستە باڵاكانی وڵاتی ئێمەدا بەسەر زاریاندا دێ، كۆی ئەو شتانە نییە كە لەبارەی ئەوانەوە دەیزانن، یان بیری لێ دەكەنەوە!
لەڕاستیدا، ئەو وەسفەی میستەر ڕیچ لە ''ئەمریكاكەی عوسمان بەگ'' كردوویەتی، وەسفێكی ڕاستەقینە بەڵام پڕاوپڕی ڕێز و، هەروەها دیپلۆماسیەتیشە سەبارەت بە ڕیاڵیتەی ڕۆژگاری دووسەد ساڵ لەمەوبەری كوردەواری، ئەویش لە زمان مرۆڤێكی ڕۆژاواییەوە كە بۆخۆیشی، هەر لەو سەردەمەدا ژیاوە. گەلێك گەشتیاری رۆژاوایی دیكەش لەسەر كوردیان نووسیوە و، ڕاشكاوانەتر لە ڕیچ، ئەنگوستیان لەسەر دزێوییە پاساوهەڵنەگرەكانی ژیانی بەكۆمەڵی ئێمە داناوە.
ڕۆژاواییەكان عادەتیانە زۆر یادداشت هەڵدەگرن. ئەوان لە دەربڕیندا –بەحوكمی جیاوازیی نەریتی ئاخاوتن و بگرە زمانی جەستەش- بەئاسانی مەبەست بەدەستەوە نادەن، یان با بڵێین بە حوكمی جیاوازیی كولتووری كۆمیونیكاسیۆن ؛ تێگەیشتن لە كۆدی پەیامەكانیان هەمیشە ئاسان نییە. بەوەشەوە، ئەوان لەیادداشتەكانیاندا قسەی دڵیان ڕاشكاوانە تۆمار دەكەن. گەلۆ، دەبێ وەچەكانی داهاتووی نیشتمانی ئێمە چ ئارەقەی شەرمێك بڕێژن كاتێك یادداشتی ئەو ڕۆژاواییانە دەخوێننەوە كە لەم چەند ساڵانەی ڕابردووی ئێمەدا، لە ڕەوتی ''ترافیكی دیپلۆماسی'' بۆ پێكەوە حەواندنەوەی لایەنە كوردییەكاندا، پێیەكیان لە كوردستان بووە؟!
دیسامبەری 2016، برێت مەكگۆرك، نوێنەری تایبەتی وڵاتەیەكگرتووەكان بۆ هاوبەندیی دژی داعش، لە ئاخاوتنێكی تایبەتدا بۆ كۆنگرێسی ئەمریكا گوتی: ''ڕاشكاوانە بە پارتییە كوردەكانمان گوتووە، ئەگەر یەكگرتوو بن هیچ شتێك ناتوانێ تێكیان بشكێنێ''. ئەمە وتەی ئەو ڕۆژە دژوارانەیە كە داعش چنگی خوێناوی لە جەستەی كوردستان گیركردبوو، كەچی هێزە سیاسییەكانی ئێمە چنگیان نابووە بیناقاقای یەكتر و بە وڵاتەیەكگرتووەكانیش نەدەحەوێنرانەوە! تۆبڵێی لە دەفتەری یادداشت و ڕاپۆرتە نهێنییەكانی مەكگۆرك یان هەریەك لەو دیپلۆماتە رۆژاواییانەی لە ''ترافیكی دیپلۆماسیی'' كوردستاندا، گیریان خواردبوو(!)، هەمان ڕستەی سەرەوە بەم شێوەیە نەنووسرابێتەوە: ''كورد زەحمەتە بتوانن لەسەر پێی خۆیان ڕاوەستن، چونكە بەهەموو دنیا لەگەڵ یەكتر ناحەوێندرێنەوە؟!'' با بڕێك جددیتر بدوێین؛ میللەتێك توانای ئیدارەدانی ناكۆكییەكانی ناوخۆی نەبێ، ئایا شیاوی ئەوەیە كەس خۆی لەسەر پیاوخراپ بكات؟! ئایا ژیرانەیە لە كاتی ناكۆكیی بەرژەوەندییەكاندا، لایەنگیریی لێ بكرێ و بەرژەوەندیی باڵاتری بكرێت بە قوربان؟! هەق وایە ئەم پرسیارانە سەرەتا لەخۆمان بكەین، ئەوسا لەو هێز و دەوڵەتانەی دەبنە دۆستی نیوەڕێمان!
بەهەرحاڵ ئێستا ئیتر لەو رۆژگارە دوورانەی میستەر ڕیچ و عوسمان بەگ، هیچ شتێك بەجێ نەماوە؛ نە حوكمڕانیی بابانەكان، نە ئیمپڕاتۆرییەكەی بەریتانیا و نە تەنانەت وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەو سەردەمەش. تەنیا شتێك كە پێدەچێ وەك خۆی بە نەگۆڕی مابێتەوە، سروشتی نەگبەتیلێدراوی هۆزەكانی ئەمریكاكەی عوسمان بەگە! ڕاستی؛ یەكی ئایاری ئەمساڵ 22 ساڵیش بەسەر هەڵگیرسانەوەی شەڕی ناوخۆی كوردستاندا، تێپەڕبوو. یەكی ئایاری 22 ساڵ لەمەوبەر، خێڵە كۆنباوەكانی كورد، گۆڕی هەموو ئەوانەیان زرینگاندەوە كە پێیان وابووە لە نێوان ''هۆزە خۆشناوەكان''ی سەردەمی بابانەكان و ''هۆزە بەدناوەكان''ی دنیای سیاسیی ئێمەدا، جیاوازییەكی كەم هەیە!