وەهمی فرەحیزبی
ئەو وڵاتانەی تازە ئاشنای دیموكراسیەت دەبن، لە ناكاو هەڵتۆقینێكی گەورە لە ژمارەی حیزبدا بەخۆوە دەبینن. ئەم دیاردەیە زادەی گواستنەوەیە لە سیستەمی نادیموكراتەوە بۆ سیستەمێكی دیموكراسی. بەڵام ئایا فرە حیزبی نیشانەی سەركەوتنی دیموكراسیە؟
بۆ قسەكردن لەسەر ئەو پرسە، پێویستە قسە لەسەر سروشتی حیزب و سروشتی دەنگدان بكەین.
لە كۆمەڵێكی وەك كۆمەڵی كوردیدا كە ئاشنابوونی بە دیموكراسیەت لە سەرەتاكانیدایە، ئینتیمای خێڵەكی و كەسی، سەروەری هەموو وەلائەكانە. كەسە دەنگدەرەكان لەسەر بنەمای ئەو وەلائانە دەنگ بە لایەنێكی دیاریكراو دەدەن. ئەم جۆرە لە تێگەیشتن وایكردووە بڕوابوون بە فرەحیزبی یەكسان بێت بە بڕوابوون بە دیموكراسیەت.
فرەحیزبی نیشانەی دیموكراسیەتی راستەقینە نییە، بەڵكو تاكەكەسی چالاك لەڕووی بیركردنەوەی سیاسییەوە بناغە و پارێزەری دیموكراسیەتی كاریگەرە.
دروستبوونی تاكەكەس وەك یەكەیەكی پشتبەخۆبەستوو لەڕووی بیركردنەوە و رەفتار و پێگەی كۆمەڵایەتییەوە مەرجی سەرەكی چەسپاندنی دیموكرسیەتی راستەقینەیە و تاوەكو ئێستا ئەو تەرزە لە كوردستان بەتەواوی سەریهەڵنەداوە.
لە سەروبەندی ئەو هەڵبژاردنانەی لە 10 ساڵی رابردوودا ئەنجامدراون، ئەو گۆڕانكارییانەی كە زۆركەس بە گۆڕانكاری چۆنایەتی لەقەڵەمیان دەدەن، لە راستیدا لە گۆڕانكاری چەندایەتی زیاتر هیچی دیكە نین و بەهیچ جۆرێكیش جێگەی ئومێد نین بۆ چەسپاندنی دیموكراسیەت.
جۆرج تەرابیشی دەڵێت: دیموكراسیەت لە سندوقەكانی دەنگداندا روونادات، بەڵكو لە سندوقی مێكشدا بەدی دێت.
بۆ ئەوەی دیموكراسیەتی راستەقینە بچەسپێت، پێویستە تاكی سەربەخۆ و هۆشیار هەبن بۆ دەنگدان. بۆ ئەوەی ئەوەش دروستبێت، پێویستە سەرەتا تاكەكەس بەهای تایبەتی خۆی هەبێت كە سەربەخۆیە لە ئینتیمای بۆ گرووپ. پاشان تاكە سەربەخۆكان دەتوانن بە ویست و ئیرادەی خۆیان رێكبكەون و گرووپ و دەستە و حیزب دروستبكەن.
میكانیزمی دروستبوونی حیزب لە دیموكراسیەتی راستەقینەدا لە تاكەوەیە بۆ گرووپ. بەڵام لە كۆمەڵە نادیموكراتەكاندا بیری حیزبی یاخود دەستەگەرایی خۆی مەرجەعە بۆ دروستبوونی خۆی. واتە فۆرمێكی مۆدێرنی مۆدێلێكی پێشخۆیەتی كە بەرمەبنای دەستەگەرایی و وەلائی خێڵەكی دروستبووە و گواستراوەتەوە بۆ فۆرمێكی نوێ كە حیزبی سیاسییە.
پێكهاتەی حیزب بەجۆرێكە بوار بە سەربەخۆیی تاكەكەس نادات (جا ئەو حیزبە هەر سروشتێكی هەبێت و هەڵگری هەر ئایدیۆلۆجیایەك بێت). ئەو سنووردارییەش وەها دەكات ئەو كەسانەی كە بەشێكن لە حیزبەكە یاخود پابەندن بە پەیامی ئەو حیزبەوە، توانای بیركردنەوەیان رادەستی هەڵسوڕێنەرانی حیزبەكە بكەن و لەناو بیری دەستەگەراییدا خۆیان ون بكەن.
ئەم قسانە هەرگیز بەو مانایە نایەن كە حیزب نەمێنێت یاخود سیاسەتكردن تەنیا بەبێ حیزب بكرێت. بەڵكو بەو مانایە دێن كە كەسەكان پێش ئەوەی ئەندامی حیزب بن، پێویستە ئەندامی خۆیان بن. پێش ئەوەی هەڵگری بیری حیزب بن، پێویستە هەڵگری بیری خۆیان بن.
بەڵام تاوەكو ئەو مۆدێلە كۆنەی بیركردنەوە بەردەوام بێت، رێگەی دیموكراسیەتی راستەقینە لە كوردستان دوورتر و سەختتر دەبێت.
لە وڵاتێكی وەك ویلایەتە یەكگرتووەكان تەنیا دوو پارتی سەرەكی هەن (لەگەڵ یەك دوو پارتی بچووك كە تاوەكو ئێستا لەسەر نەخشەی سیاسی دەنگی پێویستیان نەهێناوە) ئەمە لە كاتێكدایە كە سیستەمی دیموكراسیەتی ئەمەریكی یەكێكە لە باشترین سیستەمەكان، ئەگەر باشترینیش نەبێت.
هۆكاری ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ دەنگدەری چالاك. دەنگدەرێك كە لە توانایدایە لەدەرەوەی وەلائی بۆ حیزب دەنگ بە كاندیدەكان بدات. بێگومان پێویستە ئەوەش بزانین كە لە ویلایەتە یەكگرتووەكانیش خەڵكانێكی زۆر هەن وەلائی تەواوەتییان بۆ حیزبەكانی خۆیان هەیە و هەر رایەكیان هەبێت لەسەر كاندیدێك گرنگ نییە، گرنگ ئەوەیە ئەوان دەنگ بە حیزبەكەی خۆیان بدەن.
بەڵام گرووپێكی گەورە و گرنگ هەیە لە دەنگدەرانی ئەمەریكا كە پێیاندەگوترێ سەربەخۆكان. سەربەخۆكان ئەو كەسانەن كە سەر بە هیچكام لە دیموكرات و كۆمارییەكان نین و لە زۆربەی هەڵبژاردنەكاندا دەرچوونی كاندیدەكان یەكلایی دەكەنەوە.
تەنانەت ئەوانەشی كە بە فەرمی دیموكرات یان كۆمارین، هەندێك جار دەنگ بە كاندیدی پارتی ركابەر دەدەن لەبەرئەوەی بڕیاری دەنگدانیان لەسەر بنەمای لێهاتوویی و بەرنامەی سیاسی كاندیدەكەیە نەوەك وەلائی سیاسی بۆ پارتەكەی خۆیان.
سوودوەرگرتن لەم ئەزموونە بۆ كوردستان هەم پرۆسەی دیموكراسیەت بەهێزدەكات و هەم پابەندبوونی پارت و بەرنامە سیاسیەكانیشیان تۆكمەتر دەكات، چونكە بۆیان دەردەكەوێت كە ژمارەی ئەو دەنگانەی پێویستیانە بۆ بردنەوە، بەتەنیا لە رێگەی وەلائی دۆستان و ئەندامانیانەوە بەدەستنایەن و پێویستە كاری زیاتر بكەن بۆ راكێشانی خەڵك. خەڵكیش زیاتر كارا دەبن لەڕووی بیركردنەوەی سیاسی و تێگەیشتن لە بەرنامەی كاندیدەكان و چاپوكتریش دەبن لە چاودێریكردنیان دوای دەرچوونیان.