گازی سروشتی و دەرئەنجامی پێچەوانەی گەمارۆكانی سەر قەتەر
گەمارۆدانی ئابووری و سیاسیی دەوڵەتی قەتەر لەلایەن سعودیە و هاوپەیمانە سوننەكانییەوە، تۆمەتباركردنی بە هاوكاریكردنی تیرۆر و پەیوەندی لەگەڵ ئێران و هاندانی گرووپە نەیارەكان بۆ سەراوبنكردنی سیستمی سیاسی وڵاتانی عەرەبی، تا ئێستا ئەو ئامانجەی نەپێكاوە كە سەپێنەرانی پلانیان بۆ دانابوو. قەتەر ئامادە نەبوو ئەو 13 خاڵە جێبەجێ بكات كە وەك مەرجی هەڵگرتنی گەمارۆ لەسەری، بۆی دیاری كرابوو، تاوەكو كاتی زیاتریش تێپەڕێت، قەتەر پشتیوانی زیاتری ناوچەیی و نێودەوڵەتی بەدەستدێنێ و پێگەی ریاز و هاوپەیمانەكانی لاوازتر دەبێت.
گەمارۆی سەر قەتەر نەك ئامانجەكانی خۆی ناپێكێ، بەڵكو دەرئەنجامی پێچەوانەشی دەبێت كە رەنگە لە حساباتی ستراتیجیی سعودیە و هاوپەیمانەكانیدا نەبووبێت و لە داهاتوودا ببنە مەترسی بۆ سەر خودی عەرەبستانی سعودیە. یەكێك لەو ئەنجامە پێچەوانانە بریتییە لە هاریكاریی نێوان قەتەر و ئێران لە بواری گازی سروشتیدا و زیادكردنی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی.
سعودییە بەرهەمهێنی ژمارە یەكی نەوت لە جیهاندا، نزیكی سێیەكی ئابوورییەكەی لەسەر هەناردەكردنی نەوت و بەرهەمە نەوتییەكانە، دوایین شت كە دەیانەوێت بیری لێبكەنەوە، دروستبوونی سەرچاوەیەكی وزەی ركابەرە بۆ نەوت، بە تایبەتیش لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. بەڵام رەنگە ئەو گەمارۆیەی كە سعودیە دەیویست قەتەری پێ جڵەوگیر بكات، ببێتە هۆی پێشخستی بەرهەهێنانی گازی سروشتی و بەرزكردنەوەی ئاستی هاوكاریی نێوان ئێران و قەتەر و تەنانەت دووریش نییە لە ماوەی درێژخایەندا ببێتە هۆی دروستكردنی بلۆكێكی تایبەت بە بەرهەمهێنەرانی گازی سروشتی هاوشێوەی رێكخراوی ئۆپێك كە تایبەت بێت بە بەرهەمهێنەرانی گازی سروشتی. بە واتایەكی دیكە سعودییەكان دەرگای كێشەیەكی گەورەتریان لەسەر خۆیان كردەوە كە ئەویش ئەگەری دەركەوتنی گازی سروشتییە وەك سەرچاوەیەكی جێگرەوە بۆ نەوت.
هەردوو وڵاتی ئێران و قەتەر خاوەنی مەزنترین یەدەگی گازی سروشتین، بە تەنها لە كێڵگەی ساوس پارس كە بەشە قەتەرییەكەی بە نۆرس فیڵد ناودەبرێت و گەورەترین كێڵگەی گازی سروشتییە لە جیهاندا، 8%ی تەواوی یەدەگی گازی سروشتی هەیە. دوای 12 ساڵ لە قەدەغەكردنی وەبەرهێنان لە كێڵگەی نۆرس فیڵد، جارێكی دیكە قەتەر بڕیاری دا دەست بە گەشەپێدانی ئەو كێڵگەیە بكاتەوە، هەروەها دەیانەوێت بەرهەمهێنانی گازی سروشتی لە ماوەی حەوت ساڵدا بە رێژەی 30% زیاد بكەن. ئەوەش قەتەر دەكات بە دابینكەری 40%ی پێداویستی گازی سروشتی لە جیهاندا. لەم هەوڵەشدا كۆمپانیا گەورەكانی وەك ئێكسۆن مۆبیل و شێڵ و تۆتال تەواو پشتیوانی لە قەتەر دەكەن و ئامادەیی خۆیان نیشانداوە بۆ هاوكاریكردنی. لە دیوی ئێرانیشدا، هەفتەی پێشوو بە هاوكاری و ڕازیبوونی قەتەرییەكان، ئێران گەورەترین وەبەرهێنانی لە بواری گازی سروشتیدا كرد دوای هەڵگرتنی گەمارۆ ئابوورییەكانی سەر ئێران و رێككەوتنی ئەتۆمی.
ئێران رێككەوتنی پەرەپێدانی كێڵگەی ساوس پارس، بەشی 11ی لەگەڵ كۆمپانیای تۆتاڵی فەرەنسیدا واژۆ كردووە بە بڕی 8.4 ملیار دۆلار. هەروەها لە دانوستاندندایە لەگەڵ كۆمپانیا هیندییەكان بۆ پێشخستنی كێڵگەی فارزاد بەبڕی 11 ملیار دۆلار. لە كاتێكدا پێشتر هەردوو وڵات كێشە و ناكۆكییان لەسەر كاركردن و پێشخستنی ئەم كێڵگانە هەبووە. بێگومان سعودییە ناتوانێت بەو خێراییە كێڵگەكانی گازی سروشتیی خۆی پێشبخات تاوەكو ڕكابەری دوو بەرهەمهێنی زەبەلاحی وەك ئێران و قەتەر بكات.
ئەم پێشكەوتنە خێرایەی كەرتی گازی سروشتی ناكرێت تەنها رێكەوتێك بێت، بەڵكو هەوڵێكی رێكخراو و هەماهەنگیی نێوان قەتەر و ئێرانە بۆ ئەوەی بەرەو قۆناغی لاوازكردنی بازرگانیی نەوت بچن، تاوەكو گازی سروشتی بكەنە سەرچاوەیەكی وزەی جێگرەوە بۆ نەوت، لەئەنجامیشدا زیان بە ئابووری و پێگەی سعودییە بگەیەنن. بەتایبەتی لەكاتێكدا نرخی نەوت لە داكشاندایە و ئابووریی سعودییە خۆی لە پاشەكشەی بەردەوامدایە و خەرجیی گشتی و پشتیوانیی نرخەكانی لە بازاڕە ناوخۆییەكاندا كەم كردووەتەوە.
جگە لە سعودییە و هاوپەیمانەكانی، گەشەكردنی گازی سروشتی، ڕاستەوخۆ بێت یان ناڕاستەوخۆ، لە بەرژەوەندیی زۆرێك لە وڵاتانی هەرێمی و جیهانیدایە. بۆ نموونە لە رووسیا هەر لەگەڵ هاتنە سەر دەسەڵاتی پوتین، بەڵێنی ئەوەی دا كە كاربكات بۆ ئەوەی گازی سروشتی ببێتە سەرچاوەیەكی سەرەكیی وزەی جیهانی.
چونكە ئابووریی رووسیا و پەرەسەندنی رۆڵی لە سیاسەتی جیهانیدا، چیتر ناتوانێت لەگەڵ ناسەقامگیریی بازاڕی نەوتدا هەڵبكات، هەروەها رووسیا كێشەی هەیە لەگەڵ مامەڵەكردن و راگرتنی هاوسەنگی لەگەڵ ئۆپێك و ئەو شێوەیەی كە رێكخراوەكە هاوسەنگیی نرخ و بەرهەمهێنانی نەوت دەكات.
ئەمریكییەكانیش كە گەورەترین بەرهەمهێنی گازی ناسروشتین، وەبەرهێنانی گەورەیان لەو بوارەدا كردووە، بێگومان هاریكاریی گەشەسەندنی بازاڕی گازی سروشتی دەكەن. وەك دەبینرێت ئیكسۆن مۆبیل بە بەهێزی پشتیوانیی قەتەر دەكات لە زیادكردنی ڕێژەی بەرهەمهێنانی گازی سروشتیدا. ئەوروپی و توركەكانیش كە پێداویستیی گازی سروشتییان بەردەوام لە زیادبووندایە و بەدوای سەرچاوەی نوێدا دەگەڕێن، بێ دوودڵی پشتیوانی لە زیادكردنی بەرهەمهێنانی گازی سروشتی دەكەن، كۆمپانیا ئەوروپییەكان، بە نموونەی شێڵ و تۆتال، ملیاران دۆلاری خۆیان لەو بوارەدا بەگەڕدەخەن.
لە كۆتاییدا، ڕەنگە گازی سروشتی ببێتە ئەو مۆتەكەیەی كە سعودییەكان بەرەو زیانی ئابووری و سیاسیی گەورە بەرێت و تووشی دەرئەنجامی پێچەوانەیان بكات.