سزای مەرگ لە زەمەنی مەرگدا
لە چواردەهەمین ساڵڕۆژی هەڵمەتی جیهانیی نەهێشتنی سزای لە سێدارەداندا، هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی دژی سزای مەرگ بانگەشەی لەناوبردنی ئەو سزایەی نوێ كردەوە لە جیهانێكدا كە تا دێت كوشتاری مرۆڤ لەسەر ئاستی تاكەكەسی و كۆ زیاد دەبێت و رۆژ نییە دیمەنە ترسناكەكانی پاكتاوكردنی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤ خۆیەوە بە دڕندانەترین شێواز لە تۆڕە كۆمەڵایەتی و میدیاكاندا بڵاو نەكرێتەوە وەك پروپاگاندەیەكی سادیزمی ئەو هێزە بكوژانەی ئەم جۆرە لەناوبردنەی مرۆڤ لەم سەدەیەدا زیندوو دەكەنەوە كە مرۆڤایەتی هیوای وا بوو جیهان تێیدا لە تاوانی كوشتن دووربكەوێتەوە و سەرتاپای دەوڵەتانیش سزای مەرگ لە دەستوور و فەرهەنگی یاساكانیاندا نەهێڵن. بەڵام ئەفسوس مرۆڤایەتی هێشتا دوورە لەوەی واز لە غەریزەی تۆڵەسەندنەوە و ئەو شەریعەتەی حامورابی پێش بیست و دوو سەدە بهێنێت كە حوكمی چاو بەچاو و ددان بە ددان و مەرگ بە مەرگی سەپاند.
لە سەدەیەكداین كە تەنیا دەوڵەتان سزای مەرگ بەسەر مرۆڤدا ناسەپێنن. ئەوە رێكخراو و گرووپە چەكدار و مەزهەبی و تیرەگەری و نەریتییەكانن كە زۆرترین تاوانی سزای مەرگی تاكەكەسی و كۆمەڵكوژی ئەنجام دەدەن. سزای مەرگ شوێنێكی لەناو یاساكان و كۆمەڵگەی وڵاتانی یەكێتی ئەوروپادا نەماوە و مەرجی بوونە ئەندامی هەر وڵاتێك لەو یەكێتییەدا بریتییە لە سڕینەوەی لە یاسای سزادانیدا، بەڵام خەریكە لەسەر ئاستی هۆشیاریی كۆمەڵگە، لێبووردەیی بەرامبەر ئەوانەی تاوانی كوشتن ئەنجام دەدەن، پاشەكشە دەكات و كۆمەڵگەی ئەوروپی لە ترس لەوی دییەوە دەگەڕێتەوە قۆناغی تۆڵەسەندنەوە و ئارام نەبوونی تەنیا بە كوشتنی تاوانكاران نەبێت.
ئێستاش كە ئەم كۆمەڵگەیە بەرەوڕووی مەرگێكی ئامادە و كوشتاری رۆژانە دەبێتەوە لەلایەن رێكخراوە جیهادییە تیرۆریستەكانەوە كە دڵڕەقانە و كوێرانە لە هەر شوێنێكدا بتوانن كۆمەڵكوژی ئەنجام دەدەن، تادێت ئەو هێزە ناسیۆنالیستانەی ئەوروپا كە ئاسایشی كۆمەڵگەكانی خۆیان بە كوشتنەوەی تاوانبارەكانەوە گرێ دەدەنەوە، دەنگی زیندووكردنەوەی سزای مەرگ بەرز دەكەنەوە و دەیانەوێت ئەوروپا پاشگەز بێتەوە لەو بەها مرۆییانەی پاش چەندین سەدە لە خەباتی فیكری و رۆشنگەری بەدەستی هێناوە و پشت لە لێبووردەیی بكات و دووبارە بە هەمان شێوازی بكوژان وەڵامی تاوانەكان بداتەوە. ئێستا بانگەشەیەكی ئەو هێزە ناسیۆنالیستانە بۆ بردنەوەی هەڵبژاردنەكان گەڕاندنەوەی سزای مەرگ و لۆژیكی تۆڵەیە لە جیاتی لێبوردەیی.
لە جاڕی گەردوونیی مافەكانی مرۆڤەوە كە یەكێك لە پرەنسیپەكانی رێزگرتنی ژیانی مرۆڤە و مافی هیچ كەس و لایەنێك نییە ژیان لە مرۆڤ بسەنێتەوە، ئەنجوومەنی گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان داوا لە دەوڵەتە ئەندامەكانی دەكات سزای مەرگ لە یاساكانیاندا نەهێڵن. بەڵام هەر لە 2015 دا لە 55 وڵات و ناوچە لەلایەن دەوڵەت یان رێكخراوی چەكداری و گرووهی كۆمەڵایەتی و ئەتنی و مەزهەبییەوە پیادە كراوە، 25 وڵات سزای مەرگیان جێبەجێ كردووە و پێنجیان لە ریزی پێشەوەی ئەو وڵاتانەدان كە زۆرترین سزای مەرگیان تێدا جێبەجێ كراوە، ئەوانیش چین و ئێران و سعودیە و پاكستان و ئەمەریكان. هەر ساڵی پار پێنج منداڵی خوار تەمەنی هەژدە ساڵ لە پاكستان و چواریش لە ئێران لەسێدارەدراون.
سزای مەرگ لەلایەن دەوڵەتەوە بێت یان رێكخراو و كەسان، هەر لەسەر تاوانی سادەی دەستدرێژی و كوشتنی ئاسایی و تاوانی شەرەف و لادان لە رێنماییە ئایینەكانەوە بەسەر قوربانیەكاندا سەپێنراوە تا تۆمەتی سیاسی و بیروباوەڕ و جیاوازیی ئاینی و ئازادیی تاك لە هەڵبژاردنی رەوتی ژیانی خۆیدا. چەند ئافرەت بە لادان لە رەوشتی كۆمەڵگە و رێنماییە ئاینییەكان و هاوسەرگیرییان لە دەرەوەی رێسای كۆمەڵگە و خێزان و دابونەریتەوە، چەند هاوڕەگەزباز، كەسانی بێ باوەڕی ئایینی یان كەسانێك كە ئایینی خۆیان گۆڕیوە، چەندانی دی بە تاوانی بازرگانی و بەكارهێنانی ماددە سەرخۆشكەر و هۆشبەرەكانەوە رۆژانە لەلایەن دەوڵەت و رێكخراو و گرووپ و خێزانەكانەوە بە مەرگ سزا دەدرێن؟ ژمارەكان دیار نین.
ئەو كۆمەڵكوژییەی جیهادییەكان لە عێراق و سووریاوە تا یەمەن و تونس و لیبیا ئەنجامیان داوە دژی كەسانی جیاواز لە مەزهەبی ئایینی ئەوان بەتایبەتی تاوانە دژە مرۆڤایەتییەكانی رێكخراوی داعش بەرامبەر مەسیحی و ئێزدی و كورد و سوننەی عەرەب و تاوانی گرووپە شیعیە توندڕەوەكان دژی سوننە كە رێگەیان بەخۆیان داوە سزای مەرگ بەسەر كۆمەڵە كەسانێكدا بسەپێنن، هاوشێوە و هاوبیر و هاوئایین و مەزهەبی ئەوان نین و هیچ یاسایەكی دانراویش نییە پشتگیرییان بكات، چەندن؟ ئەی ئەو ڵاتانەی كە بە بیانووی زیادبوونی تاوان و بە تایبەتی هێرشە تیرۆریستییەكان دووبارە ئەو سزایەیان گەڕاندووەتەوە چەند مرۆڤیان بەو سزایە گەیاندووە؟ كوشتارەكان زۆرن و ژمارەكانیش دیار نین.
سزای مەرگ بەسەر تاوانباراندا چارەسەر و هۆكاری و بنەبڕبوونی تاوان نییە، بەڵكو خودی سزای مەرگ بە تاوانێكی دی دادەنرێت لەلایەن كۆمەڵگە و دەوڵەتەوە دژی مرۆڤەكانی لە جیاتی میتۆدی دیكە بۆ رێگری لە تاوان. سزای مەرگ كاریگەریی سایكۆلۆژیی سەخت لەسەر خانەوادە و خزمانی تاوانبار جێدەهێڵێت و ئەوانیش دەبنە قوربانی و برینەكان لە نێوان قوربانی و تاوانباراندا سەختتر دەكاتەوە.
بەپێی لێكۆڵینەوەكانیش دەركەوتووە هیچ كاتێك سزای مەرگ و كوشتنەوەی تاوانباران نەبووەتە هۆی ساڕێژكردنی برینی كەسوكاری قوربانییە كوژراوەكان و لەبیرچوونەوەی ئەو تاوانە و هەڵدانەوەی لاپەڕەیەكی نوێ. بۆیە كۆمەڵگە بە تۆڵەسەندنەوەی قوربانییەك و كوشتنی تاوانبارێك ئەویش تاوانێكی نوێ ئەنجام دەدات.
بۆ ئەوەی كۆمەڵگەش نەبێتە تاوانبار، دەبێت هۆشیارییەكی لادروست ببێت كە سزای مەرگ بە ناوی یاسا و شەرعیەتی دادپەروەرییەوە بەرگرییەكی دروستی كۆمەڵگە نییە لە خۆی بۆ كەمكردنەوە و نەهێشتنی تاوان، بەڵكو ئەوە خودی كۆمەڵگەشە كە دەخزێتە ناو بازنەی تاوان و كوشتنی مرۆڤەوە وەكو بەنرخترین بەهای سروشت. بۆ ئەوەی مرۆڤكوژی نەمێنێت، دەبێت كۆمەڵگە و دەزگاكانی دەسەڵات ببنە نموونەی لێبووردەیی و پارێزەری ژیانی هەموو تاكێكی مرۆڤ تەنانەت تاوانبارەكانیشی.
رۆبێرت بادنتێری وەزیری پێشووی دادی فەرەنسا دەڵێت: مرۆڤ ئامانج و بونیادی كۆمەڵگەی دیموكراسیە، تەنانەت دڕندەترین تاوانیش كە تاوانبارێك ئەنجامی دەدات، رێگەمان پێ نادات ببینە چاولێكەری ئەو و ئێمەش پێشێلی سەرەكیترین مافی مرۆڤ بكەین كە رێزلێنانە لە كەسایەتی و مافی ژیانی و لە سەروو هەمووشیەوە پاراستنی جەستەی.
بەبێ گەیشتن بەو هۆشیارییە كە بەشێكی جیهان دوای خەباتێكی درێژخایەن بەدەستی هێنا و ئێستا بەشێكی خەریكە لێی پاشگەز دەبێتەوە، مرۆڤ ناتوانێت لە سزای مەرگ لەلایەن خودی مرۆڤەوە دەرباز بێت، ئیدی ئەو سزایە تاكەكەس، كۆمەڵگە یان دەوڵەت ئەنجامی بدات.