گرەوی كورد لە جیهانێكی دەوڵەتسالاردا

 

ریفراندۆمی سەربەخۆیی و رووداوەكانی دوای ئەو لە باشووری كوردستان، بەرخودانی شەڕڤانان و شەڕی وجود لە رۆژئاوای كوردستان، خەباتی پچڕپچڕی رۆژهەڵاتییەكان، چەوساندنەوە و وشككردنەوەی باكووری كوردستان، ناسنامەی پرسێكی هەڵواسراوی جیهانیە لەنێوان زلهێزە نێودەوڵەتییەكان و زۆردارە هەرێمایەتییەكان، هەموو ئەمانەش لەبەردەمی ئەو جیهانەدا روودەدات كە بانگەشەی دیموكراسی و مافی مرۆڤ و پێكەوەژیان و ئاشتی و ئاسایش دەكات. كەواتە لێرەدا پێویستە بپرسین، گرەوی كورد (هەرچەندە گوتارێكی یەكگرتووی نییە) لەسەر چ جیهانێكە؟ یان راستتر بڵێین، ئێستا ئێمە لەچوارچێوەی چ سیستەمێكی جیهانیدا دەمانەوێت خۆمان بنیات بنێین؟ ئەو جیهانەی ئێستا ئێمە روومان تێكردووە، پاش هەموو گۆرانكارییەكان چ جۆرە سروشتێكی هەیە و داینەمۆكەی بە چ ئاراستەیەكدا دەجوڵێت؟

 

ژینگەی نێودەوڵەتی لە دوو دەیەی رابردوودا گۆڕانكاریی زۆری بەخۆیەوە بینیوە، سیستەمی جیهانی سیستەمێكی ناجێگیر و ئاڵۆزە، مامەڵەی جیهان لەگەڵ هەر یەكێ لە دەوڵەتەكان جیاوازە، لەسەرووی ئەمانەشەوە چەقی هێز و هاوسەنگیی هێز لە گۆڕانی بەردەوامدایە. لەلایەكی دیكەوە ململانێی ئایدیۆلۆژی شێوازێكی تازەی وەرگرتووە، لەگەڵ ئەوەشدا شەڕی تەكنەلۆجیا و ململانێی ئابووری و وزە چەندین تەكەتولی تازەی دروست كردووە. بەرژەوەندیی دەوڵەتە زلهێزەكان و وڵاتە بچووكەكان تێكەڵ بوون، لەگەڵ ئەوەشدا رۆژ لە دوای رۆژ هەستی نەتەوەیی روو لەزیادبوونە بەرامبەر شەپۆلی جهانگیری.

 

سیستەمی جیهانی لە قۆناغێكی راگوزەردایە، بەشێوەیەك كەوا هەڵوەشانەوە گەورەترین ئەگەرە، بەڵام ئەوەی هەڵوەشانەوەكەی راگرتووە ئایندەی زلهێزەكانە لەو سیستەمەی لە دەرئەنجامی هەرەسی سیستەمی ئێستا دروست دەبێت. سیستەمی جیهانی لە مەكینەیەكی شەكەت و ماندوو دەچێت، چیتر توانای ئەوەی نەماوە سەقامگیریی جیهان بپارێزێت، بۆیە ژمارەی كێشە هەڵواسراوەكان رۆژ لە دوای رۆژ رووی لە زیادبوونە، بە تایبەت ئەو كێشانەی لەنێوان ئەكتەرە سەرەكییەكانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدان (دەوڵەتەكان) لەگەڵ ئەكتەرە لاوەكییەكانی ئەم كۆمەڵگەیە (ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان)، ئەوەی لێرەدا بووەتە هۆی ناهاوسەنگیی سیستەمەكە، پێكدادانە لەنێوان ئەم دوو جۆرە ئەكتەرە، لەبەر ئەوەی دوو فۆرمی جیاوازیان هەیە. 

 

دەوڵەتان كە ناسنامەیەكی فەرمییان هەیە، كەوتوونەتە ململانێ لەگەڵ كۆمەڵێك ئەكتەر كە ناسنامەیەكی نافەرمییان هەیە و قەبارەی كاریگەرییەكانی لەم ژینگە ئاڵۆزەدا نزیكە لە رۆڵی ئەكتەرە فەرمییەكان. ئەم دۆخە جیهانی خستووەتە گەمەیەكی جیاوازەوە كە تێیدا دەوڵەتان بۆ پاراستن لەو سروشتەی تێیدا دەوڵەت فاكتەری جوڵێنەری سیستەمەكەیە، ئامادەی هەر جۆرە هاوپەیمانییەكن. 

 

دەوڵەتەكان بۆ راگرتنی قودسیەتی دەوڵەت لە سیستەمی جیهانیدا پشتیان لە ئایدیۆلۆژیا و هاوپەیمانە كۆنەكانیان كردووە، بنەمایەكی تازەیان بۆ هاوپەیمانی دۆزیوەتەوە كە لەسەر بنەمای پاراستنی رۆڵی دەوڵەت لە سیستەمی جیهانیدا بنیاتنراوە، هەر لەسەر ئەو بنەمایەش دەبینین وڵاتێكی وەكو رووسیا لەگەڵ توركیا رێكدەكەوێ لەسەر پرسێك كە چەند رۆژێك بەر لەوە توركیا رێككەوتنی لەگەڵ ئەمریكا كردووە لەسەر هەمان پرس، كەواتە پاراستنی قودسیەتی دەوڵەت لەم كۆمەڵگە پڕ لە كێشەیەدا، بووەتە ئەركی دەوڵەتان بە لاواز و بەهێزیانەوە. ئەم رەفتار و ئاراستەیەی جوڵەی دەوڵەت سروشتێكی تازەی بە سیستەمی جیهانی بەخشیوە، ئەویش سروشتی دەوڵەتسالاریە.

 

كەواتە رۆڵی ئەكتەرە نادەوڵەتیەكان سنووردار كراوە بەهۆی شەپۆلی دەوڵەتسالاریی جیهانەوە، لەم دۆخەدا بۆ نەتەوەیەكی وەكو كورد كە خاوەنی كیانێكی سەقامگیر و یەكگرتوو نییە، چۆن دەتوانێ گرەوی خۆی بنیات بنێت، كە توانای ئەوەی پێ ببەخشێت لە قۆناغی راگوزەردا بە زیندوویی بگاتە قۆناغی تازەی سیستەمی جیهانی كە دیار نییە سروشت و ستراكچەرەكەی چۆن دەبێت و ئەكتەر و جوڵێنەرەكانی بە چ شێوەیەك مامەڵە لەگەڵ پرسە نەتەوەییەكان دەكەن. 

 

لە دۆخی بێ دەوڵەتیدا دەرفەتەكانی مانەوە و دەربازبوون لە قەیرانە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان تەسك بوونەتەوە، بۆیە كاركردن بە ئاراستەی بەهێزكردنی پێگەی نەتەوەیی لەو زۆنگاوە ناهاوسەنگەدا، پێویستی بە بەگەڕخستنی سەرجەم كەناڵ و ئامرازەكانی سۆفت پاوەر هەیە، هەم لەسەر ئاستی نەتەوەیی، هەمیش لەسەر ئاستی كیانە كوردییە لەیەكدابڕاوەكان. یەكێك لە پێشمەرجە زۆر سەرەتاییەكان بۆ كورد ئەوەیە گرەوی خۆی لەسەر بنەمایەكی تەندروست دابڕێژێت كە پشتئەستوور بێت بە فاكتەرە عەقڵانی و واقعییەكان، بۆ ئەوەی هەمیشە نەكەوینە ناو هەڵە باوەكانمانەوە و شیكردنەوەی خێرا و بڕیاری نادروست و سیاسەتی هەڵە بگرینەبەر. 

 

بۆ داڕشتنی نەخشەڕێی پەڕینەوە لەم سیستەمە شێواوەی جیهان، پێویستمان بەگرەوێكی نەتەوەیی هەیە، بۆ ئەمەش پێویستمان بە قوربانیدانی نەتەوەیی هەیە، بەڵام لێرەدا هەڵوەستەیەك دێتە بەردەممان، ئایا هەموو پارچەكانی كوردستان دەتوانن بەیەك ئاراستەی نەتەوەیی كاربكەن؟ تەنانەت لەناوخۆی هەر یەكێ لەو پارچانە زەمینەی یەكگرتنی نەتەوەیی تا چەندە هەیە؟ راستیە تاڵەكە ئەوەیە كورد وەك نەتەوە كە ئێستا لە چەند ئەكتەرێكی نادەوڵەتیدا بەرجەستە بوونە، نەیتوانیوە خاوەنی گوتارێكی یەكگرتوو بێت، هەموو كارەسات و دوژمنكارییەكانی بەرامبەریشی نەیانتوانیوە بیكەنە خاوەن گوتارێكی نەتەوەیی كە بتوانێ لەم ژینگە دەوڵەتسالارەدا خۆی بۆ گۆڕانكارییە خێراكان ئامادە بكات. هەرچەندە گرەوی كورد گرەوێكی ئاسان نابێت بەهۆی سیستەمی جیهانییەوە، بەڵام دەرفەتەكانی كاركردن و بیركردنەوەی ستراتیژی هەمیشە كراوەیە بۆ رزگاربوون لە دووبارەبوونەوەی ماڵوێرانییەكان.