ئیسلام و سیستهمى "باشتر" لە دیموکراسی
لە بەرامبەر ئەو رەوتە ئیسلامیەى پێیوایە دەکرێ دیموکراسی بکرێتە بنەماى دەسەڵات و سیستمى سیاسیی وڵات بەبێ ئەوەى هیچ دژیەکییەک لەگەڵ بنەماکانى ئیسلامدا رووبدات لەو رووەوە کە ئیسلام میکانیزمێکى دیاریکراوى بۆ حوکمڕانى دانەناوە و خۆیشى هەڵگرى رۆحیەتێکى دیموکراسی و شووراییە (ئەمە بۆچوونى رەوتە مەدەنى و ئیخوان مەشرەبەکانە)، رەوتێکی ترى ئیسلامی هەیە (کە زیاتر سەلەفی و سەلەفى مەشرەب و جیهادیەکانن) پێیوایە موسڵمانان پێویستیان بە دیموکراسی نییە، لەبەرئەوەى خۆیان سیستمێکى "باشتر"یان هەیە کە "عەیب و عارەکانى ئەویشى تێدا نییە". هەربۆیە دەبینین رێکخستنەکانى ئەو رەوتە ئیسلامییە لە ئەوروپا و ئەمەریکا، کە زۆربەیان لە وڵاتانى ئیسلامییەوە پەنایان بۆ بردوون و لەوێ نان و ژیان و ئازادى و کەرامەتیان پارێزراوە، داواى جێبەجێکردنى شەریعەت لە لەوێش دەکەن، گوایە ئەوان سیستمێکى باشتر لە دیموکراسییان پێیە.
نووسەرێکی دۆستم کە هەڵگرى ئەم دیدەیە، بۆى نووسیوم "برام.. ئیسلام دیدگای خۆی هەیە بۆ شێوازی حوکمڕانی و شوورا و هەڵبژاردنی حاکم.. لە ئیسلامدا هەڵبژاردن هەیە وەک چۆن لە دیموکراسیەتدا هەڵبژاردن هەیە.. بەڵام هەڵبژاردنەکەی ئێمە لەوەی دیموکراسیەت باشتر و موحتەرەمترە، چونکە ئەوەی ئێمە خەڵکی عاقڵ و خاوەن تەرح و نوخبە دەنگ دەدات، بەڵام لە دیموکراسیەتەکەی ئەواندا دەنگی گەمژەو گێل و پیرێکی تەواو بێ زاکیرە یەکسانە بەدەنگی خاوەن دکتۆرا و رۆشنبیر و رۆژنامەنووس.. ئەگەر دیموکراسیەت یەکم پێ بدا ئیسلام سەدم پێ دەدا".
دیارە ئەم دەقەى سەرەوە زیاتر کاردانەوەیە بەرامبەر ئەو "دیموکراسی"یەى بڕیاریان داوە بەناوى بوونى سیستمێکى باشترەوە رەتى بکەنەوە، ئەگەرنا پشتئەستوور نییە بە ئەزموون و نموونەیەکى ئیسلامى لەسەر ئاستى دەق و تیۆر و هەروەها لەسەر ئاستى پراکتیک و ئەزموونى حوکمڕانی کە نموونەیەکى باشتر و ئینسانیتر و پێشکەوتووتر و مەدەنیتر لە ئەزموونە دیموکراسیەکەى پێشکەش کردبێ، ئەمە جگە لەوەى هیچ بەڵگەیەکى لە دەقدا نییە بیسەلمێنێ لە سیستمى ئیسلامیدا دەنگدان هەر دەبێ تایبەتى نوخبە بێ، نەک جەماوەر و تاک تاکى کۆمەڵگە کە ئەو بە "خەڵکى گەمژە و گێل و پیرى بێ زاکیرە" وەسفی کردوون.
ئەمە یەکەم جاریش نییە لە بەرامبەر سیستم و دۆزینەوە باشەکانى سەردەمدا هەندێ بیرمەند و رەوتى ئیسلامى هەوڵ بدەن تەئسیلى ئەو شتانە و ئیدیعاى بوونى باشتر لەوانە لە دیندا بکەن، وەک ئەوەى لە سەردەمى باڵادەستیی ئیشتراکیەتدا مستەفا سوباعی باسی لە ئیشتراکیەتى ئیسلام و لە سەردەمى دۆزینەوە زانستیەکاندا رەوتێک باس لە ئیعجازى زانستى لە ئایەتەکانى قورئان و بگرە هەندێ حەدیسیشدا دەکەن.
بەهەرحاڵ منیش هاوڕام لەوەی عیبرەت لە ناوەڕۆکدایە و ناو هیچ گرنگ نییە، تۆ پێی مەڵێ دیموکراسی، کێشە نیە بەو مەرجەى نموونەیەکى نەک باشتر لەو، یان وەک ئەو پێشکەش بکەیت، بەڵام نەک بە دروشم و ریزکردنى ئایەت و حەدیس وەک تیۆر، بەڵکو بە نموونەى زیندووى مێژوویی و واقیعی. راستە دیموکراسی خەوش و خاڵى زۆرە و کەسیش حاشا لەوانە ناکا، بەڵام هەمیشە بەدیلى دیموکراسی تاکڕەوى و زۆردارییە.
بیری ئازادی و دادپەروەری لە دیموکراسی و سۆشیالیزم و لە ئیسلامیش کۆنترن، رەنگە لەگەڵ مرۆڤ پەیدا بووبن، بەڵام هەزاران ساڵ ئەزموون و هەڵە و راستکردنەوەی ویستووە تا کۆمەڵگەی بەشەری گەیشتووەتە ئاستێک لە هۆشیاری کە بتوانێ قبوڵی خواستەکانی ئازادی و دادپەروەری و مرۆڤدۆستی بکات و بۆ بەرجەستەکردن و پاراستنیان میکانیزم و سیستم دابنێ، تا رێ لە چڕبوونەوەی دەسەڵات لەدەستی کەس و بنەماڵەیەکدا بگرێ، تا مرۆڤ وەک مرۆڤ بەها و رێز و پشکی لە ژیاندا پارێزراو بێ. تا دەسەڵات ئاشتیانە و دوور لە خوێنڕشتن و زەبر و زەنگ ئاڵوگۆڕ بکرێ، تا خەڵک چاودێر بن بەسەر دەسەڵاتەوە و خەلیفە و سەرۆک نەبنە خواوەند و داوای پەرستن و ملکەچیی رەها لە رەعیەت بکەن. ئەمە ئەمڕۆ تا رادەیەکی زۆر باش، لە دیموکراسیەتی لیبرالیدا رەنگی داوەتەوە و ئاسەوارەکەیشی وا لەوێ دیارە، باشترین بەڵگە ئەوەیە کەمترین دەروازە لە سنوورەکانیدا بکرێتەوە بە دەیان و سەدان هەزار موسڵمان سەرکێشى بەژیانى خۆیان دەکەن بەئومێدى ئەوەى لەو مەملەکەتە نیشتەجێ ببن کە ئازادى و نان و کەرامەت هەیە.
بەڵام ئایا ئەمە لە ئیسلامدا هەیە یان هەبووە؟ پێموایە نەخێر. نزیکترین نموونە خیلافەتەکەى ئەبوبەکرى قورەیشى بەغدادییە لە موسڵ، پێش ئەویش ئیمارەتەکەى مەلا محەممەد عومەرى تاڵیبان لە ئەفغانستان کە بەر لە هەر پرۆژەیەک بۆ ئاوەدانى و خۆشگوزەرانى و دادپەوەرى و ئاشتیی کۆمەڵایەتى، پەنا بۆ تۆقاندن و چاوترساندنى خەڵک دەبا، شوێنەوارە مێژووییەکان دەتەقێنێتەوە، خەڵک شەلاقکارى و بەردباران دەکات و دەست و سەریان پەل دەدا، لەسەر جیاوازیی ئاین و مەزهەب بەشێک لە هاووڵاتیان دەچەوسێنێتەوە، هەمان جیاکارى لەو رژێمانەى ئیدیعاى پەیڕەویکردن لە سیستمى ئیسلامى دەکەن دووبارە دەبێتەوە، بڕوانە هەڵوێستى کۆمارى ئیسلامیی ئێران و حکومەتى شیعەمەشرەبى عێراق لە ئەهلى سوننە و هەڵوێستى شانشینى سعودى لە شیعەکانى ئەو وڵاتە.
ئەوەیە ئەو سیستمە "باشتر"ەى هەندێ لە برادەران بانگەشەى بۆ دەکەن؟!
ئەگەر ئەو سیستمە نموونەیی و حازرەى باس دەکرێ هەبووایە، مشتومڕ و پڕدانە یەکتر لەنێوان ئەنسار و موهاجیرین و لەنێو موهاجیرینیشدا لەنێو بەرەی ئەبوبەکری سدیق و عەلی کوڕى ئەبوتاڵیب لەسەر جێگرتنەوەی پێغەمبەر (د.خ) لە سەقیفەی بەنی ساعیدە رووی نەدەدا و پیاوە ژیرەکان هەڵبژاردنێکى هێمانە و ژیرانەیان دەکرد و دەبڕایەوە. بەڵام ئەمە بۆ نەکرا؟ راستیەکەى نەبوونی بنەما و میکانیزمی پێویست وای کرد هەر لایەکیان کۆمەڵێ پاساو بۆ هەقداریی خۆی ریز بکا و سەرئەنجام بەجۆرێ لە سەپاندن - بە ناڕەزایی ژمارەیەک لە سەرکردەکانى ئەنسار و لە قورەیشیەکانیش عەلی- کێشەکە ببڕێتەوە و بوو بە سەرەتای ئەو ناکۆکییە قووڵەی نێوان شیعە و سوننە کە تائێستاش خوێن لە برینەکەی دەتکێ.
ئەوە قۆناغی زێڕینى راشدین. پاشتر ئەوە هەر باس ناکرێ کە خیلافەت و ئیمامەت بوو بە میراتگری و بنەماڵەیی و خوێنێکی زۆر لەسەر دەسەڵات لەنێو موسڵماناندا رژا. بەیعەتەکەیش کە دەبوو ببێ بە گوزارشت لە ویستی ئازادانەی خەڵک، بوو بە شتێکی شکڵی و بەزۆر سەپاو.
ئەو ئاڵوگۆڕە ئاشتیانەی دەبوو لە دەسەڵاتدا روو بدا، قەت بەئاشتی رووی نەدا و ئەو (ئەهلی حەل و عەقد)ەی دەبوو باشترین نموونەی بەرپرسیارێتیی دەسەڵاتی ئیسلامی بێنێتە کایە و خەلیفە و سوڵتانەکان بەپێى بنەما ئوسوڵییەکان دابنێ و لابدات، هەر بەناوی بێ ناوەڕۆک مایەوە. ئەمە جگە لەوەى ئەسڵى دەستەواژەى (ئەهلى حەل و عەقد) خۆى دەستەواژەیەکى وەزعی و دانراوى عەقڵى بەشەرە و نە لە قورئان و نە لە حەدیسدا نییە. ئەمە جگە لەو ناکۆکیانەى لەبارەى چۆنێتی و چەندێتیی ئەندامانى ئەو دەستەیە هەن.
بۆیە چار ناچارە دەبێ سوود لە ئەزموونی بەشەری و دەسکەوتەکانى وەربگیرێ، نەک خۆ گرێ بدرێ بەو شێوە حوکمڕانیانەى لە مێژووی ئیسلامیدا هەبوون.
پێموایە بەشێکی زۆری حەساسیەتی هەندێ ناوەندی ئیسلامی بە (دیموکراسی) ئەوەیە لە مێژووی سیاسیی ئیسلامیدا ئەو سیستمە ئازادە نەبووە، ئەوەی هەبووە سیستمێکی شمولی تاکڕەو بووە و خەلیفە و سوڵتان دەسەڵاتی رەهایان هەبووە. خۆ ئەگەر نموونە راشیدیەکە درێژەى بکێشایە و پەرەى پێ بدرایە رەنگە شتێکى هاوشێوەى دیموکراسی لێ دەربچووایە، بەڵام ئەو ئەزموونە هەر زوو جوانەمەرگ بوو، سیستمێکى شمولى جێى گرتەوە و وەک (سیستمى شەرعى) لە کۆزەینى موسڵماندا ریشەى داکوتا، هەربۆیە رەوتە ئیسلامییە رادیکاڵەکان دیموکراسییان پێ کوفر و ناشەرعییە و خەون بەزیندووکردنەوەی ئەو سیستمەوە دەبینن، کە ئەویش لە بنەڕەتدا هەروەک دیموکراسی سیستمێکى وەزعیی مرۆڤکردە، بەڵام لە تایپێکى خراپ.
لە هەموو بارەکاندا ئیسلام سیستمێکى سیاسی بۆ بەڕێوەبردنى دەسەڵات نەهێناوە، ئەو سیستمەى لە سەردەمى خەلیفە و سوڵتان و ئەمیرەکانى مێژوودا -بەتایبەت پاش راشیدین- کارى پێکراوە، سیستمێکى بەشەریی مێژوویی بووە و نەشیتوانیوە ئەو ئازادی و ئارامى و یەکسانى و دادپەوەرى و مرۆڤدۆستیەى باس دەکرێ، بەدی بهێنێ، بەڵکو دەسەڵاتى شمولى و تاکڕەو بووە و بەهیچ شێوەیەک ناکرێ بە سیستمێکى باشتر لە دیموکراسی دابنرێ.