هەڕەشەكانی بەغدا، لە ئاستی كوردستانەوە بۆ ئاستێكی نێودەوڵەتی
ناردنە دەرەوەو نەناردنی نەوتی هەرێمی كوردستان بووەتە باسێكی هەرە گەرمی سیاسی لە كوردستان و عێراق و تەنانەت لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش. لەدوای 2003وە تاوەكو ئێستا حكومەتی ناوەند لە خەمی ئەوەدا بووە كە چۆن بتوانێ دەسەڵاتی رەهای هەبێ لەسەر داهات و سەروەریی وڵات. ئەمە وای لە حكومەتی بەغدا كردووە كەمتر بیر لە پلانێكی ستراتیژی بكاتەوە بو كۆتاییهێنان بە كێشە ناوخۆییەكانی وڵات و پەرە بە پێشڤەچوونی ئابووری و سیاسی بدات كە تا ئێستا نەیتوانیوە رێگەچارەیەك بدۆزێتەوە ببێتە مایەی پێكەوەژیان و بەشداریكردنی لایەنە سیاسییەكانی دیكە لە كاروباری بەڕێوەبردنی وڵاتدا.
وەك لە دوایین گوتاری عەبدولكەریم لعێبی وەزیری نەوتی عێراقدا دەركەوت، هەڕەشەكانی بەغدا لە ئاستی كوردستانەوە بۆ ئاستێكی نێودەوڵەتی پەرەی سەندووە، ئەمە هەڵەیەكی گەورەیە كە حكومەتی ناوەندی دەستیپێكردووە.
هەڕەشەكردن لە ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوان عێراق و توركیا لەلایەن وەزیری نەوتی عێراقەوە، چ سوودێكی هەیە بۆ وڵاتێكی وەك عێراق كە ناتوانێت تەنانەت بۆ پێداویستییە سەرەتاییەكانی پشت بە بازاڕی ناوخۆ ببەستێ و بەشی هەرە زۆری هاوردەكردنی كەلوپەلەكانی لە بازاڕەكانی توركیاوەیە؟ هەڕەشەی دەركردنی كۆمپانیا توركییەكان لە بازاڕەكانی عێراق تەنیا هاووڵاتی عێراقی باجەكەی دەدات.
لە هەمان كاتدا هەڕەشەكردن لە بلاك لیست كردنی كۆمپانیا بیانی و توركییەكان كە لە بواری نەوت لە عێراق كاردەكەن دەبێتە بەربەستێكی دیكە بۆ عێراق كە توركیا لەوانەیە دەرگا بازرگانی و سیاسییەكانی لەگەڵ بەغدا وەك كارتی فشار بەكاربهێنێ، بەتایبەتی بەربەست دروستكردن لە ناردنە دەرەوەی نەوتی عێراق لە رێگای بۆری كەركووك ـ جیهانەوە.
لەلایەكی دیكەوە ئەو لێدوانە جیاوازانەی لەناو رەوتە سیاسییەكانی بەغداوە دەبیسترێ لەبارەی ناردنە دەرەوەی نەوتی كوردستان لە رێگەی بۆری نەوتی هەولێرـ جیهان كە هەفتەیەك پێش وتارەكان نەرمتر بوون بۆ گەیشتن بە رێككەوتنێك لەبارەی دانانی میكانیزمێك بۆ ناردنە دەرەوەی نەوتی كوردستان لە رێی توركیا. بەڵام گوتاری وەزیری نەوتی عێراق پەیامێكی سەرسوڕهێنەر بوو بۆ كوردستان و بەتایبەتی بۆ توركیا كە دەكرێت بگوترێت، ئەم هەڵوێستە جیاوازانە، دەبێتە هۆی لەدەستدانی متمانە بە عێراق لەلایەن توركیا كە ئەمەش بە قازانجی كورد تەواو دەبێت و دەبێتە هۆی زیاتر لێك نزیكبوونەوەی هەولێر و ئەنقەرە لەسەر مەسەلەی نەوت و بازرگانی و هەروەها لەسەر ئاستی پەیوەندییە سیاسییەكان.
"ناردنە دەرەوەی نەوتی كوردستان دەبێتە مایەی لێك جیابوونەوەی عێراقی یەكگرتوو"، ئەمە ئەو لێكدانەوە و بیركردنەوەیەیە كە هەمیشە لە بەغداوە دەبیسترێ. بەڵام نەناردنە دەرەوەی ئەم وزەیەش دیسان دەبێتە هۆكارێك بۆ لێك جیابوونەوەی عێراقی یەكگرتوو. بە گوتەی وەزیری نەوتی عێراق "ئەگەر هەرێم نەتوانێت 400 هەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێكدا بنێرێتە دەرەوە، بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان لەلایەن عێراقەوە دەبڕێت". هەڕەشەكردن لە بڕینی بەشە بودجەی كوردستان زەنگێكی مەترسیدارە كە عێراق بەرەو جیابوونەوە دەبات لە دواڕۆژێكی نزیكدا.
بەڵام بەڕای من، ئەم یەكێتییەی كە لەعێراق باس دەكرێت تەنیا مەرەكەبی سەر كاغەزە. بەڵگەش بۆ ئەوە، لەساڵی 2003وە تا ئێستا دەسەڵاتی ناوەندی نەیتوانیوە حوكمڕانییەكی حەكیمانە پێشانبدات، ئەمە جگە لەوەی نەیتوانیوە كێشە ناوخۆییەكان كەمتر بكاتەوە، دەتوانرێت بگوترێ بەشێك بووە لە دروستكردنی كێشە. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هەموو هەڕەشەو گوشارانەی كە حكومەتی ناوەند لەسەر هەرێمەكانی دروستكردووە. بۆ نموونە ئاڵۆزییەكانی ئێستای ئەنبار كە دەبووایە زووتر چارەسەر كرابایە نەوەك دەست بە كێشە نانەوە بكات لەگەڵ هەرێمی كوردستان.
ئەم هەڵوێستە توندانەی دوایی وا لە دەسەڵاتدارانی ئەمریكا دەكات فشاری زیاتر بخاتە سەر نوری مالیكی سەرۆك وەزیرانی عێراق بۆئەوەی كۆتایی بە ململانێی نێوان هەرێمی كوردستان و بەغدا لەسەر مەسەلەی ناردنە دەرەوەی نەوت بهێنێ و دەست بە چاكسازی ناوخۆیی بكات. لەو پێوەندییە تەلەفۆنییەی لە نێوان جۆ بایدن جێگری سەرۆكی ئەمەریكا و نوری مالیكی دەركەوت كە ئەمەریكا داوا لە دەسەڵاتدارانی عێراق دەكات بە زووترین كات دەست بە داڕشتنی میكانیزمێك و دۆزینەوەی رێگە چارەیەك بكەن بۆ كۆتاییهێنان بە كێشەكانی نێوان بەغدا و هەولێر و دۆزینەوەی رێگە چارەیەك بۆ رێگرتن لە ئاڵۆزییەكانی ناوخۆی عێراق.
ئەگەر بەغدا لەسەر ئەم جۆرە سیاسەتكردنە بەردەوام بێت، ئەوا تووشی نەهامەتی زیاتر دەبێت، هەم لە دەست كێشە ناوخۆییەكانی و هەروەها لەڕووی پەیوەندییە بازرگانی و سیاسییەكانی لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەر كە ئەمڕۆ عێراق پێویستییەكی یەكجار زۆری بە پەیوەندی دۆستانە، دیپلۆماسی و بازرگانی و سیاسی لەگەڵ وڵاتانی وەك توركیا هەیە بۆ ئارامكردنەوەی توندوتیژییەكانی ناوخۆ، بە هێزكردنی پێگەی سیاسی عێراق لەناو كومەڵگای نێودەوڵەتی و هەروەها بووژاندنەوەی بازاڕی ناوخۆ و دابینكردنی خواستی بازاڕی ناوخۆ كە پێگە بەهێزەكەی توركیا لە رووی سیاسی و ئابووریەوە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ناتوانرێ نادیدە بگیرێت.