هەلێكی زێڕین بۆ بنیاتنانی دەوڵەتێكی ناوازە
لە وتاری پێشوودا باسمان لە مۆدێلی حوكمڕانیی عێراق كرد وەك مۆدێلێكی نێگەتیڤ، مۆدێلێك كە دەبێ هەموو هەوڵێك بدەین بۆ ئەوەی وەكو ئەو نەبین. لێرەدا هەوڵ دەدەین باس لە چوارچێوەیەكی كردەیی بكەین بۆ بەشداریی بێمەرجی كەمینەكان لە پرۆسەی دروستكردنی دەوڵەتێكدا كە هیچ نەتەوە و ئاینێك هەژموونی نەبێت بەسەر ئەوانی تردا.
دەوڵەتی عێراق، هەر لە سەرەتای دروستبوونییەوە تا ئەمڕۆ، نەیتوانیوە ببێتە نیشتیمانێك بۆ هەمووان و لە ئەنجامدا هەستی نیشتیمانپەروەری دروست نەبووە. دەوڵەت لە عێراق نەیتوانیوە شوناسێكی سەربەخۆی سیاسی- یاسایی وەربگرێت، بەڵكو تەنها وەك دیوەخان/ تەكیەی نەتەوەی سەردەست وێناكراوە، رۆژێك مزگەوتێكە لەسایەی عەرەبی سوننەدا و رۆژێكی تر حوسەینییەیە لە سێبەری عەرەبی شیعەدا. لە دەوڵەتێكی لەم جۆرەدا، كەمینەكان دەخرێنە بەردەم بژارەی قبوڵكردنی چوارچێوەی سەپێنراو یان پۆلێنكردن وەك خیانەتكار. چونكە ئەوەی لەم روانگەیەدا سەروەری دەوڵەتە، خەڵك نییە، بەڵكو گرووپێكی دیاریكراوە لە خەڵك كە شوناسێكی "نەتەوەیی باڵا" و "ئاینیی پیرۆزیان" هەیە.
هەرێمی كوردستان وەك كیانێكی ددانپێدانراو، چەندین ساڵە وەك دەوڵەت كاردەكات. لە زۆر رووەوە هەرێمی كوردستان سەركەوتووتر بووە لە دەوڵەتی عێراق و كۆمەڵێك هەنگاو لەپێش عێراقەوە بووە. كەمینەكان كە لە دۆزەخی عێراق رادەكەن، لە هەرێمی كوردستان ئامێزیان بۆ دەكرێتەوە. بەڵام لەم چەند ساڵەی دواییدا، هەرێمی كوردستان رووبەڕووی كۆمەڵێك هەژانی سیاسی، سەربازی و ئابووری بووەوە و یەكێك لە ئاكامە خراپەكانیشی پشتكردنە ئەو پرەنسیپە دیموكراسییانە بوو كە جێی سەرنجی جیهان بوون.
ئێستا كاتێكی گونجاوە بۆ راستكردنەوەی ئەم رێچكەیە و دووپاتكردنەوەی پابەندبوون بە پرەنسیپەكانی دیموكراسی و مافی مرۆڤ، لەڕێگەی داڕشتنی چوارچێوەیەكی سیاسی-یاساییەوە بۆ كیانی ئایندەی هەرێمی كوردستان و ناوچە ئازادكراوەكان (دەوڵەت بێت یان هەر فۆرمێكی تر)، چوارچێوەیەك كە لە پرۆسەیەكی دیموكراسیدا دابڕێژرێت بۆ سیستمێكی سیاسی كە دیموكرات، فیدراڵ، سێكولار و مەدەنی بێت.
لەڕاستیدا رێكخستنی یاسایی ئێستا بەپێی دەستووری عێراق بۆ پەیوەندییەكانی هەرێم و بەغدا، گونجاو نییە بۆ ئەم دۆخە تازەیە. دەسەڵاتدارانی عێراق بەردەوام كاردەكەن بۆ دواخستن و هەڵواسینی دۆسییەكان، بەئامانجی ئەوەی لەكاتی بەهێزبوونەوەیاندا بەو شێوەیە چارەسەریان بكەن كە خۆیان دەیانەوێت. ئەم عەقڵیەتە لە پشت جێبەجێنەكردنی ماددەی 140 ـەوە بەڕوونی ئامادەیە. كەواتە ناكرێت سەركردایەتی كورد و پێكهاتەكانی تری كوردستان بەشداربن لە دواخستنی پرسەكاندا، بەڵكو پێویستە هەوڵی چارەسەركردنیان بدەن، لەڕێگەی گەڵاڵەكردنی دۆكیۆمێنتێكەوە كە بەغدا و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ناچار بكات كاردانەوەی پێویستیان هەبێت.
رێگەكان زۆرن بۆ داڕشتنی چوارچێوەیەكی یاسایی لەم جۆرە: پەرلەمان، ئەنجوومەنێكی كاتی، پلاتفۆرم یان بەرەیەكی سیاسی و هتد... بەدەر لەوەی چ رێگەیەك دەگیرێتەبەر، گرنگە پرۆسەكە كراوە و دیموكراتی بێت و هەموو گرووپ و پێكهاتەكان بەشداری بكەن. ئەزموونی پێشتری ئێمە لەم ڕووەوە، ئومێدبەخش نییە. پەرلەمان، وەك دیموكراتیترین دامەزراوەی سیاسی، وێڕای ئەوەی لەژێر هەژموونی حیزبەكاندا دەنگی نووسابوو، كەچی بەو دەنگە نووساوەشەوە، هاواری دەكرد بۆ كەمكردنەوەی مافی كەمینەكان و نوێنەرایەتیان لە لیژنەكانی داڕشتن و پێداچوونەوەی رەشنووسی دەستوور! دەكرێت لە داهاتوودا لەكاتی داڕشتنی هەر دۆكیۆمێنتێكی لەم جۆرەدا، كۆمەڵێك پرەنسیپی وەك كرانەوە، دیموكراسیبوون، نوێنەرایەتی هەموو پێكهاتەكان، نە سەپاندنی هیچ شوناسێكی نەتەوەیی و ئاینیی، بكرێنە بنەمای كاری ئەو جۆرە لیژنە یان ئەنجوومەنەی دۆكیۆمێنتێكی لەم جۆرە دادەڕێژن.
رەهەندێكی كردەیی كە زۆر گرنگە بۆ هەر پرۆسەیەكی ئاشتیانەی بونیاتنانی دەوڵەتێكی مەدەنی، بەشداری سیاسیی كەمینەكانە لە كۆی پرۆسەی بونیاتنانی دەوڵەتدا. دیاریكردنی جێگری سەرۆكی دەوڵەت و حكومەت یان چەند وەزارەتێكی سیادی بۆ كەمینە جیاوازەكان، یان زامنی ژمارەی نوێنەرەكانیان لە پەرلەمان لەڕێگەی كۆتاوە، كۆمەڵێك میكانیزمی كردەیی گرنگن. بەڵام لەمانە گرنگتر بەشداری سیاسیی كەمینەكانە لە دانانی ئەم جۆرە میكانیزمانەدا.
ئەوەی زامنی سەركەوتنی پرۆسەی ئەم بەشدارییە دەكات و ئارامیی دەبەخشێت بە كەمینەكان، بەشداریی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانە، بەتایبەتی ئاژانسە تایبەتەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان. بۆ نموونە، ئەنجوومەنێكی تایبەتی هەمەلایەن، بەنوێنەرایەتی دادوەرانەی هەموو پێكهاتەكانی كوردستان، لەژێر سەرپەرشتی ئاژانسێكی تایبەتمەندی نەتەوە یەكگرتووەكاندا، كار بكەن بۆ داڕشتنی بەڵگەنامەیەكی یاسایی كە ببێتە بنەما بۆ دەوڵەتی ئایندە (یان هەرێمی كوردستان و ناوچە ئازادكراوەكان)، ئەنجامی كاری ئەم ئەنجوومەنە رەوایەتی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی بەدەستدەهێنێت.
پێویستە لەكاتی داڕشتنی هەر چوارچێوەیەكی یاسایی (دەستوور یان یاسای بنەڕەتی) بۆ كۆمەڵگەیەكی فرەنەتەوە و فرەئایین، بیر لە ئاستەنگەكانی جێبەجێكردن بكرێتەوە. دیسان عێراق لەم ڕووەوە مۆدێلێكە كە دەبێت هەوڵ بدەین وەك ئەو نەبین. دەستووری نوێی عێراق (ئەگەرچی ئەو كاغەزە ناهێنێت كە لەسەری نووسراوە!) كۆمەڵێك پرنسیپی یاسایی گرنگی جێگیر كردووە، بەڵام لە واقیعدا هیچ یەكێك لەوانە جێبەجێ ناكرێن، ئەمەش هۆكارە بۆ ئەوەی كەس جیاوازی لەنێوان فەرمانڕەواكانی ئێستا و رابردوو نەبینێت، كەواتە پێویستە چوارچێوە یاساییەكە هەر لەسەرەتاوە بیر لە كێشەی جێبەجێنەكردن بكاتەوە و میكانیزم و زامنی گونجاو دابنێت بۆ رێگرتن لە هەڵواسینی چوارچێوە یاساییەكە لە بەرژەوەندی لایەنێكی دیاریكراو.
پرۆسەی بونیاتنانی دەوڵەت پرۆسەیەكی یەك هەنگاوی نییە و لە راگەیاندنی دەوڵەتدا كورت ناكرێتەوە، بەڵكو پرۆسەیەكە كە بەدرێژایی تەمەنی دەوڵەت بەردەوام دەبێت. لەبەرئەوە بەشداریی راستەقینەی كەمینەكان هەر لەسەرەتای پرۆسەكەوە، زامنی دروستبوونی هەستی نیشتیمانپەروەریی راستەقینە دەكات و دەبێتە رێگر لەبەردەم دەستوەردانی دەرەكی و بەكارهێنانی كەمینەكان وەك دەستكەلا لەلایەن هێزە دەرەكییەكانەوە. كەمینەكان كاتێك هەستی نیشتمانپەروەریی راستەقینەیان دەبێت، كە دەوڵەت بێلایەن بێت بەرامبەر بە شوناسی هەموو پێكهاتەكان و ئەركی پاراستنی هەموو هاووڵاتیەك بێت بەدەر لە شوناسی.
هیچ ڕێگەیەك لەوە كاریگەرتر نییە كە كەمینەكان بەشداربن لە دیزاینی ئەو دەوڵەتەی تێیدا دەژین و دەیانپارێزێت. كوردستان هەلێكی زێڕینی هەیە بۆ دانانی بناغەی دەوڵەتێكی ناوازە و جیاواز لە دەوڵەتانی ناوچەكە، كە دواجار ئەم ناوازەییە دەبێتە كرۆكی دەوڵەتێكی سەركەوتوو و خۆشگوزەران.