هەژاریی زانستی لە میدیادا
بڵاوكردنەوەی بابەت و هەواڵی زانستی كاریگەری راستەوخۆی هەیە لەسەر ژیانی خەڵك. نەزانی و بێسەروبەری لە بڵاوكردنەوەی بابەت و زانیاریی زانستی لە میدیای كوردیدا گەیشتووەتە رادەیەك كە مەترسی هەیە بۆ سەر نەوەكانی داهاتوو. لەم نووسینەدا هەوڵدەدەم لە رێی نموونەیەكەوە ئەو مەترسیانە دەستنیشان بكەم. هەفتەی رابردوو تەلەفزیۆنی رووداو راپۆرتێكی پەخشكرد لەبارەی (حەبی مەنع) كە لێوانلێو بوو لە زانیاریی نادروست. لەو راپۆرتەدا كە لە سایتی رووداو (http://rudaw.net/sorani/sa7a/221220131) بڵاوكراوەتەوە، هاتووە كە لە ئەمەریكا توێژینەوەیەك دەریخستووە بەكارهێنانی حەبی مەنع دەبێتە مایەی كوێری.
ئامادەكاری ئەو راپۆرتە لەبەرئەوەی شارەزایی لە بواری زانست و پزیشكیدا نییە، هەڵەیەكی گەورەی كردووە كە دەڵێت بەكارهێنانی ئەو حەبە دەبێتە مایەی كوێری. بەڵام لەڕاستیدا توێژینەوەیەكی ئەمەریكی دەریخستووە ئەو 3000 (نەوەك 300) ژنە بەشداربووەی توێژینەوەكە كە بۆ ماوەی سێ ساڵ و زیاتر ئەم حەبەیان بەكارهێناوە، ئەگەری تووشبوونیان بە گلاوكۆما (كە هۆكارێكی سەرەكییە بۆ كوێربوون)، بە رێژەی 50% زیادی كردووە. گرنگە سەرنج بدرێتە گوزارەی "ئەگەری تووشبوون زیادی كردووە". "ئەگەری تووشبوون" جیاوازە لە"دەبێتە مایەی تووشبوون". خاڵێكی زێدە گرنگی دیكە كە لە راپۆرتەكەدا زۆر سەرپێییانە مامەڵەی لەگەڵ كراوە، بریتییە لە جیاوازیی نێوان هۆكار و پەیوەندی. پێویستە كارمەندانی میدیایی كە كار لەسەر بابەتی هەستیار دەكەن، لەوە تێبگەن كە جیاوازییەكی یەكجار گەورە و گرنگ لە نێوان (پەیوەندی و هۆكار)دا هەیە.
لە زمانی ئینگلیزیدا ئەم دوو چەمكە بەم جۆرەن:
١- correlation- هاوپەیوەندی: واتە بابەتێك پەیوەندی هەبێت بە بابەتێكی دیكەوە.
٢- causation- هۆكار: واتە بابەتێك ببێتە هۆی روودانی بابەتێكی دیكە.
ئەم جیاكارییە لە زانستی سروشتی و كۆمەڵایەتی و توێژینەوە و ئاماردا زۆر گرنگە بە وردی مامەڵە بكرێت. كاتێك دوو شت پەیوەندییان بە یەكەوە هەیە، مەرج نییە یەكێكیان هۆكاری روودانی ئەوی دیكەیان بێت. دەستەواژەیەكی باو هەیە كە دەڵێت "هاوپەیوەندی بەمانای هۆكار نایەت" (correlation does not imply causation).
بۆ نموونە: جگەركێشان و شێرپەنجەی سییەكان.
"جگەرەكێشان دەبێتە هۆی تووشبوون بە شێرپەنجەی سییەكان". ئاشكرایە ئەم رستەیە راست نییە، چونكە مەرج نییە هەموو ئەوانەی جگەرەكێشن، تووشی شێرپەنجەی سییەكان ببن.
بەڵام لە بواری پزیشكیدا پەیوەندییەك هەیە لە نێوان جگەرەكێشان و شێرپەنجەی سییەكاندا. ئەوانەی كە جگەرەكێشن، ئەگەری تووشبوونیان بە شێرپەنجەی سییەكان زیاتر دەبێت. واتە پەیوەندی هەیە لە نێوان جگەركێشان و شێرپەنجەی سییەكاندا، بەڵام مەرج نییە یەكەم ببێتە هۆی روودانی دووەم.
لە هەمان راپۆرتدا دكتۆرێك دەڵێت كە حەبی مەنع "دەبێتە هۆی مەیینی خوێن (مەبەستی لە كڵۆبوونی خوێنە) ئەویش دەكاتە هۆی مردن... وەزنیان زیاد دەبێت". ئەم قسانە راست نین، چونكە بەگوێرەی زۆربەی سەرچاوە زانستییەكان، بەرزبوونەوەی رێژەی كڵۆبوونی خوێن (blood clot) بەندە بە چەند هۆكارێكی دیكەوە، لەوانە كێشی لەش و تەمەن و جگەرەكێشان و.. هتد. هەروەها بەگوێرەی توێژینەوەیەكی راسپێردراو لەلایەن فەرمانگەی خۆراك و دەرمانی سەر بە حكومەتی ویلایەتە یەكگرتووكان، بوونی هۆرمۆنی "درۆسپێرەنۆن Drospirenone" كە هۆرمۆنێكی دەستكردە لە حەبی مەنعدا بەكاردێت، ئەگەری كڵۆبوونی خوێن زیاد دەكات و ئەو هۆرمۆنە تەنها لەو حەبی مەنعانەدا هەیە كە ئەم ناوانەیان هەیە: (Yasmin، Yasminelle، Yaz، Beyaz، Ocella، Zarah، Angeliq). واتە هەموو حەبێكی مەنع ئەم هۆرمۆنەی تێدا نییە.
هەروەها هیچ توێژینەوەیەكی جێی متمانە نییە لە بواری پزیشكیدا دەریبخات كە بەكارهێنانی حەبی مەنع دەبێتە مایەی قەڵەوی. ئەو زانیارییە تەنها زانیارییەكی میللییە و هیچ بەڵگەیەكی زانستی لەسەر نییە.
ئەمانە دەریدەخەن كە كارمەندانی میدیا لە كوردستان سەرپێییانە تاوتوێی مەسەلەی گەورە و جدی دەكەن كە پەیوەستن بە ژیان و بەختەوەریی خەڵكەوە و ئەنجامی ئەو كارەشیان دەبێتە تۆقاندن و دوورخستنەوەی خەڵك لە پێشكەوتن و دەستكەوتەكانی زانست و بێبەشكردنی خەڵك لە سوودەكانیان. لە هەر شوێنێكیش زانست بێبەها كرا، جادووگەری و خورافە و چەوتباوەڕی بەرقەرار دەبێت.
لەلایەكی دیكەوە بێئاگایی و بیركردنەوەی ئایدیۆلۆجی ئەو پزیشكانەی كە بەبێ پشتبەستن بە دوایین پێشهاتەكانی زانست و لەبەر ئاگادارنەبوونیان لە نوێترین توێژنەوە و داهێنانەكان، بەردەوامن لە بەخشینەوەی چەوتباوەڕی بەناوی زانستەوە.
بۆ ئەوەی زانیاری دروست بگاتە خەڵك، پێویستە میدیایەكی چالاك و جێی متمانە هەبێت كە بە شارەزایی و ئەمانەتەوە هەواڵ و زانیاری بگوازێتەوە و دووربكەوێتەوە لە نەزانی و كاری نیوەناچڵ و چەواشەكارانە.
واچاكە پزیشكەكانیش زیاتر ئاگاداری دوایین پێشهاتەكانی زانست و توێژنەوەكان بن و زانیاری ناتەواو لە میدیاكانەوە بڵاونەكەنەوە كە كاریگەری سەلبی و هەندێك جار كوشندەشیان دەبێت لەسەر ژیانی خەڵك.