ئەو دووبارە لێرەیە

لە روانینێكی خێرا و گشتیدا بۆ هەموو ئەو كارەساتانەی لە دونیای ئەمڕۆدا رۆژانە روودەدەن، جیا لە رۆڵی دیكتاتۆر و سیاسەتی درۆزنانەی وڵاتە زلهێزەكان و زۆر هۆكاری دیكە، بەرجەستەبوونی رۆڵی میدیا لە بەلاڕێدابردن و شێواندنی حەقیقەت و راستییەكان شتێكی زۆر بەرچاوە. زۆر جار رۆڵ و كاریگەریی میدیا لە خوڵقاندنی كارەساتەكاندا زۆر زیاترە لە چەكێكی ئەتۆمیی بەهێز، چوون دەتوانرێت لە رێگای میدیاوە دیكتاتۆرێك بێتە سەر دەسەڵات كە توانای بەكارهێنانی هەموو ئامرازێكی مەترسیداری بۆ سەر مرۆڤایەتی هەبێت. پییەر بۆردیۆ كۆمەڵناس و مرۆڤناسی فەرەنسی بە شێوەیەكی ورد باس لە مەترسییەكانی میدیا و ژورنالیزم دەكات و پێیوایە كە میدیا و مۆراڵی ژورنالیزم دەتوانن مەترسی و هەڕەشەیەكی گەورە بن بۆ سەر ژیانی سیاسی و دیموكراسی. 

بۆردیۆ دەڵێت كە زۆرێ لە میدیاكان گۆڕەپانێكن بۆ ئەو ژورنالیستانەی لە پێناوی بەدەستهێنانی جەماوەر و بینەر و گوێگری زۆرتر ئامادەن بە شێوەگەلێكی تایبەت بابەتگەلێكی رەگەزپەرستانە بەرجەستە بكەن و بێ ئەوەی تەنانەت بیانەوێت و بێ ئاگای خۆیان، گەشە بە بیری فاشیزم دەدەن. بۆردیۆ پێیوایە كە میدیا وەك ناوەند و كەرەستەیەكی گەیاندنی راستی ئیش ناكات و لە پشتی میدیاكاندا هەندێ شتی نهێنی هەیە كە كۆمەڵگا ئاگاداری نییە و ئەوەی هەیە و روودەدات ئەوەیە كە زمانحاڵی كەسی میدیاكار دەڵێت: "من دەمەوێت خۆم پیشانی خەڵك بدەم و خۆم نمایش بكەم". 

بۆردیۆ بۆ ئەم مەبەستە ئاماژە بە رستەیەكی بركلی دەكات كە دەڵێت: "بوون واتە وەرگرتن". بركلی بوونی وەك ئەو كاریگەرییانە تەماشا دەكرد كە شتەكان لەسەر هەستەكانمان جێیدەهێڵن، گەر شتێك هەست وەرینەگرت بوونی نییە، بوون بریتییە لەوەی بە هەست وەریدەگرین. لێرەوە میدیاكانیش تەنیا ئەو بەشەی بوونیان بۆ گرنگە كە كار لە هەستەكانمان دەكات، راستی ئەوەیە كە وەریدەگرین، نەوەك ئەوە بێ كە بووە، كەواتە راستی ئەوەیە كە ژورنالیستەكان دروستی دەكەن. بەگشتی بۆردیۆ روانینێكی رەشبینانەی بۆ میدیا و بەتایبەت تیڤی هەیە و پێیوایە كە تیڤی بەهۆی ئەوەی دەتوانێت كەڵك لە وێنەی زیندوو وەربگرێت، باشتر و ئاسانتر دەتوانێت بینەر بخاتە ژێر كاریگەریی ئەو سیاسەتەی كە پەیڕەوی دەكات. بۆردیۆ لە كتێبی «دەربارەی تیڤی و دەسەڵاتی ژورنالیزم» بە وردی باس لە مەترسییەكانی ئامێری تەلەفزیۆن دەكات.

یەكێك لەو فیلمانەی ئەم دواییانە سەیرم كرد و حەقیقەتی زۆری ئەم كتێبەی بۆردیۆمان روونتر بۆ دەردەخات، فیلمێكە بە ناوی (ئەو دووبارە لێرەیە). فیلمەكە لە رۆمانێكەوە وەرگیراوە بە هەمان ناو و لە نووسینی نووسەری ئاڵمانی تیمۆر وێرمێشە. فیلمەكە باس لە گەڕانەوەی هیتلەر دەكات. لە هاوینێكی گەرمی بێرلینی ساڵی 2011 دا، هیتلەر لەناكاو لە نزیك نیشتەجێی پێشووی خۆی بە جلە سەربازییەكانیەوە لە نزیك شوێنی یارییەكی منداڵاندا بە ئاگا دێتەوە. بێ ئەوەی بزانێت چی بەسەردا هاتووە دەست دەكات بە گەڕان بە جادە و كۆڵانەكانی شاردا، بەبێ ئەوەی هیچ زانیارییەكی تەواوی لەسەر رووداوەكانی دوای كۆتایی شەڕی دووەمی جیهانی هەبێت، هەندێك خەڵك تەنیا وەك مرۆڤێكی سەیر و نانۆرماڵ سەیری دەكەن، بەڵام هەندێكی تر بیر لەوە دەكەنەوە كە دەتوانن بیكەن بە سوژەیەك بۆ شۆیەكی تیڤی و لەو رێگایەوە سەرنجی خەڵك زیاتر رابكێشن بۆ لای كەناڵەكەی خۆیان. 

بەم شێوەیە هیتلەر جارێكی تر لە پیاوێكی بێ شوێنەوە كە خەڵك تەنیا وەك كەسێكی شێت و نانۆرماڵ سەیریان دەكرد، لەڕێی بەرنامەیەكی تیڤییەوە كە راپۆرتسازێك ئامادەی دەكات، دەبێتەوە بە هیتلەرەكەی جاران و خەڵك بە تامەزرۆییەوە گوێی بۆ دەگرن و شاد دەبنەوە بە دیداری  و لەڕێی ئەوەوە بۆچوونە رەگەزپەرستانەكانی خۆیان دەسەلمێننەوە. فیلمەكە ئەوەمان بۆ دەردەخات كە لە كۆمەڵگایەكی كراوە و مۆدێرنی وەك ئاڵمانیاشدا سەرهەڵدانی دیكتاتۆر دەتوانێت لەڕێی میدیاكانەوە شتێكی چاوەڕوانكراو بێت. بۆردیۆ دەڵێت كە ژۆرنال و تیڤییەكان بۆ ئەوەی لە یەكتر دوانەكەون، دایمە لە هەوڵی ئەوەدان بە خێرایی دەستیان بگاتە بابەتێك و لە كێبڕكێ لەگەڵ یەكتردان بۆ ئەوەی پێشی یەك بدەنەوە و بتوانن بینەر و گوێگری زۆرتر بۆ خۆیان كۆبكەنەوە، بۆ ئەو مەبەستەش پەنا دەبەنە بەر ئیشی فەوری و خێرا و ناچاری. بۆردیۆ ئاماژە بەو رستەیەی ئەفلاتون دەكات كە دەڵێت: "لەژێر بارودۆخی ناچاریدا بیركردنەوە مومكین نییە"، بێگومان لە نێوان بیر و كاتدا پەیوەندییەك هەیە، بۆردیۆ ئەو پرسیارە دەكات كە ئایا مرۆڤ دەتوانێت بە خێرایی بیر بكاتەوە? بۆردیۆ دەڵێت كە تیڤی بۆ ئەم مەبەستە لە خێرایی كەڵك وەردەگرێت. لای ئەو تیڤی ئامێرێكە "بیروبۆچوونی ئامادەكراو" وەك خواردنە فاستفوودەكان پێشكەش بە جەماوەرێك دەكات كە نە دەرفەتی بیركردنەوەی قووڵیان هەیە و نە حەزیش دەكەن قووڵ لەسەر كێشە یان بابەتێك بیربكەنەوە.

 لە تیڤیدا هەواڵی دروستكراو و خێرا و بەسەرداسەپێنراو دەخرێتە بەردەست و هەر لەوێشدا مانا و ناوەڕۆك و مێژوو و پاشخانی بۆ دروست دەكرێ. بینەرانی تیڤی نایانەوێت یا ناتوانن و كەرەستەیان نییە دوای راست و دروستی شتەكان بكەون، لێرەوە ئەوەی میدیا دەیڵێت و ریكلامی بۆ دەكات و جوان دەریدەخات، دەبێتە جوان، ئەوەشی میدیا دەیشێوێنێت، دەبێتە شێواو. 

بەم شێوەیەش پرۆسەی گەمژەكردنی كۆمەڵگا بە شێوەیەكی ناهوشیارانە بەڕێوەدەچێت لەڕێی بكەرە كۆمەڵایەتییەكانەوە كە بەشێكیان لەناو تیڤیدان و بەشێكی تریشیان مەسرەفكەری بەرنامەكانی ئەون. بەم جۆرە، دەسەڵات بەشێوەیەكی هەرزان و كەم تێچوو بەردەوام خۆی بەرهەم دەهێنێتەوە. نووسەری رۆمانی «ئەو دووبارە لێرەیە» بە زمانێكی تەنز و كۆمێدی پێماندەڵێت كە هیتلەر لە دونیای ئەمڕۆشدا لەڕێی میدیاكانەوە توانای گەڕانەوەی هەیە، ئەمجارە پێویستی بە حیزبێكی زەبەلاح نییە، بەرنامە و كەناڵەكانی گەمژەكردن بەو كارە هەڵدەستن و خەڵكی بۆ كۆدەكەنەوە. مەرج نییە چەكەكەی هەر سوپا و تۆپخانە بێت، بەڵكو بەرنامەیەكی كۆمیدی دەتوانێت بیكاتە ئەستێرە. 

زۆر جار كە سەیری رابردووی نازییەكان دەكەین، بە دڵنیاییەوە بێزاریی خۆمان بەرامبەر بەوانە دەردەبڕین كە لە ژێر كاریگەریی هیتلەر و دەسەڵاتەكەیدا ئەو هەموو كارەسات و جنایەتەیان خولقاندووە، لەوانەیە بیركردنەوەی ئەو سەردەمەیان جێگای گاڵتە و بێزاری بێت بۆ ئێمە و بە دڵنیاییەوە بە خۆمان بڵێن كە ئێمە هیچ كات لە دۆخێكی وەهادا ناتوانین لەژێر كاریگەریی هیچ بیرێكدا فریوی هیچ دیكتاتۆرێك بخۆین، بەڵام رۆمانی «ئەو دووبارە لێرەیە» ئەو حەقیقەتە تاڵەمان بۆ دەردەخات كە لە هەر سەردەمێكدا هیتلەرێك لەناو ناخی هەموواندا هەیە و تەنیا چاوەڕێ دەكات دەرفەت و شوێن و كاتی گونجاوی بۆ بڕەخسێت بۆ ئەوەی خۆی نیشان بدات. بەتایبەتی لە سەردەمی نوێدا، بە پێچەوانەی ئەو بیروباوەڕانەی كە  وادەزانن مرۆڤ چوون گەشەی كردووە، ئیتر پێدەچێت كەمتر بكەوێتە ژێر كاریگەریی بیری خەتەرناك و مەترسیدارەوە، لە ئەمڕۆدا بەهۆی میدیا و سۆشیالمیدیاوە چیتر تاكگەرایی مانای نەماوە و زۆرینەی كۆمەڵگا جۆرە بیركردنەوەیەكی تودەیی و جەماوەرییان لا دروست بووە و كۆمەڵ چی بیربكاتەوە و چی بە راست بزانێت، بێ ئەوەی بزانن ئاخۆ ئەوە راستییە یان چیرۆكێكی دەستكرد و شێوێنراوە، باوەڕی پێدەكەن. 

میدیا ئەو مرۆڤە گەمژەیە دروست دەكات كە بێ ئەوەی هیچ زانیارییەكی تەواوی هەبێ، حوكمی پێشوەخت بەسەر هەموو دیاردەیەكدا دەدات. رووداوەكان لە هەموو پاشخان و مێژوویەك دادەبڕن و  شتێكی لێ دروست دەكەن كە خۆیان دەیانەوێت. لەسەر ئەم زەمینەیەش زۆر ئاسان دیكتاتۆرەكان گەورە دەبن و بە ئامانجی خۆیان دەگەن.