كتێب و زانین.. گەڕان بەدوای كامڵبووندا، یان ئاشكراكردنی نەزانی..؟!
* عەدالەت عەبدوڵڵا
رەنگە مرۆڤ زۆر لەگەڵ ئەو وتەزایەی فەیلەسوفی ئینگلیزی فرانسیس بیكۆن (1561-1626) نەبێ كە دەڵێ: خوێندنەوە، مرۆڤی تەواو دەخوڵقێنێ". ئەم بۆچوونە تەنیا لە روانگەیەكی ئاینییەوە نییە كە وای دەبینێ تەواوبوون/ كەماڵ، تەنها بۆ یەزدانە (الكمال للله)، بەڵكو زانست و فەلسەفەش دەیسەلمێنن.ئەگەر لە بواری زانستدا، زانستی دەروونناسی بە نموونە وەربگریت، بەتایبەتی لەگەڵ گەورە دەروونشیكاری نەمساوی سیگمون فرۆید (1856-1939)، ئەوا بۆت روون دەبێتەوە كە دەزگای دەروونی مرۆڤ Psychology، وەكچۆن دەزگایەكی ئاڵۆزە، بە هەمان ئەندازەش دەزگایەكی دابەشبووە. كەسایەتیی مرۆڤ، بەركەوتەی ململانێی نێوان سێ رەگەز، یان سێ سیستەمە لە سایكۆلۆژیای خۆیدا:-
- یەكەمیان: (Id) كە كانگای حەز و چێژە، بەهۆی ئەمەشەوە، دەبینی كە كەم و زۆر، لۆژیك و ئاكار و واقع، رەچاو ناكات!
- دووەمیان:Super-ego ، كە كانگای بایەخدانە بە ئاكار و بەها كۆمەڵگەییەكان و هاوكات بە عەقڵ و پرەنسیپەكان، لەبەرامبەریشدا دووركەوتنەوە لە كردەوە رەمەكی و حەزخوازییەكان.
- سێیەمیشیان: Ego كە ئیشی رێكخستنی پەیوەندیی نێوان هەردوو سیستەمە دژبەیەكەی پێشتری دەزگای سایكۆلۆژی مرۆڤ و كەسایەتییەتی.
بەم هەڵكەوتە سایكۆلۆژییەش، مرۆڤ بەهیچ جۆرێك، ناتوانێ كامڵا بێ، بەبێ ئەم ململانێ ناوەكییە سایكۆلۆژییە ناتوانێ بژی، ناشتوانێ وەڵامدەرەوەی پێویستییە سایكۆلۆژییەكان بێت هەروەك لە تیۆری هەرەمەكەی دەروونناسی ئەمریكی، ئەبراهام ماسلۆ (1908-1970)دا هەیە. ئەو ململانێیەش، بە سروشتی حاڵ، هەمیشە پێچەوانەی سەقامگیریی دەروونییە، نەبوونی سەقامگیریی دەروونیش، بە رێژەی جیاواز، كاریگەری لەسەر سەقامگیریی كەسێتیش هەیە لای مرۆڤەكان، ئەم بارە دەروونییەش، لە كۆتاییدا، هەر خۆی، ئیرادەی بردنە پێشەوەی ماخۆلانی كامڵبوون لای مرۆڤ، لە هەڵكشان و داكشاندا دەهێڵێتەوە، لە ئومێد و نائومێدبوون، لە هەوڵدان و ماندووبوون، بۆیە ئیرادەی زانین Knowledge- یش كە دەشێت یەكێك لە سەرچاوەكانی بریتی بێت لە كتێب و بەرهەمە رەمزییەكان، لەناو هەمان هاوكێشەدایە، واتە دواجار ئیرادەیەكی سنووردارە.
لەڕووی فەلسەفیشەوە هەروایە. كتێبەكان و خوێندنەوەیان مرۆڤی كامڵ دروستناكەن، بەڵكو تەنها كۆمەكی دەكەن بۆ زانینی زیاتر لەبارەی مرۆڤ و كۆمەڵگە و جیهان و گەردوون و بوونەوە. هەر لەم كایەیەدا، خودی زانین خۆیشی بێ گرفت نییە!. لەگەڵا فەلسەفەی رەخنەییدا، بەتایبەتی لەلای فەیلەسوفی ئەڵمانی ئەمانوێڵا كانت (1724-1804)، چیتر تەنانەت زانینیش سنووری خۆی هەیە و بەتەواوی لە لووتبەرزی دەخرێت!
كانت، پێمان دەڵێ زانین ناتوانێ راستیی رەها بەرهەم بهێنێ. ئەم فەیلەسوفەی سەدەی هەژدە، هەر زوو ئەو پرسیارانەی ورووژاند كە چیتر گومان لە توانا و هێزی زانین لای مرۆڤ بكرێت، ئەو پێیوابوو بیر و زەینی مرۆڤ تەنها توانای ناسینی دیاردە دەرەكییەكانی هەیە/ فینۆمین Phenomene، واتە ئەوانەی كە هەستیان پێدەكات و دایانخاتە ژێر تاقیكردنەوەوە، بەوەش، زانین توانای ناسینی ئەو جیهانە لەدەستدەدات كە لە دەرەوەی تاقیكردنەوە و هەستپێكردنە، واتە ئەوەی كە لەپشتی دیاردەكانەوەیە و لە خودی شتەكاندایە/ نۆمینNoumene.
بەم تیۆرە كانت-ییەش، گونجاو نییە كە مرۆڤ لافی پرۆژەی كامڵبوون و گەیشتن بە راستیی رەها لێبدات، سا ئیتر ئەم پرۆژەیە چەندیش خولیا و ماخۆلانی ناكۆتای مرۆڤ بێت لەناو مێژوودا!
كەوابێ، ئەم راستییە لێكدراوە زانستییە، ئاینییە، فەلسەفییە، هەر خۆی بە تەنها بەسە بۆ ئەوەی ببینە خاوەن كۆجیتۆیەكی تایبەت و خاكی: (ئێمە هەوڵی كامڵبوون دەدەین، كەواتە ئێمە هەین"!)، بەمانایەكی تر، لەسەرمانە لە لووتبەرزی بكەوین و دان بەوەدا بنێین كە مەلەكوتی زانینی ئێمەی مرۆڤ سنووردارە، بۆیە كامڵبوونیشمان ئەستەمە. بێگومان ئێمەی مرۆڤ، وەك بوونەوەرێكی فزوڵی، هەر لە هەوڵدا دەمێنینەوە بۆ كامڵبوون و گەیشتن بە یەقین و راستیی رەها، بەڵام بەبێ ئەوەی نە پێیان بگەین، نە هیچ گەرەنتییەكیش هەبێت بۆ ئەوەی پێیان رابگەین، هەر لەم روانگەیەوە، خوێندنەوەش، بە هەموو فۆرم و ئاستەكانییەوە، بەتایبەتی خوێندنەوەی كتێب، تەنیا و تەنیا كۆمەكمان دەكات بۆ زانینێكی زیاتر و زۆرتر، بەڵام هاوكات بەردەوام لە پارادۆكسێكی سەیر و غەمهێنەریشدا دەمانهێڵێتەوە!: ئێمە چەند زۆر بزانین، ئەوەندەش زیاتر هەست بە نەزانیی خۆمان دەكەین!
كەواتە، دەبێ كتێبەكان بخوێنینەوە و بخوێنینەوە نەك بۆ ئەوەی كامڵ ببین، بەڵكو بۆ ئەوەی قووڵایی نەزانیی خۆمان ئاشكرا بكەین!. ئامانجی رەسەنی زانین-یش، گەیشتن نییە بە راستیی رەها، بەڵكو دۆزینەوەیەكی جینالۆجییانەی چینەكانی نەزانیمان و گوتار و تێگەیشتنە هەڵەكانمانە لەناو مێژوودا، گەیشتنە بەو راستییەی كە تا زۆر بزانین، تینووتر دەبین بۆ زانینی زیاتر و وردتریش هەڵە و كەموكورتی ئەو دیاردە و گوتارانەمان بۆ ئاشكرا دەبێت كە پێشتر وەك راستی و بەڵگەنەویست قبوڵمان كردوون، بەتایبەتی كە ئەم پرۆسەیە، جگە لەوەی نەزانیمان بۆ رووت دەكاتەوە، هێز و دەسەڵاتیشمان بەسەر دنیای دیاردەكاندا پێ دەبەخشێت. كاتێك كە فەیلەسوفی ئەڵمانی، نیتچە (1844-1900) پێمان دەڵێت: "ویست بۆ زانین، ویستە بۆ هێز"، مانایەكی ئەوەیە كە نەزانی، هاوكات بە مانای لاوازیشە، بگرە تێكشكان و دۆڕان و لەدەستچوونە، سەرچاوەیەكی گەورەی دەستەمۆبوون و بندەستی و كۆیلایەتیشە.
لێرەوە، كتێب دەشێت ئەو رۆڵە مەعریفییە بگێڕێ كە چاومان بەسەر قووڵایی جەهلدا بكاتەوە، بەهەمان ئەندازەش بڕێكی زۆر لە سادەیی و خاكیبوونی زیاترمان تێدا بچێنێت. ئێمە لەمێژووی رۆژهەڵات و رۆژئاوادا، بە دەیان زانا و بیرمەند و فەیلەسوفمان هەیە كە تاقە خۆزگەیان لە ژیاندا تەنیا ئەوە بوو تەمەن بەشی ئەوە بكات كتێبە هێشتا نەخوێنراوە دڵخوازەكانی خۆیان بخوێننەوە، ژیان فریای ئەوەیان بخات كە بڕێكی زیاتر لەو سەرمایە رەمزییەی لەڕێی فكر و زانستەوە كۆیانكردووەتەوە، دەوڵەمەند بكەن و پرۆژە و كتێبی دی بەرهەم بهێنن.
ئەوان، لە كۆتاییدا كەسیان شەیدای وەهمی گەیشتن نەبوون بە راستیی رەها، بەڵكو بە رەهایی لەگەڵ ئەوەدا بوون كە مرۆڤ بەبێ خوێندنەوە، بەبێ كتێب/ مەعریفە، دەبێتە گیانلەبەرێك بۆ تێركردنی غەریزە ئاژەڵییەكانی و هیچی تر، بەوەش چێژەكانی تری ژیان لەدەست دەدات.
كاتێك كە لە مەئموون (786-833 ز) خەلیفەی موسڵمانانی سەردەمی یەكەمی خەلافەتی عەباسییەكانیان پرسی: چ شتێك بەچێژترین شتەكانە؟ لە وەڵامدا گوتی: "گەشتكردن لە عەقڵی خەڵكدا، واتە خوێندنەوەی كتێبەكان". هەر دەبێ واش بێت!، لە سەردەمی مەئموون-دا، كە سەردەمی رێنیسانی زانستی و فكری بوو لە جیهانی ئیسلامدا و بە هەزاران كتێب بە چاپ دەگەیشتن و توانرابوو زانست و ئەدەبیاتی یۆنانی و فارسی و سریانی بۆ سەر زمانی عەرەبی وەربگێڕدرێن، سەردەمێكی زێڕین بوو، نرخی خوێندنەوە و بەهای كتێبەكان لەوپەڕیدا بوو، چونكە تێگەیشتبوون كە كتێب و زانین، رێگای كەمكردنەوەی نەزانی و تێپەڕاندنی خورافات و نەریتە رزیوەكانی بیركردنەوە و رەفتارە.
بە مانایەكی روونتر، ئێمە بۆیە دەخوێنینەوە بۆ ئەوەی بڕی نەزانین كەم بكەینەوە، بۆ ئەوەی دەسەڵاتمان بەسەر دنیای دەوروبەری خۆمان و دیاردەكاندا بشكێت، لەگەڵ ئەوەشدا، ئێمە و نەوەكانی پێش ئێمەش، لە كۆمەڵگە و گەلانی جیاجیای دنیا، هەموو ئەو راستییە هەرە سادەیەیان ئەزموون كردووە كە ئەم پێناوە هەرگیز بە ئاكامی خۆی ناگات، ئەوانەشی كە بە درێژایی مێژووی بەشەرییەت لافی گەیشتنیان بە راستی، بە بوون بە خودا!، بە زانینی رەها، بە كۆتایی مێژوو لێداوە، ناكام و نائومێد سەریان ناوەتەوە!.
ئەمڕۆ نەك هەر خوێنەری ژیر، بەڵكو نووسەرانی گەورەی دنیای ئێمە و تەنانەت جیهانیش، لە مەراقی ئەو حەسرەتە گەورەیەدان كە لە كۆتاییدا فریای خوێندنەوەی هەزاران هەزار كتێبی تری گرنگ ناكەون كە پێویستن بۆ خوێندنەوە. ئەوان، نە تەمەن و نە ژیان و، رەنگە هەندێجار، نە هەلومەرجی وڵاتەكانیشیان دەرفەتی ئەو خەونەیان نەدات، كەواتە، زۆر بە سادەیی لەسەرمانە كە بڵێین: با تا لە ژیانداین، تا تەمەن باقییە، چاڵی قووڵی نەزانی خۆمان هەڵكۆڵین، چینە كەڵەكەبووەكانی بپشكنین و ئاشكرایان بكەین. ئێمە لەم پرۆسەی هەڵكۆڵینەدا، ئەوەی دەیدۆزینەوە زێڕ و گەوهەری نەزانیی خۆمانە، دۆزینەوەی نەزانی-یش، واتە كەڵەكەكردنی زانین تەنانەت ئەگەر ئەم زانینە، هاوشان لە خزمەتی مرۆڤایەتیدا، بەهۆی خراپەكاریی ئادەمیزادەوە، خراپەكارانەش بەكاربهێنرێت.
*نووسەر و ئەكادیمی