حەب و دەرمانی كوردستان دەبێتە كەرەستەی ترسناكترین ماددەی هۆشبەر
رووداو- هەولێر
گیرۆدەبووان بە ماددەی هۆشبەر لە رۆژهەڵاتی كوردستان بەرەو زیادبوون دەچێ و چالاكوانان و چاودێرانیش لەو بەشەی كوردستان هۆكارەكەی بۆ بەرهەمهێنانی ماددەی هۆشبەری شیشە یان كریستاڵ لە شارە سنووریەكانی نێوان باشوور و رۆژهەڵاتی كوردستان دەگەڕێننەوە، لەوانەش شارۆچكەی سەردەشت كە بووە بە هەناردەكارێكی گەورەی ئەو ماددە مەترسیدارە. لەوەش مەترسیدارتر ئەوەیە كە كەرەستە خاوەكانی دروستكردنی شیشە لە باشووری كوردستانەوە بەڕێی قاچاخ دەچێتە رۆژهەڵاتی كوردستان.
بەگوتەی عەبدولڕەزا رەحمانی فەزڵی، وەزیری ناوخۆ و سكرتێری گشتیی بنكەی بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكان لە كۆماری ئیسلامیی ئێران، زیاتر لە ملیۆنێك و 325 هەزار كەس لەو وڵاتەدا گیرۆدەی ماددە هۆشبەرەكان بوونە.
ئەو بەرپرسە باڵایە هۆشداری دا كە لەم چەند ساڵەی رابردوودا بەكارهێنەرانی ماددەی هۆشبەری پیشەیی (شیشە) بەشێوەیەكی سەرسوڕهێنەر بەرزبووەتەوە، بەشێوەیەك كە ساڵی 2011 تەنیا 4%ی تووشبووانی ماددە هۆشبەرەكان شیشەیان بەكاردەهێنا، بەڵام لە ساڵی 2014 دا نزیكەی 22%ی گیرۆدەبووان شیشە بەكاردێنن.
وەزیری ناوخۆی ئێران بە ئاماژەكردن بۆ ئەوەی كە ئێستا ئێران یەكێكە لە گەورەترین بەرهەمهێنەرانی شیشە بۆ بازاڕەكانی باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا، رایگەیاند كە "كەسانێك بە كەڵك وەرگرتن لە هەژاریی هەندێك ناوچە، دەستیان داوەتە قاچاخچێتی بە ماددەی هۆشبەری شیشە، بازرگانییەك كە ساڵانە سێ ملیار دۆلار داهاتی بۆیان هەیە".
عەلی ئیسماعیل نژاد چالاكوانی كۆمەڵایەتی رۆژهەڵاتی كوردستان سەبارەت بە ماددەی هۆشبەری شیشە لەو بەشەی كوردستان بە (رووداو)ی گوت "ئێمە لە پرسی ماددەی هۆشبەردا دوو بەشی جیاواز لەیەكمان هەیە، بازرگانی و بەكارهێنان، مێژووی بازرگانیكردن بە ماددەی هۆشبەر لە رۆژهەڵاتی كوردستان بە پێچەوانەی بەكارهێنانەكەی زۆر كۆن نییە و دەگەڕێتەوە بۆ چەند ساڵێك لەمەوپێش، یەكێك لە سەرەكیترین هۆكارەكانی بازرگانیكردن بە ماددەی هۆشبەری شیشە ئەوەیە كە بە ئاسانی و بە كەڵك وەرگرتن لە كەمترین ئیمكاناتی نێو تاقیگەی ماڵەكان بەرهەم دێت، بەڵام گرنگترین هۆكاری بەرهەمهێنانی شیشە لە رۆژهەڵاتی كوردستان، ئاسان دەسكەوتنی كەرەستە سەرەتاییەكانیەتی كە بەداخەوە بەشێكی زۆری لە باشووری كوردستانەوە ئاودیوی سنوورەكانی رۆژهەڵات دەكرێن".
كەرەستە سەرەتاییەكانی شیشە چەند جۆرە حەبێكن، لەوانەش: ئێفیدرین، ئامی تریپتیلین، دێزۆكسین، ریتالین، ئێمی پرامین و ئەكتیڤید.
ساڵی 2003 نرخی یەك كیلۆ شیشە لە بازاڕەكانی ئێراندا 120 هەزار دۆلار بووە، بەڵام لەساڵی 2013 دا بووەتە تەنیا 4 هەزار دۆلار. ئەمەش بەهۆی زۆربوونی ئەو تاقیگە بچووكانەی ماڵان كە لە ناوچە سنوورییەكان لە زیادبووندان و هەروەها زۆربوونی كەرەستە خاوەكانی كە بەئاسانی ئاودیوی سنووری رۆژهەڵات دەكرێن.
بەگوێرەی هەندێك وێنە كە بەدەستی (رووداو) گەیشتوون، بەشێكی ئەو حەبانەی كە وەكو كەرەستەی سەرەتایی سوودیان لێوەردەگیرێ، لە كۆمپانیای دەرمانسازیی سامەڕا دروستكراون. وێنەكانیش لە خاڵی سنووریی نێوان قەڵادزێ و سەردەشت گیراون كە پاكەتی بەتاڵكراوی دەرمانەكان پێشاندەدات پێش ئەوەی لەشێوەی تۆز ئاودیوی سنوور بكرێ.
د.سلێمان مەنگوڕی چالاكڤانی كۆمەڵایەتی و بەرپرسی ئەنجومەنی بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكان لە شاری مەهاباد، وێرای پشتڕاستكردنەوەی ئەو زانیاریانە بە (رووداو)ی گوت "بەداخەوە ئێستا لە شاری سەردەشت و ناوچەكانی دەوروبەری سەدان تاقیگەی بەرهەمهێنانی شیشە هەن كە ماددە سەرەتاییەكانی چەند جۆرە حەبێكن لە باشووری كوردستانەوە بە ئاسانی دێنە ناو سنوورەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان و لێرە دەكرێت بە شیشە و رەوانەی بازاڕەكانی باشووری ئاسیا و ئێران دەكرێن و بەداخەوە بەشێكیشی دەگەڕێتەوە بۆ باشووری كوردستان".
عەمید جەلال ئەمین بەگ، بەڕێوەبەری بەشی نەهێشتنی ماددە هۆشبەرەكان لە ئاسایشی سلێمانی لە پەیوەندییەكی تەلەفۆنیدا لەگەڵ (رووداو) گوتی "خەڵكانێكمان لە هەردوو دیوی سنوور هەیە كە سەرقاڵی ئەو بازرگانیەن و لەسایەی ئەوەوە بە سەروەت و سامانێكی زۆر گەیشتوون".
بەگوێرەی ئامارەكانی بەردەستی ئەوان، تەنیا لەساڵی 2014 دا لە سنوورەكانی سلێمانی 77 كەس لەسەر ماددەی هۆشبەر دەستگیركراون و دراونەتە دادگا. عەمید جەلال ئەمین بەگ گوتی "ماوەیەك لەمەوبەر بارهەڵگرێكمان گرت كە سێ ملیۆن و 900 هەزار حەبی ئێفیدرینی پێبوو، لە چالاكییەكی دیكەشدا لە ماڵێك كەسێكمان دەستگیر كرد كە 33 پاكەت شیشەی پێبوو".
بەرپرسەكەی ئاسایش دەڵێت ئێستا شیشە لە بازاڕەكانی سلێمانی گرامی بە 50 تاوەكو 100 دۆلار دەفرۆشرێت.
هەر لەوبارەوە د.خاڵس قادر گوتەبێژی وەزارەتی تەندروستی حكومەتی هەرێمی كوردستان وێرای ئەوەی دەڵێت كە هیچ زانیارییەكی سەبارەت بەو پرسە نییە، بەڵام بە (رووداو)ی گوت "ئێمە بۆ ئەو حەبانەی وەك ماددەی هۆشبەر دەناسرێن، رێوشوێنی تایبەت و یاسای توندمان هەیە، ئەو حەبانەش كە دوای تێكەڵكردنیان دەبنە ماددەی هۆشبەر، هەموو بازرگانێك ناتوانێ هاوردەیان بكات، بەڵام بەگشتی پێویستە رێكاری ئەمنی توندتر بكرێت و ئەگەر ئەوە راست بێت، دەبێ لەڕێی وەزارەتی ناوخۆوە ئاگادار بكرێینەوە بۆئەوەی هەنگاوی پێویست بگرینەبەر".
د.خالید تەوەكولی، چالاكڤانی كۆمەڵایەتی لە شاری سەقزی رۆژهەڵاتی كوردستان پێیوایە "دەبێ لە هەرێمی كوردستان چاودێرییەكی زۆرتر بخرێتە سەر كەرتی دەرمان، ئەگەر ئەمڕۆ ئەو نەخۆشییە لە رۆژهەڵاتی كوردستان بووەتە دیاردە، ئەوا لە داهاتوودا ئەو مەترسییە بۆ باشووریش دەگوازرێتەوە، بۆیە دەبێ لێكۆڵینەوەیەكی ورد لە باشووری كوردستان بكرێت و رێكاری بەپەلەی بۆ بدۆزرێتەوە و پێشی پێبگیرێت، ئەوە هەم كێشەیەكی ئینسانییە و هەم كێشەیەكی كۆمەڵایەتییە بۆ هەموو كوردستان و هەموومان لێی بەرپرسیارین".
بەڕێوەبەری بەشی نەهێشتنی ماددە هۆشبەرەكان لە پارێزگاری سلێمانی سەبارەت بە رێكاری بەرەنگاربوونەوەی ئەو كەسانەی بازرگانی بەو حەبانەوە دەكەن، گوتی "بەداخەوە ئێمە كەسانێكمان دەستگیر كردووە كە پاش ماوەیەك ئازاد كراون، چونكە ناوی ئەو حەبانە لە لیستی ماددە هۆشبەرەكاندا نییە، ئێمە بە نیازین دانیشتنێك لەگەڵ وەزیری تەندروستی بكەین، بۆ ئەوەی ناوی ئەو حەبانە بخرێنە لیستی ماددە هۆشبەرەكانەوە".