سوێد.. نەوەی نوێی كورد زمان و كولتووری خۆیان لەبیر دەكەن
رووداو- ستۆكهۆڵم
ئامانج گەنجێكی تەمەن 21 ساڵە و لە سوێد لەدایك بووە. ئەو زۆر بەپەرۆشە بۆئەوەی لێكۆڵینەوە لەبارەی پرسەكانی كورد بكات. ئەم هەستەشی پاش ئەوە لەلا دروستبوو كە هاوڕێ و مامۆستاكانی بە گرنگییەوە باسی كوردیان كردووە.
ئامانج لە زانكۆی ئۆپسالا قوتابی مێژووە، ناوی پێشمەرگە لە شەڕی دژی داعشدا ئەم هەستەی لەلای ئەو زیندوو كردووەتەوە. بەڵام دەڵێت "كێشەم لە زمان و نەبوونی توانای تێكەڵاوی هەیە".
ئێستا لە سوێد نەوەیەكی نوێی كورد پێگەیشتووە كە توانایەكی زۆریان لە بوارە جیاوازەكاندا هەیە، بەڵام بێ ئاگان لە رەوشی كورد و زانیارییان لەسەر كولتووری وڵاتەكەی خۆیان نییە و تەنانەت زۆرینەیان زمانی دایكیان نازانن. چالاكڤانێكی كورد دەڵێت "ئەمە سەرەتای لەناوچوونی كوردە لە سوید".
حكومەتی سوید، نەتەوەی كوردی وەك یەكێك لە نەتەوەكانی وڵاتەكەی ناساندووە. زمانی كوردیش یەكێكە لە زمانەكانی هاووڵاتیانی سوید كە زیاتر لە 100 هەزار كەس قسەی پێدەكەن و نیوەیان وڵاتینامەی سوێدیان هەیە.
بەپێی زانیارییەكی نافەرمی، نزیكەی 30 هەزار منداڵی كورد لە قۆناغی پێش خوێندن و لە قوتابخانەكاندان و نزیكەی 15 هەزار گەنجیش چوونەتە نێو سیستمی وڵات، وەك كارمەند و بەرپرس لە دامەزراوەكانی سوید كار دەكەن. هەموو ئەمانە كە رێژەی نزیكەی نیوەی تەواوی كوردی سوید پێكدەهێنن، زمانی كوردی نازانن یان لە ئاستێكی خراپدان. هەر ئەمەش وایكردووە خواستی فێربوونی زمانی كوردی لە قوتابخانە سەرەتاییەكاندا كەم ببێتەوە.
ئازاد مستەفا، مامۆستای زمانی كوردی لە یەكێك لە كۆمۆنەكانی ستۆكهۆڵم بە (رووداو)ی گوت "كەمبوونەوەی ئارەزووی قوتابیان بۆ خوێندنی زمانی كوردی كە هەفتانە هەیە، بووەتە هۆی ئەوەی تەنانەت دامەزراندنی مامۆستای زمانی كوردیش زەحمەت بێت".
ئەو گوتی "لە رووی مافەكانی مرۆڤەوە تۆ ناتوانی رێگە لە منداڵێك بگریت كە بە زمانە سویدییەكەی قسە بكات، چونكە ئەوە بە زمانی خۆی دەزانێت". بەڵام لەگەڵ ئەوەش ئەم دیاردەیە بە دایكان و باوكانەوە دەبەستێتەوە كە "كەمتەرخەمن و منداڵەكان دەكەنە وەسیلەیەك بۆ بەهێزكردنی زمانی دووەمی خۆیان كە سویدییە". ئازاد نیگەرانە لەوەی كە لە ماڵەوە دایك و باوكەكان بە كوردی قسە لەگەڵ منداڵەكانیان ناكەن.
سارا كە دوو منداڵی هەیە و كوردی نازانن، دەڵێت "ئەوان زمانی سویدی زۆر بە باشی دەزانن. بۆیە بە جۆرێك لە تاوانی دەزانم ئەگەر بۆ بەهێزبوونی زمانی كوردییان، ئەو رێگەیەیان لێ بگرم". گوتیشی "ئەوە ئەوان خۆیانن حەز دەكەن بە سویدی قسەیان لەگەڵ بكەم، نەك من وا بكەم".
هەردی رەشید كە چالاكڤانێكی كوردە لە سوێد، گوتی "ئەمە هاوكێشەیەكە كە پەیوەندی بە بەهێزبوونی پێگەی ئەم نەوەیە هەیە لەناو سیستمی وڵات". گوتیشی "ئەنجامی هاوكێشەكە لەناوچوونی كولتووری كوردییە لە سوید". ئەو پێشبینی دەكات "دوای پەنجا ساڵی دیكە نەوەیەك نامێنێ كە بە كوردی قسە بكات".
ئێستا لە دامەزراوەكانی سویددا نزیكەی 350 كورد ئەرك و بەرپرسیارێتییان هەیە و لە پەرلەمانی ئەو وڵاتە 6 ئەندامی سەرەكی و 5ی یەدەگ هەن. تاوەكو تەمەنەكان بێنە خوارەوە، ئاستی زمانیان لاواز دەبێت، بە واتای كوردە گەنجەكان زمانی كوردییان لەبیر كردووە.
بەڵام وادیارە رووداوەكانی ئەمدواییەی كوردستان و شەڕی دژ بە داعش و رۆڵی پێشمەرگە، زیاتر خواستی گەڕانەوەی بۆ كولتوور و كۆمەڵگەی كوردی لای گەنجانی كورد لە سوێد زیندوو كردووەتەوە.
ئازاد كە قوتابی زانكۆیە و زمانی كوردییەكەی لە هاوڕێكانی باشترە، گوتی "ناوی پێشمەرگە و ئازایەتی ئەوان شانازی بۆ نەوەی نوێی كورد لە سوێد گەڕاندەوە".
پێشتر كورد لە سوێد بە كۆمەڵێك رەفتاری وەكو ژن كوشتن و كۆنەپەرست و دواكەوتوو ناسرابوو. بەڵام ئازاد دەڵێت "ئێستا هاوڕێ سویدییەكانمان دێن و دەپرسن كە باسی پێشمەرگەیان بۆ بكەین".
بە بۆچوونی ئازاد، دروستبوونی ئەم هەستە لای گەنجان سەرەتایەكی باشە بۆ ئەوەی ئەو نەوە تازەیە بە كولتووری كورد و رابردوویەوە ببەسترێتەوە. بەڕای ئازاد "ئەمە ئەركی كۆمەڵە و رێكخراوە كولتوورییە كوردییەكانە".
تەنیا لە سوید زیاتر لە 700 كۆمەڵە و رێكخراوی كوردی هەن كە پارە لە حكومەتی سوید وەردەگرن، بەڵام بە بڕوای ئازاد "نەك لەم بوارە، بەڵكو لە زۆر لە بوارەكانی دیكەشدا رۆڵیان نییە".
یەكێك لە ناوەندە زۆر ناسراوەكانی كورد لە سوید كتێبخانەی كوردییە كە جگە لە ناوەندی كۆكردنەوە و بەخشینی پەرتووكی كوردی، هاوكات چالاكی كولتووریشی لێدەكرێ، لەوانەش خولی هەفتانەی زمان و كولتووری كوردی.
بەڵام نەوزاد هروری، سكرتێری كتێبخانەكە دەڵێت ژمارەیەكی كەم لە گەنجەكان سەردانی ئەم چالاكییانە دەكەن و زۆرینەشیان كوردی باكوورن. گوتیشی "كوردی باشوور زۆر بە دەگمەن سەردانی كتێبخانەی كوردی دەكەن".
لەگەڵ ئەوەی خەمساردیی نەوەی نوێی كورد بۆ بوارە كولتوورییەكان لە وڵاتێكی وەك سوید كە نموونەیەكی وڵاتانی ئەوروپایە، دیاردەیەكی باوە، هاوكات گوزارشتە لە بەهێزیی خۆگونجاندنی ئەو نەوەیە لەنێو سیستمی ئەو وڵاتەدا.
سوید تەنیا نموونەیەكە و وڵاتانی دیكەی ئەوروپیش بەهەمانشێوەن. لە هەڵبژاردنەكانی ئەمساڵی فینلاند كە سەرەتایەك بوو بۆ كارابوونی كورد لە پرۆسەی سیاسیی ئەو وڵاتەدا، بەهەمانشێوە نەوەی نوێ لەوێ تا راددەیەك دوورن لە زمان و كولتووری خۆیان.
ئیمیل بولوت كە بەربژێرێكی كوردی پارتی ژینگەی فینلاند بوو، گوتی "بەداخەوە كوردی نازانم، بەڵام كوردبوونم مایەی شانازیمە. نەك من باوك و دایكیشم كوردی نازانن". زمان نەزانینەكەی بولوت پەیوەندی بەوەوە هەیە كە لە باوكێكی كورد و دایكێكی فینلاندی لەدایكبووە. بۆیە هاوژینیش لەگەڵ خەڵكانی نەتەوەكانی دیكە، یەكێكە لە هۆكارەكان. بەڵام بەیان كە ژنە كوردێكی سویدە، ئەمە رەت دەكاتەوە و دەڵێت "ئەگەر دایك و باوك مەبەستیان بێت، دەتوانن بەرامبەرەكەیان فێری كوردی بكەن". هاوژینەكەی بەیان سوێدییە، ئەو هاوژینەكەشی فێری كوردی كردووە و كچەكەشی زۆر بەباشی بە كوردی قسە دەكات.
ئامانج گەنجێكی تەمەن 21 ساڵە و لە سوێد لەدایك بووە. ئەو زۆر بەپەرۆشە بۆئەوەی لێكۆڵینەوە لەبارەی پرسەكانی كورد بكات. ئەم هەستەشی پاش ئەوە لەلا دروستبوو كە هاوڕێ و مامۆستاكانی بە گرنگییەوە باسی كوردیان كردووە.
ئامانج لە زانكۆی ئۆپسالا قوتابی مێژووە، ناوی پێشمەرگە لە شەڕی دژی داعشدا ئەم هەستەی لەلای ئەو زیندوو كردووەتەوە. بەڵام دەڵێت "كێشەم لە زمان و نەبوونی توانای تێكەڵاوی هەیە".
ئێستا لە سوێد نەوەیەكی نوێی كورد پێگەیشتووە كە توانایەكی زۆریان لە بوارە جیاوازەكاندا هەیە، بەڵام بێ ئاگان لە رەوشی كورد و زانیارییان لەسەر كولتووری وڵاتەكەی خۆیان نییە و تەنانەت زۆرینەیان زمانی دایكیان نازانن. چالاكڤانێكی كورد دەڵێت "ئەمە سەرەتای لەناوچوونی كوردە لە سوید".
حكومەتی سوید، نەتەوەی كوردی وەك یەكێك لە نەتەوەكانی وڵاتەكەی ناساندووە. زمانی كوردیش یەكێكە لە زمانەكانی هاووڵاتیانی سوید كە زیاتر لە 100 هەزار كەس قسەی پێدەكەن و نیوەیان وڵاتینامەی سوێدیان هەیە.
بەپێی زانیارییەكی نافەرمی، نزیكەی 30 هەزار منداڵی كورد لە قۆناغی پێش خوێندن و لە قوتابخانەكاندان و نزیكەی 15 هەزار گەنجیش چوونەتە نێو سیستمی وڵات، وەك كارمەند و بەرپرس لە دامەزراوەكانی سوید كار دەكەن. هەموو ئەمانە كە رێژەی نزیكەی نیوەی تەواوی كوردی سوید پێكدەهێنن، زمانی كوردی نازانن یان لە ئاستێكی خراپدان. هەر ئەمەش وایكردووە خواستی فێربوونی زمانی كوردی لە قوتابخانە سەرەتاییەكاندا كەم ببێتەوە.
ئازاد مستەفا، مامۆستای زمانی كوردی لە یەكێك لە كۆمۆنەكانی ستۆكهۆڵم بە (رووداو)ی گوت "كەمبوونەوەی ئارەزووی قوتابیان بۆ خوێندنی زمانی كوردی كە هەفتانە هەیە، بووەتە هۆی ئەوەی تەنانەت دامەزراندنی مامۆستای زمانی كوردیش زەحمەت بێت".
ئەو گوتی "لە رووی مافەكانی مرۆڤەوە تۆ ناتوانی رێگە لە منداڵێك بگریت كە بە زمانە سویدییەكەی قسە بكات، چونكە ئەوە بە زمانی خۆی دەزانێت". بەڵام لەگەڵ ئەوەش ئەم دیاردەیە بە دایكان و باوكانەوە دەبەستێتەوە كە "كەمتەرخەمن و منداڵەكان دەكەنە وەسیلەیەك بۆ بەهێزكردنی زمانی دووەمی خۆیان كە سویدییە". ئازاد نیگەرانە لەوەی كە لە ماڵەوە دایك و باوكەكان بە كوردی قسە لەگەڵ منداڵەكانیان ناكەن.
سارا كە دوو منداڵی هەیە و كوردی نازانن، دەڵێت "ئەوان زمانی سویدی زۆر بە باشی دەزانن. بۆیە بە جۆرێك لە تاوانی دەزانم ئەگەر بۆ بەهێزبوونی زمانی كوردییان، ئەو رێگەیەیان لێ بگرم". گوتیشی "ئەوە ئەوان خۆیانن حەز دەكەن بە سویدی قسەیان لەگەڵ بكەم، نەك من وا بكەم".
هەردی رەشید كە چالاكڤانێكی كوردە لە سوێد، گوتی "ئەمە هاوكێشەیەكە كە پەیوەندی بە بەهێزبوونی پێگەی ئەم نەوەیە هەیە لەناو سیستمی وڵات". گوتیشی "ئەنجامی هاوكێشەكە لەناوچوونی كولتووری كوردییە لە سوید". ئەو پێشبینی دەكات "دوای پەنجا ساڵی دیكە نەوەیەك نامێنێ كە بە كوردی قسە بكات".
ئێستا لە دامەزراوەكانی سویددا نزیكەی 350 كورد ئەرك و بەرپرسیارێتییان هەیە و لە پەرلەمانی ئەو وڵاتە 6 ئەندامی سەرەكی و 5ی یەدەگ هەن. تاوەكو تەمەنەكان بێنە خوارەوە، ئاستی زمانیان لاواز دەبێت، بە واتای كوردە گەنجەكان زمانی كوردییان لەبیر كردووە.
بەڵام وادیارە رووداوەكانی ئەمدواییەی كوردستان و شەڕی دژ بە داعش و رۆڵی پێشمەرگە، زیاتر خواستی گەڕانەوەی بۆ كولتوور و كۆمەڵگەی كوردی لای گەنجانی كورد لە سوێد زیندوو كردووەتەوە.
ئازاد كە قوتابی زانكۆیە و زمانی كوردییەكەی لە هاوڕێكانی باشترە، گوتی "ناوی پێشمەرگە و ئازایەتی ئەوان شانازی بۆ نەوەی نوێی كورد لە سوێد گەڕاندەوە".
پێشتر كورد لە سوێد بە كۆمەڵێك رەفتاری وەكو ژن كوشتن و كۆنەپەرست و دواكەوتوو ناسرابوو. بەڵام ئازاد دەڵێت "ئێستا هاوڕێ سویدییەكانمان دێن و دەپرسن كە باسی پێشمەرگەیان بۆ بكەین".
بە بۆچوونی ئازاد، دروستبوونی ئەم هەستە لای گەنجان سەرەتایەكی باشە بۆ ئەوەی ئەو نەوە تازەیە بە كولتووری كورد و رابردوویەوە ببەسترێتەوە. بەڕای ئازاد "ئەمە ئەركی كۆمەڵە و رێكخراوە كولتوورییە كوردییەكانە".
تەنیا لە سوید زیاتر لە 700 كۆمەڵە و رێكخراوی كوردی هەن كە پارە لە حكومەتی سوید وەردەگرن، بەڵام بە بڕوای ئازاد "نەك لەم بوارە، بەڵكو لە زۆر لە بوارەكانی دیكەشدا رۆڵیان نییە".
یەكێك لە ناوەندە زۆر ناسراوەكانی كورد لە سوید كتێبخانەی كوردییە كە جگە لە ناوەندی كۆكردنەوە و بەخشینی پەرتووكی كوردی، هاوكات چالاكی كولتووریشی لێدەكرێ، لەوانەش خولی هەفتانەی زمان و كولتووری كوردی.
بەڵام نەوزاد هروری، سكرتێری كتێبخانەكە دەڵێت ژمارەیەكی كەم لە گەنجەكان سەردانی ئەم چالاكییانە دەكەن و زۆرینەشیان كوردی باكوورن. گوتیشی "كوردی باشوور زۆر بە دەگمەن سەردانی كتێبخانەی كوردی دەكەن".
لەگەڵ ئەوەی خەمساردیی نەوەی نوێی كورد بۆ بوارە كولتوورییەكان لە وڵاتێكی وەك سوید كە نموونەیەكی وڵاتانی ئەوروپایە، دیاردەیەكی باوە، هاوكات گوزارشتە لە بەهێزیی خۆگونجاندنی ئەو نەوەیە لەنێو سیستمی ئەو وڵاتەدا.
سوید تەنیا نموونەیەكە و وڵاتانی دیكەی ئەوروپیش بەهەمانشێوەن. لە هەڵبژاردنەكانی ئەمساڵی فینلاند كە سەرەتایەك بوو بۆ كارابوونی كورد لە پرۆسەی سیاسیی ئەو وڵاتەدا، بەهەمانشێوە نەوەی نوێ لەوێ تا راددەیەك دوورن لە زمان و كولتووری خۆیان.
ئیمیل بولوت كە بەربژێرێكی كوردی پارتی ژینگەی فینلاند بوو، گوتی "بەداخەوە كوردی نازانم، بەڵام كوردبوونم مایەی شانازیمە. نەك من باوك و دایكیشم كوردی نازانن". زمان نەزانینەكەی بولوت پەیوەندی بەوەوە هەیە كە لە باوكێكی كورد و دایكێكی فینلاندی لەدایكبووە. بۆیە هاوژینیش لەگەڵ خەڵكانی نەتەوەكانی دیكە، یەكێكە لە هۆكارەكان. بەڵام بەیان كە ژنە كوردێكی سویدە، ئەمە رەت دەكاتەوە و دەڵێت "ئەگەر دایك و باوك مەبەستیان بێت، دەتوانن بەرامبەرەكەیان فێری كوردی بكەن". هاوژینەكەی بەیان سوێدییە، ئەو هاوژینەكەشی فێری كوردی كردووە و كچەكەشی زۆر بەباشی بە كوردی قسە دەكات.