بۆچی ئێرلەندا هاوسۆزی سەربەخۆیی كوردستان نییە؟
پۆڵ ئیدن*
رووداو - هەولێر
لە سەرەتای جەنگی دووەمی جیهانیدا، لۆرد هاڵیفاكس، وەزیری دەرەوەی ئەوكاتی بەریتانیا، بانگهێشتی باڵیۆزی توركیای كردبوو بۆ ئەوەی پرسیاری لێبكات كە ئایا توركیای "بێلایەن" ئامادەیە لەگەڵ هاوپەیمانان لە جەنگی دژی فاشیزمدا بەشداری بكات. باڵیۆزی ئەوكاتی توركیا بە هاڵیفاكسی گوتبوو ئەگەر توركیا لە جەنگەكەدا بەشداری بكات، "كێشەی رۆژهەڵات" سەقامگیریی توركیا تێكدەدات. مەبەست لە كێشەی رۆژهەڵات "پرسی كورد" بوو.
وەزیرە بەریتانییەكە كۆڵی نەدابوو، بە باڵیۆزی توركیای گوتبوو ئەو ئاگاداری "كێشەی رۆژهەڵات"ە. پرسیاری كردبوو ئایا ناكرێ ئەو كێشەیە بەو رێگەیە چارەسەر بكەن كە كاتی خۆی بەریتانیا كێشەی سكۆتلاندای پێ چارەسەر كرد؟
دیپلۆماتە توركەكە پاش ماوەیەك بیركردنەوە گوتبووی "كوردەكان سكۆتلاندی نین، بەڵكو ئێرلەندین". حامید ئاكین ئونڤەر، مامۆستای زانكۆ لە توركیا، ئەو گفتوگۆیەی نێوان هاڵیفاكس و باڵیۆزی توركیای لە بێرنارد لویسەوە بیستبوو. بە بۆچوونی ئونڤەر سیاسەتی توركیا لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە "ژمارەی كوردە سكۆتلاندییەكانی بەرزكردووەتەوە و ژمارەی كوردە ئێرلەندییەكانی كەم كردووەتەوە".
چەند دەیەیەك دوای ئەو مشتومڕە، سەربازێكی هێزی تایبەتی ئەمریكا كە لەشەڕی دژی ئەنسارولئیسلامدا یارمەتیی پێشمەرگەی دابوو، بەدەم سەیركردنی دیمەنە شاخاوییە جوانەكانی كوردستانەوە بە رۆژنامەنووسێكی گوتبوو: "پێشتر بیرم لێنەكردبووەوە، بەڵام دەكرێ تۆ لە ئێرلەندا یان شوێنێكی وەكوو ئێرە بیت. ئەگەر ئەم خاكە هی منیش نەبووایە هەوڵم دەدا بیكەم بە هی خۆم".
ئەم دوو بڕگەیە كە هی دوو قۆناغی جیاوازی مێژوون، بەڕوونی دەریدەخەن گەلی كورد و ئێرلەندی خاوەن سرووشتێكی یاخیگەران و خۆشەویستییان بۆ نیشتمانەكەشیان هەر لە هی یەكدی دەچێت، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە بۆچی ئێرلەندییەكان دان بەو وێكچوونەدا نانێن كە لە نێوان مێژووی خۆیان و كورددا هەیە؟
چالاكڤان و سیاسییەكانی ئێرلەندا هیچكات مێژووی ئەو دوو گەلەیان پێكەوە بەراورد نەكردووە و هاوسۆزییان لەگەڵ كورد زۆر كەم بووە. ئێرلەندییەكان زۆربەی جاران مێژووی خۆیان لەگەڵ دۆزی فەڵەستیندا بەراورد كردووە. بەمدواییە ئاڵای فەڵەستین لەسەر هەموو ئەنجوومەنی شارەكانی كۆماری ئێرلەندا هەڵكرا. بەڵام ئاڵای كوردستان ئەگەر هەشبێت زۆر دەگمەنە. ئێرلەندا لە زۆربەی كێشە دەرەكییەكاندا بێلایەنیی هەڵبژاردووە، بەڵام لە كێشەی فەڵەستین و ئیسرائیلدا هەموو كات هەڵوێستێكی روونی هەبووە، بەم حاڵەشەوە بە دەگمەن قسە یان دانپێدانیان لەسەر دۆزی مێژوویی كورد بۆ سەربەخۆیی و خۆبەڕێوەبردن هەبووە.
ساڵی رابردوو كورد و ئێرلەندییەكان یادی سەت ساڵەی دوو رووداوی جیاوازیان كردەوە. ئێرلەندییەكان یادی سەرهەڵدانی جەژنی قیامی 1916یان كردەوە، كە لای ئێرلەندییە نەتەوەخوازەكان بە ساتەوەختی تەقینەوەی خەبات و شەڕی سەربەخۆیی ئێرلەندا دادەنرێت. كوردستانی عێراقیش یادی سەت ساڵەی رێككەوتنی سایكس پیكۆیان كردەوە كە سەرەتای پرۆسەی دابەشبوونی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و بێبەشبوونی كورد لە مافە نەتەوەییەكانی بوو، ئەمەش رێك ئەو پرۆسەیەیە كە هەولێر دەیەوێت هەڵیوەشێنێتەوە.
ئێرلەندای باشوور لەساڵی 1922 سەربەخۆیی وەرگرت. پاش گشتپرسییەكەی كوردستان لە 25ی ئەیلول، رەنگە دەوڵەتی كوردستانیش لە هەمان رێكەوتدا سەربەخۆیی خۆی رابگەیەنێت كە ئێرلەندییەكان یادی سەت ساڵەی راگەیاندنی سەربەخۆیی خۆیانی تێدا دەكەنەوە، واتە ساڵی 2022.
بۆچی ئێرلەندییەكان زۆر بە كەمی دان بە خەباتی كورد بۆ سەربەخۆییدا دەنێن یان هاوسۆزیی بۆ دەردەبڕن، لە كاتێكدا ئێرلەندییەكان مێژووی خۆیان بە هۆكارێك دەزانن بۆ ئەوەی پشتگیری لە مافی بڕیاردانی چارەنووسی گەلانی بێدەوڵەتی دیكە بكەن.
ئەو خەڵكە ئێرلەندییانەی ئاشنای كوردستانن، زۆرجار هۆكاری ئەمە بۆ بێئاگایی دەگەڕێننەوە و دەڵێن ئەگەر ئێرلەندییەكان ئاشنایەتییەكی زیاتریان لەگەڵ مێژووی كورد و ئاواتی سەربەخۆیی كورد هەبووایە، ئەوە هاوسۆزییان لەگەڵیان دەردەبڕی.
هەڵبەت ئەمە حاڵەتێكی تەواو گشتگیر نییە لە ئێرلەندا و ئەمەش جێی دڵخۆشییە. سەرەتای ئەمساڵ لە شاری دێری لە ئێرلەندای باكوور، كۆماریخوازەكانی ئێرلەندا لە كونجی ئازادی دێری (Free Derry Corner) كۆمەڵێك نەخشیان لەسەر دیوارەكان كێشا، ئەمەش وەكوو ئاماژەیەك بۆ خەباتی هاوبەشی كۆماریخوازەكانی ئێرلەندای باكوور و یەكینەكانی پاراستنی گەل لە سووریا.
جیا لەمە ئێرلەندییەك كە لە ریزەكانی یەپەگە دژی چەكداری داعش شەڕ دەكات، بەمدواییە بە رۆژنامەیەكی ئێرلەندیی گوتبوو "زۆر شتی هاوبەش لە نێوان خەباتی كورد و خەباتی ئێرلەندا دەبینم. هەردووكمان دوو وڵاتی بچووكین و لەدژی دوژمنی گەورە شەڕمان كردووە". شەڕڤانە ئێرلەندییەكەی یەپەگە ئاماژەی بۆ ئەوەش كردووە كە ئەو چوار دەوڵەتەی فەرمانڕەوای چوار ناوچە كوردییەكەن، مامەڵەی ناڕەوایان لەگەڵ كورد كردووە.
دێمۆرت مێلیدی، مێژوونووسی ئێرلەندی پێیوایە بێئاگایی ئێرلەندییەكان بەرامبەر دۆزی كورد لەچاو دۆزی فەڵەستین هۆكاری خۆی هەیە.
مێلیدی بە (رووداو)ی گوت "تاوەكوو سەدام كوردی كیمیاباران نەكرد و تاوەكوو ئەوكاتەی كورد شەڕی داعشی نەكردبوو، كەم كەس لەبارەی كوردەوە شتێكیان بیستبوو. بەڵام فەلەستینییەكان بە رفاندنی فڕۆكە لە ساڵانی شەستەكان و حەفتاكان ناوی خۆیان خستە سەر نەخشەی جیهان".
مێژوونووسە ئێرلەندییەكە پێیوایە زاڵبوونی بیری چەپ یەكێكی دیكە لەو هۆكارانەیە كە وادەكات ئێرلەندییەكان وەكوو پێویست لایەنگری لە دۆزی مافی بڕیاردانی چارەنووسی كورد نەكەن. تەنانەت سیاسییە میانڕەوەكانی ئێرلەنداش كە لەكاتی سەردانی ئیسرائیل و فەلەستین تاجەگوڵینە لەسەر گۆڕی یاسر عەرەفات دادەنێن، زۆر بە كەمی ئامادەن یەك وشە لەبارەی مافی كوردەوە بڵێن.
مێلیدی هەروەها دەڵێت: "ئەو وڵاتانەی كورد بۆ سەربەخۆیی شەڕی لەگەڵ كردوون: توركیا، عێراق، ئێران و سووریا، لە رۆژئاوا وەكوو دەسەڵاتێكی كۆڵۆنیاڵیی راستەقینە تەماشا ناكرێن، بەڵكو هەموو گەلانی ئەو وڵاتانە بە ستەملێكراو دەزانن، بەڵام كێشەی فەڵەستینییەكان وەكوو خەباتێك لەدژی جووە سپی پێستە كۆڵۆنیاڵیستەكان و هاوپەیمانە ئەمریكییەكەیان لەقەڵەم دەدرێ، ئەمەش لە مێشكی ئێرلەندییە ساویلكەكاندا خۆشەویستییەكی زیاتری بۆ دۆزی فەلەستینییەكان دروستكردووە".
لە نێوەڕاستی نەوەدەكان و لەكاتی شەڕی نیوخۆی هەرێمی كوردستاندا، دانوستاندنی ئاشتیی نێوان لایەنە كوردییەكان بەسەرپەرشتی ئەمریكا لە ئێرلەندا بەڕێوەچوو. ئەگەرچی ئەم هەوڵە شكستی هێنا، بەڵام هەرچۆنێك بێت ئێرلەندا رۆڵی خۆی لەو دانوستاندنەدا گێڕا.
ئەمڕۆكەش ئێرلەندا مەرج نییە واز لە بێلایەنیی خۆی بهێنێ، ئەگەرچی ماوەیەكی زۆرە بۆ كێشەی فەڵەستین وازی لە بێلایەنی هێناوە، بەڵام ئێرلەندا دەتوانێ بۆ پرسی جیابوونەوە لە نێوان هەرێمی كوردستان و بەغدا رۆڵی نێوبژیوان بگێڕێت. ئەمە ئەو رۆڵەیە كە بەریتانیا ئامادە نییە بیگرێتە ئەستۆی خۆی. دواتر لە داهاتوویەكی نزیكدا ئێرلەندا لە ناو دەوڵەتە سەربەخۆكاندا پێشوازی لە كوردستان بكات، لە كاتێكدا ئێرلەندا خۆی ئامادە دەكات بۆ ئەوەی لە 2022 یادی سەت ساڵەی سەربەخۆیی بكاتەوە.
* پۆڵ ئیدن فریلانسەرێكی ئێرلەندییە لە هەرێمی كوردستان، بۆ بەشی ئینگلیزی ماڵپەڕی رووداو دەنووسێ.