Wilhelm Tell’in oğlunun başına konan elma ve keskin okçu, gözüpek bir baba mitolojisinin ötesinde Helvetia Konfederasyonu’nun temelleri 1291 tarihli ittifak belgesiyle atılır. Fakat bugünkü İsviçre’yi anlamak için 1847'ye gitmek daha açıklayıcıdır. Eski konfederasyon, yüzyıllar boyunca farklı statülerdeki kantonların, müttefiklerin ve bağımlı bölgelerin oluşturduğu esnek bir birlikti. 1798'de Napolyon’un kurduğu, beş yıl süren Helvetik Cumhuriyeti merkezî-üniter bir devlet denedi. Fakat Fransız Jakoben sisteminin İsviçre’nin çok dilli ve iki mezhepli yapısına, sarp dağlarına ve ulaşımın zor olduğu vadilerine uymadığı anlaşılınca 1803'te kantonların yetkileri geri verildi ve 1815'te esnek bir konfederasyon kuruldu.
On dokuzuncu yüzyılın ilk yarısında ticaretin ve ulaşımın genişlemesi, Kuzey ve Güney Avrupa arasında önemli bir jeopolitik konuma sahip İsviçre’de kanton sınırları arasında işleyen pazarın önemini artırdı. Aynı dönemde Avrupa’daki liberal anayasa hareketleri, ulus devletlerin doğuşu, siyasal temsil ve dinin kamusal hayattaki yeri üzerine çatışmaları derinleştirdi. Katolik-muhafazakâr yedi kantonun kurduğu Sonderbund ittifakı ile federal meclisin çoğunluğu arasındaki anlaşmazlık, 1847'de 26 gün süren ve yaklaşık 100 kişinin öldüğü ama ülkenin kaderini belirleyen bir iç savaşa dönüştü. Savaşın nedeni, kurulacak devletin niteliğiydi: bir yanda muhafazakâr Katolik kantonlar, öbür yanda federal devlet yanlısı kantonlar vardı. Sonuç: liberal-radikal güçlerin askerî zaferinin ardından 1848 Federal Anayasası hazırlandı. Yeni düzenin kalıcılığı ise yenilmiş kantonların da federal kurumlar içinde siyasal ağırlıklarını koruyabilmelerine bağlıydı.
Federal devlet ortak pazarın önündeki iç gümrük engellerini kaldırdı ve para, posta ve dış ilişkiler (halen yürürlükte) gibi alanlarda ortak yetkiler oluşturdu. Kantonlar kendi kurumlarını ve geniş bir görev alanını korudu. Kuruluş uzlaşması iki meşruiyet kaynağını aynı parlamentoda buluşturdu. Ulusal Meclis’te (federal parlamentonun halkı temsil eden kanadı) nüfus, Devletler Konseyi’nde (Senato) ise kantonlar temsil edildi. Böylece küçük bir kantonun federal yasama sürecindeki ağırlığı, nüfusunun ülke içindeki payından daha yüksek olabildi. Bu tercih, büyük ve küçük kantonların birlikte ve eşit yönetebilmesinin anayasal güvencesiydi. Kantonların, nüfus ve gelir düzeyine bakmaksızın federal devlet içindeki egemenliği garanti altına alındı.
Elbette ki İsviçre’nin ortak siyasal iradeye dayanan ve Friedrich Dürrenmatt’ın tespitiyle «farklılıkların gönüllü birlikteliğine» dayanan bir ulus (Willensnation) olarak anılması, siyasal hakların eşit dağıldığı anlamına gelmez. Kadınlar federal oy hakkını 1971'de elde etti. İç Rodlar Appenzell’de (Rhodes-Intérieures) kantonal oy hakkı 1990'da Federal Mahkeme kararıyla tanındı.
Üç düzeyli bir demokrasi
İsviçre’de Konfederasyon, 26 kanton ve 1 Ocak 2026 verilerine göre 2.100 belediyeden (komün) oluşuyor. Bu üç düzeyin siyasal dayanakları farklıdır. Federal Anayasa’nın 3. maddesi, kantonların anayasanın federal düzeye vermediği yetkileri kullanmasını güvence altına alır. 5a ve 43a maddeleri, kamu görevlerinin dağılımında yerindelik ilkesini esas alır. Bir görevin kantonların kapasitesini aşması ya da ülke çapında ortak bir düzenleme gerektirmesi, federal düzeyin devreye girmesini gerekçelendirebilir. Belediyelerin özerkliği (autonomie communale) ise 50. madde uyarınca kanton hukukunun çizdiği sınırlar içinde güvence altındadır.
Bir ulus devlet olmayan İsviçre’de kantonlar birer egemen devlet olup kendi anayasaları, parlamentoları, hükümetleri ve yargı kurumları vardır. «Yürütmeli federalizm» ilkesi gereği federal hükümetin kararlarının asıl uygulayıcısı kantonlardır. Zorunlu eğitim, polis, sağlık hizmetlerinin planlanması ve kantonal vergiler, özerkliğin gündelik hayatta görüldüğü alanlardır. Federal hukuk sağlık sigortasının çerçevesini belirlerken kantonlar hastane ve sağlık politikalarının planlamasında rol üstlenir. Kantonlar ayrıca federal yasaların önemli bir bölümünü uygular. Özerk belediyeler, kantona göre farklılık gösteren yetkilerle imar, su, atık, yerel altyapı ve kimi eğitim veya sosyal hizmet görevlerini yürütür. Küçük belediyeler bazı hizmetleri «Belediyeler Birliği» gibi ortak kuruluşlar aracılığıyla sunar.
Federal Anayasa’nın 45. maddesi kantonların federal kararların hazırlanmasına katılmasını öngörür. Elazar’ın federalizm tanımında kendi kendini yönetmeye ortak yönetim eşlik eder [3, 5]. Federal Anayasa’nın 53. maddesi ve ilgili ekleri ülke topraklarının değiştirilmesi şartlarını belirler. Bu madde kantonların birleşmesi veya ayrılması koşullarını belirlerken, kanton anayasaları da komünlerin durumu konusunda yetkilidir.
Sandık, uzlaşı kültürü ve çoğunluğun sınırları
İsviçre’de temsilî kurumlarla doğrudan demokrasi yan yana işler. Federal yasaların kabulü için parlamentonun iki kanadının (bikameral sistem), yani Ulusal Meclis ile Devletler Konseyi’nin aynı metinde uzlaşması gerekir. Ulusal Meclis’in 200 sandalyesi kantonlara nüfuslarına göre dağıtılır. 46 üyeli Devletler Konseyi’nde (Senato) 20 kanton ikişer, altı kanton birer üyeyle temsil edilir. Yedi üyeli Federal Konsey’in (federal hükümet) farklı partilerden oluşması ise zamanla yerleşmiş bir iktidar paylaşımı geleneğidir. Bu geleneği sürdüren en önemli etken, parlamento dışında da bir yasayı sandığa götürebilecek örgütlü muhalefetin varlığıdır [2, 3]. Mevcut durumda bakanlıkların dağılımı şöyledir: Radikal Liberal Parti (PLR) 2, Sosyalist Parti (SP) 2, İsviçre Halkçı Partisi, milliyetçi (UDC) 2, Merkez Parti (eski Hıristiyan Demokrat) 1. Partilerin dağılımının yanı sıra dillere dayalı bölgesel demografi de önemli bir kriterdir. Buna göre dört Almanca konuşan (%61), iki Fransızca konuşan (%23) ve bir İtalyanca konuşan (%8) bakan yer alır. Yedi bakanın halk arasındaki adı «Yedi Bilge»dir. Geleneksel bir koalisyon ilkesine dayalı 178 yıllık federal sistemde kararlar uzlaşmaya dayalı «ortak yönetim ilkesine» göre pragmatik biçimde alınır. Bakanların prensip olarak partizan davranmamaları gerekir.
İsviçre’de doğrudan demokrasinin en önemli siyasal aygıtı olan imza kampanyası (halk inisiyatifi), halka ve sivil topluma önemli bir kontrol ve reform yapma (iktidarın halkla paylaşılması) yetkisi verir. Federal düzeyde 50.000 seçmen veya sekiz kanton, yayımdan itibaren 100 gün içinde bir federal yasanın referanduma sunulmasını isteyebilir. Anayasa değişikliği için halk girişimi 18 ay içinde 100.000 imza gerektirir. Anayasa değişikliklerinde hem oy verenlerin hem de kantonların (23 kanton oyundan 12'si) oylarının çoğunluğu aranır. Bir kantonun oyu, o kantondaki halkoylamasının sonucuyla belirlenir. Böylece ülke genelinde sayısal çoğunluğu sağlayan bir teklif, kantonların çoğunluğunu kazanamadığında reddedilir. Anayasa değişikliklerinin yanı sıra gündelik yerel kararlar da kantona ve belediyeye göre değişen girişim, referandum ve belediye meclisi usulleriyle halkın önüne gelir.
Referandum olasılığı, yasa tasarıları hazırlanırken örgütlü itirazların hesaba katılmasını teşvik eder. Lijphart’ın da belirttiği gibi, iktidar paylaşımı kararların meşruiyetini müzakere yoluyla genişletebilir.
Dilin kamusal hayattaki yeri
İsviçre’nin dört ulusal dili Almanca, Fransızca, İtalyanca ve Romanşçadır. Federal düzeyde Almanca, Fransızca ve İtalyanca resmî dillerdir. Romanşça ise Konfederasyon’un Romanşça konuşan kişilerle (60 bin civarında bir nüfus) ilişkilerinde resmî dil statüsüne sahiptir. Bern, Fribourg ve Valais iki (Almanca, Fransızca), Graubünden ise üç (Almanca, İtalyanca, Romanşça) resmî dilli kantonlardır. Federal Anayasa’nın 70. maddesi kantonlara resmî dillerini belirleme yetkisi verirken geleneksel dil dağılımına ve yerleşik dil azınlıklarına saygı gösterilmesini öngörür.
Dilsel tanınmanın değeri okulda, belediye gişesinde ve mahkemede ortaya çıkar. Bu uygulama personel, öğretmen, eğitim materyali ve bütçe gerektirir. İsviçre’deki bölgesellik ilkesi, tarihsel olarak belirli bölgelerde konuşulan dillerin kurumsal varlığını korumaya yardımcı olur. Göç ve kentleşmeyle yayılan dilleri konuşanlar için ise ayrıca erişim düzenlemeleri gerekir.
Özellikle Türkiye ve Suriye’de Kürtçenin anayasal veya yasal statüsü üzerine çalışılırken İsviçre’nin uzun yıllara dayanan pratiği örnek alınabilir. Kürtçenin yoğun konuşulduğu bölgelerde kamusal hizmet ve eğitim için güçlü güvenceler öngörülebilir. Ülkenin başka yerlerinde yaşayan Kürtçe konuşanlar içinse nüfus yoğunluğuna ek olarak sosyokültürel ölçütlere dayanan eğitim ve hizmet düzenlemeleri gerekir. Aynı ilke, özerk bir bölgenin kendi içindeki dil azınlıkları için de geçerlidir.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir)



