Babamın mirası

Prof. Dr. Jan İlhan Kızılhan (*)

Babam 1930’lu yıllarda doğdu. Doğduğu yer, bir zamanlar bana dünyanın sonu gibi görünürdü. Ama aynı zamanda, 20. yüzyılı şekillendiren büyük güçlerle derinden bağlantılı bir yerdi.

Onun hayatı huzurun içinde değil, yıkımın ardından başladı. Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşü yalnızca sınırları değiştirmedi; hayatları parçaladı, toplumları dağıttı. Babası, aşiretlerinin yıkılmasının ardından kaçmak zorunda kaldı ve kısa süre sonra yaşadığı acılar ve kayıpların ağırlığı altında hayatını kaybetti. Babam o sırada iki yaşındaydı.

Geride kalan şey bir devamlılık değildi. Parçalanmaydı. Ailelerin birbirini kaybettiği, insanların birbirinden koptuğu sessiz bir çöküştü bu; sanki dilin kendisi bile dağılmış gibiydi.

Onun hikâyesi, yaşadığı coğrafyanın tarihinden ayrı düşünülemez. Bu hikâye, defalarca sürgün edilen bir halkın hafızasını taşıyordu; öyle ki yerinden edilmek zamanla hayatın doğal koşulu hâline gelmişti.

Hayatta kalabilmek için sessizlik, kendini tutabilmek ve dayanıklılık gerekiyordu. Ama bütün bu dayanıklılığın altında başka bir şey vardı: Kolay kolay elinden alınamayan bir onur duygusu.

Bu koşullarda vatan artık güvenli bir yer olmaktan çıkmıştı. Sürekli tehdit altında duran, kırılgan bir vaade dönüşmüştü.

Babam, şiddetin istisna değil, her an mümkün olduğu bir dünyada büyüdü. Köy, sanki sürekli ama dile getirilmeyen bir gerginliğin içinde yaşıyordu. Korkudan söz edilmezdi; o zaten gündelik hayatın içine işlemişti.

Çocukluk onu korumadı. Tam tersine, onu erken yaşta hayatın sertliğiyle yüz yüze bıraktı. On yaşında çalışmaya başladı; görev duygusundan değil, başka bir çare olmadığı için.

Hasta bir anne, görme engelli yaşlı bir baba ve küçük bir kardeş… Bunlar üzerine düşünülüp tartışılan meseleler değil, taşınması gereken hayat gerçekleriydi. Sorumluluk soyut bir kavram değil, omuzlarda hissedilen fiziksel bir yüktü.

Köyümüz Gelhok, uzaktan bakıldığında neredeyse masalsı görünürdü. Toprak rengindeki evleri yeşil bir tepenin üzerine kuruluydu. Etrafı mercimek ve buğday tarlaları, yabani çiçekler ve ağır ağır akan sularla çevriliydi.

Bir çocuk olarak ben bu manzarayı güzellik olarak görüyordum. Yetişkinler içinse orası aidiyetin değil, direnmenin yeriydi. Özgürlük ve sınırlılık iç içeydi; insan aynı anda hem geniş hem de dar bir hayatın içinde yaşıyordu.

Gündelik hayat emek ve tekrar üzerine kuruluydu. Elektrik yoktu, asfalt yollar yoktu. Günleri birbirinden ayıran tek şey çoğu zaman yorgunluğun derecesiydi.

Akşamları dinlenmekten çok sessizlik çökerdi. Az konuşulurdu; konuşmalar da çoğu zaman yorgunluk nedeniyle yarım kalırdı. Bütün bu rutinin altında sürekli bir kırılganlık hissi vardı. Êzidî oldukları için yalnızca farklı olmanın bile onları tehlikeye atabileceğini biliyorlardı.

Babam hayatı bir arada tutmanın kendi yolunu bulmuştu. Düzen onun için bir tercih değil, zorunluluktu. Sertliği uzaklıktan değil, düzen olmazsa her şeyin çökeceğine dair korkudan kaynaklanıyordu.

İç dünyasını anlatabilecek bir dili olmadan sorumluluk taşıdı. Gücünün içinde görünür bir yumuşaklık yoktu; belki de çünkü hayat ona hiçbir zaman yumuşak davranmamıştı.

Annesine ve inancına bağlılığı onun dayanağıydı. Ama içinde sürekli taşıdığı, kolay kolay dile gelmeyen bir hüzün vardı. Geçmiş geçmişte kalmamıştı; sessiz biçimlerde hâlâ onun içinde yaşamaya devam ediyordu.

Annem ise aynı çevrede bambaşka bir bilinçle hareket ediyordu. Okuma yazma bilmesi onu diğerlerinden ayırıyordu. İnsanlar bir açıklık ya da yol göstericilik aradıklarında ona giderdi.

O da aynı sınırlamaların içinde yaşıyordu ama o sınırlar tarafından tanımlanmıyordu. Davranışlarında sessiz bir özerklik vardı. Koşullara tamamen teslim olmayı reddeden bir tarafı vardı.

Annemle babamın ilişkisi alışılmış bir aşk hikâyesi değildi. Yavaş yavaş oluştu; ortak sorumluluklar ve birlikte ayakta kalma zorunluluğu içinde şekillendi.

Aralarındaki bağ gösterişli değildi ama güven vericiydi. Duyguların dışavurumundan çok ortak dirence dayanıyordu.

Ama geçmiş hiçbir zaman gerçekten geride kalmadı. Aile hikâyeleri sürekli anlatılırdı; uzak bir tarihten söz eder gibi değil, hâlâ çözülememiş bir meseleden bahseder gibi.

İbrahim Paşa Millî’nin adı özel bir ağırlık taşıyordu. Babamın aşireti ve dedem, koşullarını değiştirebilmek için Osmanlı İmparatorluğu’na karşı onun yanında yer almıştı. Ancak bu direniş özgürlük getirmedi. Büyük kayıplarla sonuçlandı.

Topraklara el konuldu. Aileler dağıldı. Hayatlar yarıda kaldı.

Geride kalan şey kapanmış bir hikâye değil, kuşaktan kuşağa aktarılan bir eksiklik hissiydi. Bu tarih davranışlarda, sessizliklerde ve kelimelerin arasındaki boşluklarda yaşamayı sürdürdü. Babam onu kendi varlığının ayrılmaz bir parçası gibi taşıdı.

Geçmişin şiddeti görünmez biçimlerde yaşamaya devam ediyordu. İnsanların temkinli davranışlarında, kararsızlıklarında ve hiçbir güvenliğin garanti olmadığını bilmelerinde kendini gösteriyordu.

Bu anılar konuşulduğunda ortam değişirdi; yaşananların ağırlığı hâlâ hissedilirdi.

Babam gördükleri zulmü anlatırdı. Bir arada yaşamanın ne kadar kırılgan olduğunu, aidiyetin ne kadar karmaşık bir şey olduğunu söylerdi. İnsanların farklılıklarına rağmen birbirine bağlı olduğunu sık sık vurgulardı. Ama kendi kültürel ve dilsel çevresi içindeki çatışmalar onu derinden yaralıyordu.

Bütün bu ağır hikâyelerin yanında başka anlatılar da vardı. Akşamları ateşin etrafında ışığa, meleklere ve kutsal ritimlere dair hikâyeler anlatılırdı.

Güneş yalnızca fiziksel bir varlık olarak görülmezdi. Toprağın nefes alan, dinlenen ve kendini yenileyen canlı bir şey olduğuna inanılırdı.

Bu hikâyeler korkuyu ortadan kaldırmıyordu. Ama insanın dünyayla başka türlü bir bağ kurmasına imkân tanıyordu. Acının ardından da hayatın sürdüğünü hissettiriyordu.

Annemin Almanya’ya gitme kararı bir dönüm noktasıydı. Tek başına gitti ve her yönüyle yabancı olan bir dünyaya adım attı.

Babam için bu kararı kabul etmek kolay dile getirilemeyecek bir cesaret gerektiriyordu. Onun verdiği onayın da bedelleri oldu. Sonrasında yaşanan baskılar ve cezalandırmalar, bireysel kararlarla toplumsal beklentiler arasındaki gerilimi gösteriyordu.

Babam daha sonra onun yanına gittiğinde biz geride kaldık. Anne babamızdan ve hayatın sürekliliği hissinden kopmuş çocuklar olarak.

Benim hafızam da tam bu noktada değişiyor. Her şey daha parçalı, daha ani hâle geliyor.

Ayrılığı olayların sırası olarak değil, bir görüntü olarak hatırlıyorum: Uzaklaşan siluetleri… Yavaş yavaş mesafenin içinde kayboluşlarını…

Koştuğumu, seslendiğimi ve tutulamayacak bir şeye tutunmaya çalıştığımı hatırlıyorum. Arkalarına dönüp bakmadılar. O kayboluş, o yaşta anlaması zor bir kırılmaydı.

Ancak yıllar sonra bunu başka türlü anlamlandırmak mümkün oldu. Gidişleri bir terk ediş değildi; bir gelecek kurma çabasıydı.

Bir gün geri dönmek, yeniden inşa etmek ve bizi başka bir hayata taşımak istiyorlardı. Onlar için bu umut demekti. Benim içinse uzun süre bir kayıp olarak kaldı.

Almanya’da hayatları çalışmak ve direnmek üzerine kuruldu. Sürekli emek isteyen şartlar altında yeni bir yaşam inşa ettiler.

Babam sorumluluk taşımaya devam etti ama bize başka bir ihtimal de sundu.

Eğitim konusunda çok ısrarcıydı. Eğitim onun için yalnızca bir değer değildi; onuru korumanın ve insanın kendi ayakları üzerinde durabilmesinin yoluydu.

Okumamızı, öğrenmemizi ve düşünmemizi istemesi, kendi hayat deneyimini aşan bir değişimdi.

Gururu sessizdi. Bunu özellikle bizden söz ederken görmek mümkündü. Sanki bizim ilerleyebilmemiz, geçmişin her şeyi belirlemediğinin kanıtıydı.

Onun tavrında, değişimin mümkün olduğuna dair derin bir inanç vardı; bunun bedelinin dayanıklılık olduğunu bilse bile.

Bugün ben de bir baba olarak bütün bunların nasıl sürdüğünü görüyorum. Çocuklarım ona yalnızca bir dede gibi değil, bir köken, bir sağlamlık kaynağı gibi bakıyor.

Bu anlamda vatan artık yalnızca bir coğrafya değil; kuşaktan kuşağa aktarılan bir varlık hâline geliyor.

Onun hayatının arkasındaki büyük tarih, aslında tek bir topluluğa ait olmayan deneyimleri anlatıyor. Kayıp, göç ve sessizlik yalnızca belirli insanlara özgü şeyler değil.

Travma sadece hafızada yaşamıyor; konuşulmayan şeylerde, fark edilmeden tekrar eden davranışlarda da yaşamayı sürdürüyor.

Meslek hayatım boyunca buna benzer birçok hikâyeyle karşılaştım. Her defasında onların içinde babamdan bir parça gördüm: Konuşmaya direnen bir dayanıklılık, parçalanmışlığa rağmen devam etme gücü ve dikkat çekmeye ihtiyaç duymayan sessiz bir yoğunluk.

Bende kalan babamın görüntüsü dramatik değil. Daha çok ince ama kalıcı bir varlık hissi.

Onun içinde bir tür içsel ışık vardı. Görülmek isteyen değil, sadece varlığını sürdüren bir güç.

Bu güç onun hayatını şekillendirdi ve ardından gelen hayatları da şekillendirmeye devam ediyor.

Öldüğünde gidişi neredeyse fark edilmeyecek kadar sessizdi. Sanki hayatı boyunca taşıdığı gerilim yavaş yavaş çözülmüş gibiydi.

Geride kalan şey, zorluklarla örülmüş ama aynı zamanda süreklilik taşıyan bir hayattı. Tanınmaya ihtiyaç duymayan bir bağlılık duygusuydu.

Babam büyük sözler söyleyen biri değildi. Ama her şeye rağmen geri çekilmeden yaşamayı sürdürmesi, ilan edilmeye ihtiyaç duymayan bir sevgi biçimiydi.

Geride bıraktıkları yalnızca anılar değil.

Onlar davranışlarımızda, kendimizi anlama biçimimizde ve başkalarıyla kurduğumuz ilişkilerde yaşamayı sürdürüyor.

Çocuklarımızda, kararlarımızda ve bazı değerlerin sessiz devamlılığında varlığını koruyor.

Bu mirasla yaşamak, onu tekrar etmek değil; dönüştürerek ileri taşımaktır. Hem kırılmış yanlarını kabul etmeyi hem de gücünü görebilmeyi gerektirir.

Eğer bu hayatın ötesinde bir yer varsa, insan onu orada hayal edebilir: Artık taşıdığı yüklerle değil, bütün hayatı boyunca içinde taşıdığı o sessiz güçle var olan biri olarak.

*Prof. Dr. Jan İlhan Kızılhan psikolog, yazar ve yayıncıdır. Psikolojik travma, savaş, terör, kültürlerarası psikiyatri, psikoterapi ve göç alanlarında uzmandır.

(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir.)