Bir varil Umman petrolü Asya rafinerilerine neden 170 dolara ulaşıyor?

28 Şubat 2026 sabahı, ABD ve İsrail’in İran topraklarına yönelik ilk hava saldırıları gerçekleşti. O günün akşamına gelindiğinde Brent petrol fiyatlarında sert dalgalanmalar yaşandı. Bir hafta sonra ise Ortadoğu’nun "fiziksel" (reel) petrol varil fiyatı, petrol endüstrisinin daha önce tanıklık etmediği bir seviyeye ulaştı. Yaşananlar sadece bir fiyat artışı değil, petrol piyasasının inşa etmek için kırk yılını harcadığı altyapının sistematik bir çöküşüydü.

Küresel ham petrol piyasası iki farklı kulvarda faaliyet göstermektedir: Londra ve New York borsalarında vadeli sözleşmeler üzerinden işlem gören "Kağıt Üzerindeki Piyasa" (Paper Market) ve gerçek petrol varillerinin pazarlandığı, sözleşmelerinin yapıldığı ve rafinerilere sevk edildiği "Fiziksel Piyasa" (Physical Market). Normal şartlar altında bu iki piyasa eşgüdümlü hareket ederken, Hürmüz Boğazı’nın savaş nedeniyle kapanmasıyla birlikte bu iki mecra şaşırtıcı bir biçimde birbirinden kopmuştur.

Brent petrolün temsil ettiği kağıt piyasası, 7 Nisan 2026 itibarıyla 110 dolar civarında seyretmektedir.

Bloomberg ekranlarında ve haber manşetlerinde görülen rakamlar bunlardır; ancak bu rakam Güney Kore, Japonya veya Malezya rafinerilerinin şu an bir varil petrol için ödediği bedeli yansıtmamaktadır. Traderların (ticaret uzmanlarının) belirttiği üzere, kağıt üzerindeki fiyatlar ABD ve İranlı yetkililerin açıklamaları ve Trump yönetiminin ateşkes hakkındaki söylemleriyle manipüle edilmekte, bu da fiyatları fiziksel piyasadaki gerçekliğin çok uzağında, yapay bir düşük seviyede tutmaktadır.

Fiziksel piyasada ise tablo tamamen farklıdır. S&P Global tarafından Singapur saatiyle 16:30’daki gerçek alım-satımlara dayanarak yayınlanan Platts Dubai/Oman endeksi, Ortadoğu petrolünün Asya rafinerileri için fiyatlandırılmasında temel kriterdir. SOMO, Suudi Aramco ve BAE’nin ADNOC gibi dev şirketleri, Resmi Satış Fiyatlarını (OSP) belirlemek için bu endeksi kullanmaktadır. Dünyada her gün 18 milyon varil petrol bu ölçüte göre fiyatlandırılır. İran savaşının başlamasından bu yana bu endeks, 45 yıllık tarihinde görülmemiş bir değişim geçirmiştir.

Platts Dubai Endeksi nasıl çalışıyor ve neden çöktü?

Irak, Umman veya BAE petrolünün bugün gerçekte kaç dolara mal olduğunu anlamak için Platts Dubai mekanizmasını kavramak gerekir. Bu mekanizma, ilk saldırıdan sadece 72 saat sonra işlevini yitirmiştir.

Platts Dubai endeksi beş tür petrolden oluşur: Dubai (BAE), Umman, Zakum (Abu Dabi), Şahin (Katar) ve Murban (Abu Dabi). 2 Mart 2026’da S&P Global Platts, Hürmüz Boğazı’nın iç kesimlerinden yüklenen tüm petrol türlerinin derhal endeksten çıkarılacağını duyurdu. Bu karar piyasada şok etkisi yarattı; çünkü geriye sadece iki seçenek kalmıştı: BAE’nin Hürmüz dışındaki Füceyre limanından yüklenen Murban petrolü ve Umman petrolü.

Platts Dubai Endeksi belgelenmiş fiyatlar:

Savaş öncesi (Şubat ortalaması): 68,40 Dolar

Mayıs ayı dubai petrolü ortalaması (Mart işlemleri): 128,52 Dolar

52 haftanın en yüksek seviyesi: 137,82 Dolar

Fiziksel Dubai Petrolü Zirvesi (Medya raporlarına göre): Yaklaşık 170 Dolar

Brent Petrol (Kağıt Üzerinde - 6 Nisan): 110,82 Dolar

Bu değişimin sonucu, piyasanın tek bir dev oyuncunun eline geçmesi oldu. TotalEnergies’in ticaret kolu olan Totsa, piyasada öylesine baskın bir pozisyon aldı ki uzmanlar bunu petrol piyasası tarihindeki en büyük "tek oyuncu hakimiyeti" olarak tanımlıyor. Şirket, Mart ayında bu piyasadan yaklaşık 4 milyar dolarlık petrol satın aldı ve bu işlemlerden 1 milyar dolar kâr elde ettiği tahmin ediliyor.

Totsa, İran savaşı patlak vermeden önce Dubai ve Umman petrolünü 70 dolar bandında satın almıştı. Mart başında savaşın başlamasıyla Umman petrolü 120-130 dolara fırladığında, şirket arzı azalan bu petrolü toplamaya devam etti. Nihayetinde 26 Mart’ta, elindeki petrolün varil fiyatı 170 dolara ulaştığında satış yaparak 1 milyar dolar kâr realize etti. Bu durum, savaş gibi olağanüstü dönemlerde fiziksel petrol piyasasında nelerin yaşanabileceğini gösteren çarpıcı bir örnektir.

Kağıt fiyatı ile fiziksel fiyat arasındaki uçurum

Brent petrolün kağıt üzerindeki fiyatı ile Dubai fiziksel petrolü arasındaki fark (petrol piyasasında EFS parametresi olarak bilinir) sadece teknik bir ayrıntı değildir. Bu fark, bugün küresel enerji piyasasının en önemli ticari gerçeğidir ve her Asya rafinerisi ile üretici ülkelerin bütçelerini doğrudan etkilemektedir.

Savaştan önce Brent ve Dubai arasındaki fark sadece 1 ile 3 dolar arasındaydı. Ancak Hürmüz’ün kapanmasıyla bu denklem tersine döndü. Dubai ve Umman petrolü şu an Brent’ten çok daha pahalıdır; çünkü bu petrol türleri varillerin "fiziksel kıtlığını" yansıtırken, Brent sadece siyasi açıklamalarla dalgalanan finansal bir duyarlılığı yansıtmaktadır.

CNBC analizlerine göre, 27 Şubat - 27 Mart tarihleri arasında vadeli Brent petrol yüzde 36 değer kazanırken, fiziksel Dubai petrolü yüzde 76 oranında yükselmiştir. Bu da Mart sonunda fiziksel piyasanın, haber başlıklarında görülen fiyatlardan yüzde 40-50 daha pahalı olduğu anlamına gelmektedir.

Kağıt ve Fiziksel Fiyat Farkı Tablosu:

Brent artışı (Kağıt - 4 hafta): +Yüzde 38

Dubai artışı (Fiziksel - 4 hafta): + Yüzde 83

Brent/Dubai farkı (Savaş öncesi): Brent, Dubai’den 1-3 dolar daha pahalıydı.

Brent/Dubai farkı (Savaş sırası): Dubai, Brent’ten 8-20 dolar daha pahalıdır.

Bu stratejik kopuşun nedeni, Brent fiyatının bilgi ve siyasi söylemlere göre değişen finansal bir araç olması, Dubai petrolünün ise doğrudan gemiye yüklenip yüklenemeyeceğine bağlı olan bir "emtia" olmasıdır. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Fatih Birol, bu krizin enerji tarihindeki en kötü kriz olduğu uyarısında bulunarak; Nisan ayının Mart’tan çok daha kötü geçeceğini, zira savaş öncesi gönderilen yüklerin rafinerilere ulaşıp tükeneceğini ve sonrasında "elde hiçbir şey kalmayacağını" belirtmiştir.

"Ocean Thunder" tankeri: Fiziksel fiyatlandırma örneği

4 veya 5 Nisan tarihlerinde Hürmüz Boğazı’nı geçen Ocean Thunder adlı petrol tankeri, dönemin en önemli ticari vakalarından biri oldu. Bu gemi, Malezya’daki Pengerang rafinerisine ulaştırılmak üzere 1 milyon varil Basra Ağır Ham Petrolü taşıyordu. Bu yükün Malezyalı Petronas şirketine maliyetini anlamak için şu hesaba bakmak gerekir:

SOMO’dan alım fiyatı (Savaş öncesi tarifeye göre): Varil başına yaklaşık 66 dolar.

Nakliye, savaş sigortası ve risk maliyeti: Yaklaşık +10-12 dolar.

Malezya’ya varış toplam maliyeti: 74-78 dolar.

Aynı miktardaki petrolün güncel piyasa değeri: 113-125 dolar.

Sadece bu sevkiyattan tahmini kâr: 35-50 milyon dolar.

Bu devasa kâr marjı, Malezya Başbakanı Enver İbrahim’in gemilerinin Hürmüz’den "vergi veya haraç" ödemeden geçebilmesi için Tahran ile yürüttüğü yoğun diplomasinin mantığını açıklamaktadır.

Kriz sadece fiyatla ilgili değil, aynı zamanda petrolün fiziksel yokluğuyla ilgilidir. Dünyanın her gün 4,5 ile 5 milyon varil petrolden mahrum kaldığı tahmin edilmektedir. 19 Nisan’dan sonra, ABD ve diğer ülkelerin stratejik rezervlerinin tükenmeye başlamasıyla bu açığın günlük 9-10 milyon varile çıkması beklenmektedir. Goldman Sachs, Hürmüz’ün kapalı kalma halinin Mayıs ayına sarkması durumunda, fiyatların 2008 yılındaki 147 dolarlık tarihi rekoru kıracağı uyarısında bulunmuştur.

Irak ve Kürdistan Bölgesi üzerindeki etkiler

OPEC’in en büyük ikinci üreticisi olan Irak için bu durum derin bir paradoks yaratmaktadır. Ülkenin ana ihracat rotası, savaş halindeki bir komşusunun (İran) insafına kalmış durumdadır. Irak kısıtlamalardan muaf tutulsa da bu durum ülkeyi İran’ın diplomatik rızasına eşitsiz bir biçimde bağımlı kılmaktadır. Ayrıca Basra petrolünün fiyatı hayali seviyelere (113-125 dolar) çıksa da, Basra limanlarına yönelik dron saldırıları ve gemi sayısındaki azalma, Irak’ın bu fiyat artışından tam olarak yararlanmasını engellemektedir.

Irak Kürdistan Bölgesi için durum daha da karmaşıktır. Irak-Türkiye boru hattı üzerinden Ceyhan’a ihraç edilen Kürdistan petrolü, hala Bağdat ile Erbil arasındaki gelir paylaşımı formülünün kıskacındadır. Petrol şirketlerinin bu yüksek fiyatlardan elde edebileceği kâr, dron ve füze saldırıları nedeniyle üretimin durması sonucu heba olmaktadır.

Sonuç olarak fiziksel petrol piyasasında artık tek bir fiyat yoktur; "erişim imkanına" dayalı bir hiyerarşi söz konusudur. Geçiş izni olan bir Malezyalı alıcı için maliyet 78 dolarken, gemisine izin verilmeyen bir Japon veya Kore rafinerisi için Ortadoğu petrolünün fiyatı "sonsuzdur" çünkü ona hiçbir bedelle ulaşamamaktadır. Platts Dubai ve Umman verileri hikayeyi net bir biçimde anlatmaktadır: Fiyatlar 117 ile 128 dolar arasındadır. Eğer Fatih Birol’un öngörüsü gerçekleşir ve Nisan ortasında "fiziksel petrol" tamamen tükenirse, piyasa henüz gerçek zirvesini görmemiş demektir.

Omer Ahmed, Rûdaw Medya Grubu Ekonomi Masası Müdürü

 

(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir.)