Yirmi yılı aşkın bir süredir Irak'ın maliyesi ABD'ye bağlı durumdadır. Irak'ın dolara ihtiyaç duyan her işlemi New York Merkez Bankası (FRBNY) üzerinden yapılmak zorundadır. Irak'ın aylık petrol gelirleri doğrudan bu bankaya gitmekte ve Irak'ın yabancı döviz rezervlerinin büyük bir kısmı, hem nakit hem de mali tahviller şeklinde bu bankada bulunmaktadır. Bu nedenle Irak, ABD Hazine Bakanlığı/OFAC (Yabancı Varlıkları Kontrol Ofisi) kararları karşısında oldukça güçsüzdür ve bu yıl Irak'a uçakla nakit dolar gönderilmediği meselesi doğrudur. Çünkü Irak Merkez Bankası'nın nakit doları, bu yılın ilk üç ayında 478 milyon dolar azalmıştır.
Irak Merkez Bankası verilerine göre, bu yılın ilk üç ayında Irak'ın döviz rezervi (çoğunluğu dolar) 1.18 milyar dolardan 693 milyon dolara düşmüştür. Yani nakit dolar, üç ayda bir ABD'den Irak'a uçakla gönderilen miktara eşit olan 478 milyon dolar kadar azalmıştır. Bu durum, Irak Merkez Bankası'nın iki kez talep etmesine rağmen bu yıl 19 Nisan'a kadar nakit dolar gelmediğini göstermektedir.
New York Merkez Bankası (FRBNY), Irak'ın dolar rezervlerini ve petrol gelirlerini elinde tutmakta olup, bu banka Irak Merkez Bankası (CBI) için bir koruyucu/aracı banka işlevi görmektedir. Petrol ihracat gelirleri (dolar cinsinden) FRBNY'ye yatırılır. Irak; ithalat, borç geri ödemeleri ve Irak hükümetinin harcamaları dâhil olmak üzere tüm dolar işlemleri için FRBNY'yi bir takas merkezi olarak kullanmak zorundadır.
Aslında son yıllarda Irak Merkez Bankası'nın nakit dolarının azalmasının temel nedenleri, ABD kaynaklı olduğu kadar içsel nedenlere de dayanmaktadır. Nitekim beş ana nedenden ikisi ABD kaynaklıdır ve ABD Merkez Bankası'nın (FED) prosedürleriyle ilgilidir.
Nakit doların azalmasına neden olan temel faktörler şunlardır: 2023 yılında ABD Hazine Bakanlığına bağlı OFAC tarafından Irak'taki 14 özel bankaya yaptırım uygulanması, Maliye Bakanlığı ile Irak Merkez Bankası arasındaki döviz (dolar) açığının büyümesi, yıllık bütçe açığının sürekli artması, mali tahvillere kıyasla altın rezervlerinin artması ve Irak'ın mali işlemlerinde daha fazla uyum ve denetim şartının getirilmesi.
Irak'ın New York Merkez Bankası'na bağımlılığı, Irak petrolünden elde edilen doların ABD'ye gitmesi gerektiği yönündeki kararın sürekli yenilenmesiyle bağlantılıdır. Çünkü 2011 yılında Birleşmiş Milletler tarafından Irak üzerindeki Bölüm 7 gözetimi kaldırılmış olmasına rağmen, son yirmi yılda her ABD başkanı bu kararı yenilemiş ve Irak'ı mali açıdan ABD'ye bağlı tutmaya devam etmiştir.
ABD Bankasından Irak'a Doların Dönüş Mekanizması
ABD dolarının New York Merkez Bankası'ından Irak Merkez Bankası'na dönüş mekanizması iki şekilde gerçekleşmektedir:
- Birincisi: Irak Devlet Petrol Pazarlama Şirketi (SOMO) petrol satar ve alıcılar ödemeyi dolar olarak New York Merkez Bankası'na yapar. Daha sonra bu para Irak Maliye Bakanlığı'nın "ORRA" adlı banka hesabına geçer. Ardından elde edilen bu miktar, Irak Merkez Bankası tarafından yönetilen "Iraq2" hesabına aktarılır.
- İkincisi: Para, Maliye Bakanlığı'nın Irak Merkez Bankası'ndaki dolar hesabına yatırılır. Ardından Maliye Bakanlığı ile Irak Merkez Bankası arasında dolar ve dinar alım satım süreci başlar; Maliye Bakanlığı gelirleri dinara çevirirken, Irak Merkez Bankası da harcamaları dolar olarak yapar.
Eğer bir fazlalık olursa, Irak Merkez Bankası'nın para politikası gereği bu tutar Irak'ın döviz rezervlerine eklenir. Ancak gelirler harcamaları karşılamazsa, Irak Merkez Bankası açığı iç ve dış borçlanma ile kapatır ve daha sonra bunu döviz rezervlerinden geri öder.
Gelir ve gider arasındaki fark, Irak Merkez Bankası'nın değil Irak hükümetinin ve Maliye Bakanlığı'nın sorunudur. Açık büyüdükçe döviz rezervleri daha da azalır; öyle ki hükümet, harcamalarını finanse edebilmek için para birimini devalüe etme (değerini düşürme) yoluna gitmek zorunda kalır. Bu da enflasyon oranının artması ve ulusal para biriminin diğer para birimleri karşısında çökmesi anlamına gelir.
Ayrıca, The Wall Street Journal ve The New York Times'ın raporlarında da belirtildiği gibi; ABD'nin Irak'a nakit dolar gönderimini durdurma kararının, Irak'ın İran destekli 'Direniş' silahlı gruplarını dağıtma ve ABD hedeflerine yönelik saldırıları durdurma konusunda net bir tavır alması şartına bağlanmasının yanı sıra bir diğer önemli neden, Irak'ın petrol gelirlerindeki düşüştür. Çünkü bu gelir oldukça azalmıştır ve Petrol Bakanlığı'na göre Mart 2026 için 1.9 milyar dolardır. Bu da normal bir ayda harcamaların sadece üçte birini karşılamak anlamına gelmektedir; zira Irak'ın bir aylık harcamaları 6.8 ila 7 milyar dolara ulaşmıştır.
Irak'ta Doların Bu Kez Azalmasının Nedenleri
2022 ile 2026 yılları arasında Irak'ın mali ve ekonomik sisteminde meydana gelen beş temel değişiklik, ABD'den Irak'a gelen nakit dolar miktarının azalmasına neden olmuştur, özellikle de uçakla gelen miktarın:
- Birincisi: 2023 yılında ABD Hazine Bakanlığına bağlı OFAC tarafından Irak'taki 14 özel sektör bankasına yaptırım uygulanması.
- İkincisi: Nakit dolar arzı penceresinin değiştirilmesi ve tüm dış işlemler için sürecin dijitalleştirilmesi.
- Üçüncüsü: Yıllık bütçe açığının artması.
- Dördüncüsü: Irak'ın toplam döviz rezervleri içinde altın rezervi oranının artması.
- Beşincisi: Tablo 1'de görüldüğü üzere, dolar cinsinden yapılan mali işlemlerde uyum maliyetleri ve denetim sürelerinin uzaması.
Tüm bu faktörler petrol gelirlerindeki düşüşle birleştiğinde, Irak'ın toplam döviz rezervlerinin 96.9 milyar dolara gerilemesine yol açmıştır ve üç yıldan kısa bir süre içinde (Aralık 2023'ten Mart 2026'ya kadar) Irak'ın döviz rezervi 31.1 milyar dolar azalmıştır.
(Kaynak: Irak Merkez Bankası (CBI) Temel Finansal Göstergeleri, 15 Nisan 2026; 2003-2005 yıllık verileri ve 26 Mart 2026'ya kadarki haftalık veriler)
Her ne kadar Irak Merkez Bankası sürecin durdurulduğunu reddedip ABD tarafından Irak'a nakit dolar arzı sürecinin normal bir şekilde devam ettiğini söylese de aslında durum normal değildir ve elindeki nakit dolar miktarı günden güne azalmaktadır. Nitekim üç aydan kısa bir süre içinde, çoğunluğu dolar olan döviz nakit rezervi 475 milyon dolar azalmıştır ki bu, son yirmi yılın en düşük seviyesidir. Bu durum, ABD'nin Irak'a nakit dolar göndermediği bilgisini doğrulamaktadır.
Son yıllarda ve 2024 itibarıyla Irak, rezervlerini çeşitlendirmeye çalışmış ve dört yeni yol izlemiştir:
- Altın satın alma stratejisi: Rezervlerin yüzde 8.5'inden yüzde 27'sine.
- Hazine tahvilleri için yerel bir platformun başlatılması (yüzde 4 oranında).
- Dolara bağımlılığı azaltma çabaları (De-dollarization).
- Doğrudan ticaret anlaşmaları (Çin, Türkiye).
- Petrolü dolar dışında bir para birimiyle fiyatlandırma çabası; ancak bu çok zordur ve petrolün dolar cinsinden fiyatlandırılması küresel piyasada yapısal bir kısıtlamadır.
Tüm bunlar şu gerçeği değiştirmiyor: Eğer ABD ve Irak ilişkileri bozulur veya Irak'a karşı yeni OFAC yaptırımları çıkarsa, FRBNY önceden haber vermeksizin Irak'ın dolarlarına el koyabilir veya kısıtlayabilir. Çünkü Irak'ın gelir ve giderleri dâhil mali işlemleri dolar iledir.