Erbil (Rûdaw) - ABD ve İsrail ile İran arasındaki savaşta ateşkes ilan edilmesine rağmen, İran genelinde internet kesintileri devam ediyor. İran Ticaret Odası ve dijital ticaret sendikaları, dijital pazarın çöküşü konusunda uyarıda bulunarak, kesintilerin ülke ekonomisine günlük maliyetinin 120 milyon dolara ulaştığını bildirdi.
İran Ticaret Odası yetkililerine göre, internetin karartılması nedeniyle İran ekonomisi her gün 100 ile 120 milyon dolar arasında doğrudan ve dolaylı zarara uğruyor.
90 milyonluk ülke dünyadan kopuk: 47. gün
ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a yönelik operasyonlarıyla başlayan süreçte Tahran yönetimi, "güvenlik" gerekçesiyle uluslararası internet erişimini neredeyse tamamen kesti.
Starlink gibi alternatif ağları kullananlara yönelik sert operasyonların yapıldığı ülkede, internet kesintisi bugün itibarıyla 47. gününe girdi.
Yaklaşık 90 milyon nüfusa sahip olan İran’da dijital ekonomi, ülke gayrisafi yurt içi hasılasının (GSYİH) yaklaşık yüzde 8’ini oluşturuyor. Hükümetin kalkınma planları bu oranı yüzde 10’a çıkarmayı hedeflerken, savaşla birlikte gelen dijital abluka bu sektörü felç etti.
"İnterneti kesmek ekonomik intihardır"
İran güvenlik makamları kesintileri "ulusal güvenliğin korunması için geçici bir zorunluluk" olarak görse de teknoloji sektörü temsilcileri bu durumu "ekonomik intihar" olarak nitelendiriyor. İran Ticaret Odası Startup Komisyonu Başkanı Afşin Kolahi, kesintilerin maliyetini somut örneklerle açıkladı:
"İnternet kesintisinin günlük doğrudan zararı 30-40 milyon dolar, dolaylı zararı ise 70-80 milyon dolardır. Bir kıyaslama yaparsak; Karaj’daki B1 köprüsü gibi devasa bir yapının maliyeti 15-20 milyon dolardır. Yani internetin kesildiği her gün, İran ekonomisinden dört dev köprü veya iki orta ölçekli elektrik santrali maliyeti kadar para yok olup gidiyor."
47 günlük bilanço baz alındığında, İran'ın dijital dünyadan koparılmasının toplam maliyetinin 4,7 milyar dolar ile 5,6 milyar dolar arasında olduğu tahmin ediliyor.
10 milyon kişinin geçim kaynağı risk altında
Dijital Ticaret Konseyi Üyesi Hamidreza Ahmedi, İran’da yaklaşık 10 milyon kişinin geçiminin doğrudan uluslararası internete bağlı olduğunu vurguladı. Sadece moda ve giyim sektöründe internet kesintileri nedeniyle 1 milyon kişinin işsizlik riskiyle karşı karşıya olduğu belirtiliyor.
İran yerel medyasına göre, Instagram ve Telegram gibi platformlar üzerinden ticaret yapan 400 binden fazla büyük ölçekli işletme ve bir milyonu aşkın küçük esnaf, erişim engeli ve kesintiler nedeniyle iflasın eşiğine gelmiş durumda.
Bu arada İran Hükümet Sözcüsü Fatma Muhacerani, savaşın İran’a verdiği toplam zararın ilk tahminlere göre 270 milyar doları aştığını ve müzakere ekibinin "savaş tazminatı" için çalışacağını açıklamıştı.
"Milli İnternet" ve yerli platformlar
Uluslararası internetin kesilmesinin ardından Tahran, 2010 yılından beri üzerinde çalıştığı "Ulusal Bilgi Ağı" veya "Milli İnternet" projesini tam kapasite devreye soktu. Hükümet, askeri ve bankacılık bilgilerini korumak, "düşman propagandasını" engellemek amacıyla halkı yerli uygulamalara yönlendiriyor.
İran’da şu an en çok kullanılan yerli platformlar şunlar:
Rubika: İran’ın "süper uygulaması" olarak biliniyor; Instagram ve Telegram’ın özelliklerini birleştiriyor.
Eitaa: Daha çok Telegram benzeri bir arayüze sahip ve dini/resmi kurumlarca yoğun kullanılıyor.
Bale: Mesajlaşmanın yanı sıra bankacılık hizmetleri de sunuyor.
Soroush: Devlet televizyonu tarafından desteklenen bir haber ve mesajlaşma ağı.
Karaborsada internet: 1 GB için 1,5 milyon tümen
Kesintilerle birlikte VPN (filtre kırıcı) fiyatları karaborsada fahiş seviyelere ulaştı. Şark gazetesinin haberine göre, filtre kırıcılar eşliğinde 1 GB internet kullanımının maliyeti vatandaşlara yaklaşık 1 milyon 500 bin tümene (yaklaşık 22-25 dolar) mal oluyor.
Tejarat News ise ortalama bir vatandaşın aylık internet ve VPN masrafının 700 bin ile 1,5 milyon tümen arasında değiştiğini bildirdi.
Ekonomistler, "iç abluka" olarak nitelendirdikleri bu durumun devam etmesi halinde, teknoloji uzmanlarının ve sermaye sahiplerinin ülkeden kaçışının hızlanacağı ve İran dijital pazarının geri dönülemez bir şekilde çökeceği uyarısında bulunuyor.