بۆڕی نەوتی كوردستان و بووژاندنەوەی پلانی نەوتی عێراق

 

ساڵانێكی زۆر دوای ئەو ساتەوەختە تاریكە، لە ساڵی 2017 قازانجی پوختەی نەوتی عێراق  نزیكەی 37.87٪ی بەرهەمی ناپوختەی نێوخۆیی (GDP) بوو، پشكی داهاتی نەوت لە بودجەی ساڵانەی فیدراڵیش زیاتر لە 85٪ بوو، ئەو ژمارەیە لە بودجەی فیدراڵیی 2019 هەتا 88.5٪ چوو. سەرەڕای ئەو گۆڕانكارییانەی لە شێوازی حوكمڕانی عێراقدا كران، لە دوای 2003 وە نەوت جارێكی دیكە بوو بەو پاڵەوانەی حكومەتی عێراقی پاراست، كە بەدەست نەبوونی ژێرخانی ئابووری و پیشەسازی و وێرانكاریی چەندین ساڵە و بەرزبوونەوەی ئاستی چاوەڕوانییەكانی خەڵكەوە دەیناڵاند.

 

بەم شێوەیە بەرهەمهێنانی نەوت پلەی یەكەمی لە ئەولەوییەتەكانی حكومەتی فیدراڵی عێراقدا وەرگرت. بەم دواییە ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق گەیشتە 4.85 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێكدا كە پشكی حكومەتی هەرێمی كوردستان تێیدا نزیكەی 500 هەزار بەرمیلە.

 

حكومەتی هەرێمی كوردستان لە 2002 دەستی بە دانانی پلانی خۆی بۆ نەوت كرد، واتە كاتێك كە هێشتا سەدام حوسێن حوكمی عێراقی دەكرد. لە ساڵی 2006 بە پشتبەستن بەو دەسەڵاتەی لە دەستووری فیدراڵیی عێراق پێی بەخشرابوو (بە تایبەتی مادەكانی 111، 112، 114 و 115ی دەستوور) دامەزراوە پێویستەكانی دانا، لەوانەش وەزارەتی سامانە سروشتییەكان، تاوەكو بەرەو وەدیهێنانی پلانە پڕتموحەكەی خۆی لە كەرتی نەوت و غازی سروشتیدا هەنگاو بنێ، لە كاتێكدا پەرلەمانی هەرێمی كوردستان لە ساڵی 2007 یاسای نەوت و غازی سروشتی پەسەند كردبوو. لە دوای ئەوەوە، كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكانی بواری نەوت بانگهێشتكران و گرێبەستی گەڕان و دۆزینەوەی سەرچاوەی نەوت و غازیان پێشكەش كرا.

 

پاشان لە 2014، بۆڕییەكی نەوتی هەرێمی كوردستان بە بۆڕییەكی نەوت لە توركیا بەسترایەوە كە چاوەڕێ دەكرێ توانای گواستنەوەی بۆڕییەكە لە 700 هەزار بەرمیلەوە لە رۆژێكدا بۆ یەك ملیۆن بەرمیل بەرز بێتەوە.

 

ئیدارەكردنی كەرتی نەوت و غازی هەرێمی كوردستان و فرۆشتنی بەرهەمەكەی تەحەدای سەرەكیی نێوان بەغدا و هەولێر بوو، بە تایبەتی دوای ئەوەی لە 2014 وە حكومەتی هەرێم دەستی بە بەرهەمهێنان كرد و توانی سەربەخۆ هەناردەی بكات. حكومەتە فیدراڵەكانی پێشووی عێراق هەموو رێگەیەكیان تاقیكردەوە بۆ ئەوەی نەوتی كوردستانیان بكەوێتە ژێر دەست، یەكێك لەو رێگەیانەش بڕینی بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان بوو لە بودجەی فیدراڵی كە تەنانەت لە ماوەی شەڕی دژی داعشیش بەردەوام بوو، لەلایەكی دیكەوە حكومەتی عێراق لە دادگای فیدراڵی و دادگا نێودەوڵەتییەكان سكاڵای تۆمار كرد، هۆشداری دایە ئەو كۆمپانیا نێودەوڵەتییانەی لە كوردستان كاریان دەكرد و لە ژووری نێودەوڵەتیی بازرگانی سكاڵای لە دژی هاوكاریی توركیا بۆ گواستنەوە، ئەمبار و فرۆشتنی نەوتی هەرێمی كوردستان لە بەندەری جەیهان تۆمار كرد. هەرچی پیشەسازیی نەوتی كوردستان سەركەوتنی زیاتری بەدەستهێنا، كێشەكانی لەگەڵ بەغدا قووڵتر دەبوونەوە. 

 

هەرچۆنێك بێ، هەم بەغدا و هەم هەولێر، سەرەڕای ناكۆكییەكانیان، بە جدی و بە سەربەخۆ لەگەڵ پلانی پەرەپێدانی كەرتی وزەدا دەڕۆن، بۆ ئەوەی خۆیان بەهێز بكەن و پلانی گەشەی ئابووریی خۆیان جێبەجێ بكەن. عێراق دەیەوێ ئاستی بەرهەمهێنانی بگەیەنێتە 6 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێكدا، بۆ ئەوەش پشت بە كێڵگە نەوتییەكانی بەسرە و كەركووك دەبەستێ. پەرەپێدانی زیاتری كێڵگەكانی بەسرە پێویستی بە وەبەرهێنانی زەبەلاحە لە بواری ژێرخاندا. بەڵام لە كەركووك كە خاوەن یەدەگی نۆ ملیار بەرمیل نەوتە، دەتوانرێ بە خێرایی ئاستی بەرهەمهێنانی رۆژانە بگەیەنرێتە یەك ملیۆن بەرمیل، هەڵبەت ئەگەر چارەسەرێك بۆ هەناردەكردنی نەوتەكە بدۆزرێتەوە. كێڵگەكانی نەوتی كەركووك یەكەمجار لەلایەن كۆمپانیای (TPC)یەوە پەرەیان پێدرا كە لەلایەن كۆمپانیای نەوتی ئێران و ئینگلیزەوە ئیدارە دەكرا، ئەو كۆمپانیایە پێش كۆمپانیای نەوتی بەریتانیا (BP) كاری كردووە.

 

لە ساڵی 2009 وەزارەتی نەوتی عێراق مۆڵەتی پەرەپێدانی كێڵگەكانی كەركووكی بە (BP) بەخشی، هەرچەندە ئەو كێڵگانە دەكەوتنە ئەو ناوچانەی حكومەتی هەرێمی كوردستان بەپێی مادەی 140ی دەستوور بە هی خۆی دەزانین، بەڵام چالاكییەكانی كۆمپانیای نەوتی بەریتانیا لە كەركووك لە ساڵی 2014 وە وەستان، دوای ئەوەی هێزە عێراقییەكان بەهۆی هەڕەشەكانی داعشەوە لەو ناوچەیە كشانەوە و پێشمەرگە هاتە شوێنیان. لە هەمانكاتدا، بەرهەمی نەوتی كەركووك لەدوای 16ی ئۆكتۆبەری 2017 بەشێوەیەكی سەرەكی وەستا، هۆكاری ئەوەش بۆ ململانێی عێراق لەگەڵ كوردستان دەگەڕێتەوە كە تاكە رێگای گواستنەوەی نەوتی كەركووكە بۆ بازاڕە جیهانییەكان. 

 

هەڵبژاردنەكانی عێراق و هەرێمی كوردستان دەرفەتی نوێی بۆ نزیككردنەوەی هەردوو حكومەتەكە رەخساند. لە ساڵی رابردووەوە، حكومەتی نوێی عێراق و هەرێمی كوردستان پێكەوە هەوڵیان داوە دۆخەكە هێور بكەنەوە. مەسروور بارزانی، سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان، لەدوای متمانەپێدانی لەلایەن پەرلەمانی كوردستانەوە بە سەردانی بۆ بەغدا ئەوەی پشتڕاست كردەوە و لە وتارێكدا لە رۆژنامەی واشنتن پۆست لەبارەی پلانەكانی خۆی نووسی: "هەوڵدەدەم پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا رێكبخەمەوە كە لە 16 ساڵی رابردوودا گرژییان تێدا بووە". جەختی لەوەش كردەوە كە "كاتی هاوبەشییەكی بنیاتنەرانە و سەقامگیر لەگەڵ بەغدا هاتووە".

 

پەیوەندیی نزیكی نێوان هەردوو حكومەت، پلانی كۆمپانیای نەوتی بەریتانیا و عێراقی بۆ بەرهەمهێنانی نەوت رزگار كرد، كاتێك ئەو پەیوەندییانە رێگەیان خۆشكرد بۆ ئەوەی لە مانگی تەمووزی ئەمساڵەوە، 100 هەزار بەرمیل لە نەوتی كەركووك لە رێگەی بۆڕییەكەی هەرێمی كوردستانەوە هەناردە بكرێ. دەشێ بەردەوامیی ئەم هاوكارییە نیگەرانییە نێوخۆییەكان لەبارەی ئیدارەكردنی نەوتی عێراق بڕەوێنێتەوە و رێگەش خۆش بكات بۆ ئەوەی عێراق سكاڵاكانی خۆی لە دادگا نێودەوڵەتییەكان لەدژی هاوبەشە بیانییەكانی كەرتی نەوتی هەرێمی كوردستان بكێشێتەوە، بە تایبەتیش توركیا. ئەم پرۆسەیە وادەكات عێراق بتوانێ پلانی خۆی بۆ پەرەپێدانی نەوت جێبەجێ بكات و خولیای كوردستانیش بۆ ئیدارەكردنی پیشەسازیی نەوتی خۆی دەستەبەر بكات.

 

بۆڕیی نەوتی كوردستان كە حكومەتەكانی پێشووی عێراقی فیدراڵ بە بیانووی نایاساییبوونەوە دژی دەوەستانەوە، ئێستا رۆڵی سەقامگیركردنی ئاشتی لە ناوچەكەدا دەگێڕێ، ناوچەیەك كە لە یەك سەدەی رابردوودا بەدەست جەنگی بەردەوامەوە شەكەت بووە.