رووسیا و پلانی زەبەلاحی كۆنترۆڵكردنی بازاڕی نەوت
شەهریار شێخلەر*
رووسیا یەكێك لە دەوڵەمەندترین وڵاتانی جیهانە لەڕووی یەدەگی نەوت و گازی سروشتی و خەڵووز، پێگەیەكی بەرچاویشی لە بەرهەمهێنانی ئەو سەرچاوانەی وزەدا هەیە و لەو بوارەدا بە یەكێك لە گرینگترین وڵاتانی جیهان دەناسرێت. شەشەمین وڵاتی خاوەن یەدەگی نەوت و خاوەنی گەورەترین یەدەگی گازی سروشتی و دووەم گەورە خاوەنی خەڵووزی جیهانە.
نەوت و گاز، بێجگە لە ڕۆڵی گرینگیان لە دابینكردنی بودجە و پێكهێنانی بەرهەمی ناپوختی ناوخۆی ڕووسیا، یەكێكن لە ئامرازەكانی جێبەجێكردن و سەپاندنی سیاسەتی دەرەوەی ئەو وڵاتە لە جیهاندا، بۆیە گرینگیی تایبەتیان بۆ ڕووسیا هەیە و جیاواز لە وڵاتانی دیكە چاویان لێدەكرێت.
پێداویستیی وڵاتانی ئەوروپی لە ساڵانی حەفتاكاندا بە گازی سروشتی وەك جێگرەوەی نەوتی خاوی هاوردەكراو لە وڵاتانی عەرەبی و هەروەها زۆربوونی یەدەگی ئەو بەرهەمە لە یەكێتی سۆڤیەت، سەرەتای گەشەسەندنی ئەو پیشەسازیە بوو لەو وڵاتە. دانانی بناغەی گازپرۆم لە 1989 و ڕێكخستنەوەی پیشەسازی و هەناردەكردنی گازی سروشتیی یەكێتی سۆڤیەت درێژەی بەو گەشەسەندنە دا. هەڵوەشانەوەی یەكێتی سۆڤیەت و فرۆشتنی كۆمپانیا نەوتییەكان بە كەرتی تایبەت، هەروەها ڕەخسانی هەلی هاوكاری لەگەڵ كۆمپانیا نەوتییەكانی ڕۆژئاوا، گەشەی كەرتی گازی ڕووسیای بردە قۆناغێكی نوێ كە لەئەنجامدا زۆر بەخێرایی قەبارەی هەناردەكردنی گازی بۆ وڵاتانی ئەوروپی بەرز كردەوە و هاوكارییەكی ستراتیجیكی لەنێوان ڕووسیا و وڵاتانی ئەوروپی ساز كرد تا جگە لەوەی ئابووریی ئەوروپای بە گازی ڕووسییەوە پەیوەست كرد، توانای ڕووسیاشی لە كەیسە دووقۆڵی یان فرەلایەنەكاندا لەگەڵ وڵاتانی ئەوروپی، بەرزكردەوە، بەجۆرێك تەنانەت ژێرپێخستنی بەردەوامی گرێبەستە نێودەوڵەتیەكان لەلایەن ڕووسیاوە نەیتوانی وڵاتانی ئەوروپی لە كڕینی وزە و تەنانەت پەرەپێدانی هاوكاری لەگەڵ ڕووسیا، پاشگەز بكاتەوە.
دەستكەوتە ئابووری و سیاسییەكانی گەشەی كەرتی گازی ڕووسیا كە ئەو كەرتەی لە هەر جۆرە سزا و ئابڵوقەیەك لەلایەن وڵاتانی ئەوروپی پاراستووە، دەوڵەتی ڕووسیای بۆ جێبەجێكردنی پلانێكی هاوشێوە بۆ كەرتی نەوتیش هانداوە تاوەكوو بتوانێت ژێرخانی پێویست بۆ جێبەجێكردنی پلانەكانی دیپلۆماسیی وزەی خۆی پتەوتر بكات.
گەشەی پیشەسازیی نەوتی رووسیا و چوونە ناو بازاڕەكانی جیهان:
ڕووسیا توانیویەتی بەگوێرەی پلانی گەشەپێدانی كەرتی نەوتی خۆی، بەرهەمهێنانی نەوت لە ماوەی ساڵانی 1995 بۆ 2007 بەڕێژەی 76% بەرز بكاتەوە و لە حەوت مانگی سەرەتای 2008 ئەو ڕێژەیە بگەیەنێتە 80%.
بەپێچەوانەی زۆربەی وڵاتانی گەورەی بەرهەمهێنەری نەوت، فۆكۆسی ڕووسیا بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوتی خاو لە كاتێكدایە كە یەدەگی نەوتی خاوی ڕووسیا لەو ماوەیە دابەزیوە و توانای پاڵاوتنیشی تەنیا بە ڕێژەی 8% بەرز كراوەتەوە، واتا سەرجەم وەبەرهێنان و پارە خەرجكردنەكان تەنیا بۆ گەشەپێدانی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوتی خاو تەرخان كراون كە ئاماژەیەكە بۆ پلانی ڕووسیا لەو بوارەدا.
ڕووسیا لە ساڵانی ڕابردوودا بەكەڵكوەرگرتن لە توانای پەرەپێدراوی تەكنیكاڵ و ئابووریی كۆمپانیا زەبەلاحەكانی خۆی (وەكوو ڕۆسنێفت و لووك ئۆیڵ)، تەرخانكردنی سەدان میلیار دۆلار و ڕاكێشانی كۆمپانیاكانی ڕۆژئاوا بۆ پڕۆژەكانی بەرهەمهێنان و گواستنەوە و هەناردەكردنی نەوتی خاوی خۆی كە لە سەرتاسەری ئەو وڵاتەدا بڵاوەیان پێكراوە، توانای بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوتی بەڕێژەیەك بەرز كردووەتەوە كە وڵاتانی گەورە بەرهەمهێنەری نەوتی جیهانی وەكوو سعودیە و ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكای بەجێهێشت و بووەتە گەورەترین بەرهەمهێنەر و دووەم گەورە هەناردەكاری نەوتی جیهان.
هەناردەكردنی نەوتی ڕووسیا لە 1.880.000 بەرمیلەوە لە ڕۆژێكدا لە ساڵی 1995 بۆ زیاتر لە پێنج ملیۆن بەرمیل لە ساڵی 2017 و نزیكەی شەش ملیۆن بەرمیل لە مانگی تەمووزی 2018 بەرزبووەتەوە كە لە هەر وڵاتێكی دیكە لە جیهان زیاترە و ئاماژەیەكی دیكەیە بۆ پلانەكانی ڕووسیا لەو بوارەدا.
كڕیارە سەرەكییەكانی نەوتی ڕووسیا و پشكی ڕووسیا لە بازاڕەكاندا ئاماژەیەكی دیكەن بۆ قووڵایی ستراتیجیكی سیاسەتی نەوتیی ئەو وڵاتە. ڕووسیا كە پێشتر 35%ی گازی سروشتی و 32%ی خەڵووزی ئەڵمانیای دابین دەكرد، بە بەرزكردنەوەی بەردەوامی پشكی خۆی لە دابینكردنی نەوتی ئەڵمانیا و گەیاندنی بە 40% لە ساڵی 2016 بووەتە گەورەترین دابینكەری نەوت و وزەی ئەڵمانیا.
رووسیا، هەروەها زیاتر لە 21.5%ی نەوتی هۆڵەنداش دابیندەكات و گەورەترین هەناردەكاری نەوتە بۆ ئەو وڵاتە. پەیوەستبوونی وڵاتانی ئەوروپا بە نەوت و گازی ڕووسیا توانای چوونە پاڵ هەر بەرەیەكی دژ بە ڕووسیای لێستاندوون، بۆیە پاش هێرشی ڕووسیا بۆ سەر ئۆسیتیای باشوور لە جۆرجیا، یان داگیركردنی كریمیای ئۆكراین لە 2014 ، هیچ هەڵوێستێكی ئەوتۆیان لێ نەبینرا.
ڕووسیا پاش كۆنترۆڵكردنی بازاڕی گازی ئەوروپا و دڵنیابوون لە پشك و قازانجی خۆی لەو بازاڕە، بەپێی ستراتیجی گەڕانەوە بۆ ڕۆژهەڵات، بەردەوام هەناردەكردنی نەوتی خۆی بۆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی وەكوو چین، بەرز كردووەتەوە و توانیویەتی لە مانگی ئاداری 2016 ببێتە گەورەترین هەناردەكاری نەوت بۆ ئەو وڵاتە و جێگای سعودیە لە بازاڕی چین بگرێتەوە تا پاڵپشتییەكی بەهێز بۆ هاوكاریی ستراتیجیی داهاتووی لەگەڵ چین مسۆگەر بكات. پشكی ڕووسیا لە بازاڕی نەوتی چین لە ساڵی 2016 بەڕێژەی 14.6% خەمڵێنراوە.
ڕووسیا هەروەها بە دانانی پڕۆژەكانی نەوتی هاوبەش لەگەڵ كۆمپانیاكانی ژاپۆن (وەكوو پڕۆژەی ساخالین 2 و هێڵی گواستنەوەی نەوت…)، بێجگە لە ڕاكێشانی وەبەرهێنانی ژاپۆنی، پشكی خۆی لە بازاڕی نەوتی ئەو وڵاتە بۆ زیاتر لە 9% بەرزكردووەتەوە و بەردەوامە لە زیاتركردنی ئەو پشكە، بابەتێك كە دەتوانێت لە كێشە سیاسی و سنوورییەكانی لەگەڵ ژاپۆن لە بەرژەوەندیی ڕووسیا بشكێتەوە.
هەڵبەتە بەپێی ڕێسا بنەڕەتییەكانی سیاسەتی دەرەوەی ڕووسیا، پەیوەندی و هاوكاریی دوو یان فرەلایەن لەگەڵ وڵاتانی هەناردەكاری نەوت یان كۆمپانیا نەوتییەكان ناتوانێت كاریگەری لەسەر ڕكابەریی ئەو وڵاتە بۆ چوونە ناو بازاڕی فرۆشی نەوت دابنێت و ئەو وڵاتە بەبێ گەڕانەوە بۆ ئەو پەیوەندیانە، تەواوی هێزی سیاسی و ئابووریی خۆی بۆ داگیركردنی بازاڕەكان بەكاردێنێ تاوەكوو ژێرخانی پێویست بۆ جێبەجێكردنی سیاسەتی وزەی خۆی دابین بكات، هەروەك سەرەڕای هەموو ڕێككەوتن و پەیوەندییەكی خۆی لەگەڵ سعودیە، پشكی خۆی لە سەرەكیترین بازاڕەكانی نەوتی ئەو وڵاتە زیاد كردووە (وەكوو چین كە باسمان كرد) و هەوڵ دەدات جێگای سعودیە بگرێتەوە.
هەنگاوی نوێی پەرەپێدانی كەرتی نەوتی رووسیا و دەرچوون لە رێككەوتنەكان:
هاوكاریی ڕووسیا و سعودیە لە گەڕاندنەوەی هاوسەنگی بۆ بازاڕی نەوت بەپێی ڕێككەوتنی نۆڤەمبەری 2016 و هەروەها بەرزكردنەوەی بەردەوامی توانای بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوتی ڕووسیا، بووەتە هۆی بووژانەوەی هێزی ئەو وڵاتە لە بازاڕی جیهانیی نەوتدا، بە جۆرێك كە ئەو وڵاتە پاش ڕێككەوتنی نوێ لەگەڵ وڵاتانی ناو ڕێكخراوی ئۆپێك لە مانگی تەمووزی 2018 بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت بۆ یەك ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێكدا، بە عەمەلی پشكە دیاریكراوەكانی تێپەڕ كردووە و بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوتی بۆ بەرزترین ئاست لە مێژووی خۆیدا بەرز كردووەتەوە و بەتەمایە بە كەڵكوەرگرتن لەو هەلەی لە بازاڕی نەوتدا بۆی ڕەخساوە، ڕۆڵی ڕێبەری بازاڕ بگێڕێت و حوكمی بازاڕ بكات و پێ لە جێپێی سعودیە و ئۆپێك دابنێت.
ڕووسیا بە تەمایە لە داهاتوویەكی نزیكدا و لەحاڵێكدا كە سعودیە توانای تەكنیكاڵی پێویستی بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی خۆی نییە، هەروەها وڵاتانی ڤەنزوێلا، نایجریا و لیبیا كە سەرقاڵی كێشەی ناوخۆیین و ئەگەری كاریگەری نەرێنیی ئابڵوقەی ئەمریكا لەسەر هەناردەكردنی نەوتی ئێران هەیە، ئەو هەلە لە بەرژەوەندیی خۆی بقۆزێتەوە و بە بەرزتركردنەوەی ئاستی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوتی خۆی، پێگەی خۆی وەك گەورەترین بەرهەمهێنەری نەوت لە جیهاندا قایمتر بكات تا بەهۆی پێگەی بێ وێنەی خۆی لە بازاڕەكانی گازی سروشتی و خەڵووزدا، خەونی مێژوویی خۆی بۆ گەیشتن بە پێگەی ڕێبەری بازاڕی وزە وەدی بهێنێت. ئەوكات ڕووسیا دەتوانێت بە جێبەجێكردنی دیپلۆماسیی وزەی خۆی، ڕۆڵێكی كاریگەرتر لە بازاڕەكانی ئەوروپا و خۆرهەڵاتی ئاسیادا ببینێ و هاوكێشەكانی داهاتووی بازاڕی نەوت بۆ بەرژەوەندیی خۆی بگۆڕێت.
رووسیا لە ساڵانی رابردوودا بێجگە لە پەرەپێدان بە هەناردەكردن و چوونە ناو بازاڕەكانی جیهانی نەوتەوە، هەوڵی داوە هاوكاری و وەبەرهێنانی هاوبەش لە بواری نەوت لەگەڵ وڵاتانی ناو ئۆپێك (بەتایبەت عێراق، قەتەر و سعودیە) زیاتر بكات، پۆینتێك كە دەتوانێت لە كاتی پێویستدا ئەو توانایە بدات بە ڕووسیا كە لە بەرژەوەندیی خۆی كاریگەری لەسەر ئاستی بەرهەمهێنان یان هەناردەكردنی نەوتی ئەو وڵاتانە دابنێت یان سنوورداریان بكات، بابەتێك كە دەتوانێت هاوسەنگیی بازاڕی نەوت بگۆڕێت و لەساڵانی داهاتوودا قۆناغێكی نوێ لە ڕووبەڕووبوونەوەی وڵاتانی هەناردەكاری نەوت پێكبێنێت، وەك ئەوەی لە ساڵی 2014 ڕوویدا و لە زەرەری هەموویان شكایەوە.
* راوێژكاری ئابووریی وزە