گرنگیی كۆمپانیاكانی نەوتی نیشتمانی بۆ هەرێمی كوردستان

لەمێژە لە گرنگیی كۆمپانیاكانی نیشتمانیی نەوت لە وڵاتانی هەناردەكاری ئەو بەرهەمە دەكۆڵمەوە. لە بابەتێكی پێشتردا لە هەفتەنامەی (ڕووداو) باسمان لە گرنگیی ڕۆسنێفت و دەسكەوتەكانی كرد، بەڵام بەهۆی بابەتی دوو هەفتەی ڕابردووی برای خاوەن زانست و دڵسۆزم كاك عومەر ئەحمەد لە (ڕووداو) كە باسی هەنگاوەكانی حكومەتی داهاتووی هەرێمی كوردستان و ئەولەویاتەكانی لە بواری نەوت و گاز كرد و بابەتی دانانی كۆمپانیاكانی نەوتی KOMO, KNOC  و KODOی هێنابووە بەرباس، لە درێژەی ئەو باسەدا چەند زانیارییەك بە داتا دەدەمە خزمەت خوێنەرانی (ڕووداو) سەبارەت بە ڕۆڵ و گرنگیی كۆمپانیای نیشتمانی بۆ بواری نەوت و گاز و قازانجەكانی دانانی ئەو جۆرە كۆمپانیایانە.

یەكەم وڵات كە بوو بە خاوەنی زۆرترین پشك لە كۆمپانیای نەوت و وەكوو كۆمپانیای نیشتمانی نەوت بەكاری هێنا بەریتانییەكان بوون لە ساڵی (1914)، پاشان لە 1922 ئەرجەنتینییەكان، لە 1938 مەكسیكییەكان كۆمپانیای نیشتمانیی خۆیان بۆ نەوت دامەزراند. لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەناو وڵاتانی گەورەخاوەنی ئەو سامانە سروشتیە، ئێران یەكەم وڵات بووە بۆ بەنیشتمانیكردنی كەرتی نەوت لە ساڵی 1951، كوێت لە (1960) و سعودیە لە (1962) كۆمپانیای نەوتی نیشتمانیی خۆیان دامەزراند. هەڵبەت لەو ماوەیە بەرازیل (1953) و هیندستانیش (1956) كۆمپانیای نیشتمانیی خۆیان بۆ بەڕێوەبردنی نەوت و گاز دامەزراند. زۆربەی وڵاتانی دیكەی هەناردەكاری نەوتیش لەو ماوەیە كۆمپانیای نیشتمانیی نەوتیان دامەزراندووە وەكوو ئیمارات، بەحرەین، ئیندۆنیزیا، نایجریا … و دوایین وڵاتیش یوگاندا بوو كە لە 2015 دایمەزراند. 

وەك زۆربەی وڵاتانی بەرهەمهێنەر و هەناردەكاری نەوت و گاز، لە یاسای كەرتی نەوت و گازی هەرێمی كوردستانیشدا چەندین كۆمپانیای نیشتمانی بۆ بەڕێوەبردنی كێڵگەكانی تا ئەوكات (KNOC)، بەڕێوەبردنی كێڵگەی نوێ، بەشداری لە دۆزینەوە و بەرهەمهێنانی نەوت و گاز (KEPCO) و فرۆشتن و بەبازاڕكردنی بەرهەمەكان (KOMO) و بەڕێوەبردنی خواروودەستی نەوت و گاز (KODO) باس كراون. من لە ماوەی چەند ساڵی رابردوودا یاسای كەرتی نەوت و گاز و بەرهەمهێنانی چەندین وڵاتم خوێندووەتەوە و بە شانازییەوە ئەو یاسایانەی لە هەرێمی كوردستان بۆ ئەو بوارانە دانراون زۆر پێشكەوتوون و پێویستە بە جێبەجێكردنیان هەنگاوی كۆتایی بۆ وەدیهێنانی ئامانجەكانی ئەو یاسایانە بهاوێژرێن‌.

كۆمپانیاكانی نیشتمانی نەوت و گاز لە جیهان:

بەپێی یاسا و هەیكەلی ئابووریی وڵاتان و ئەوەی یاساكانی ئابووریی ئازاد یان ئابووریی دەوڵەت ڕەچاو دەكەن و تێڕوانینیان بۆ كەرتی نەوت و گاز چۆنە (وەك پیشەسازییەك یان سەرچاوەی داهات …)، بەڕێوەبردن و پێگەی كۆمپانیاكانی نیشتمانیی نەوت و گاز لەو وڵاتانە جیاوازن. 

لە وڵاتانی هەناردەكاری نەوت و گاز، یەك یان چەندین كۆمپانیای نیشتمانی بۆ بەڕێوەبردنی كەرتی نەوت و گاز دامەزرێنراون كە زۆربەیان وەك كۆمپانیای تایبەت بۆ دۆزینەوە، هەڵكۆڵین (Drilling)، بەرهەمهێنان، گواستنەوە، بەبازاڕكردن و فرۆشتن كاردەكەن.

بۆ دەرخستنی كاریگەریی كۆمپانیاكانی نیشتمانیی نەوت و گاز لە وڵاتانی نەوتی، باسی چەند كۆمپانیایەكی نەوتی نیشتمانی و پێگەیان لە وڵاتەكانیان و جیهان دەكەین و گرنگیی دامەزراندنی ئەو كۆمپانیایانە زیاتر ڕوون دەكەینەوە:

1. كۆمپانیای ئارامكۆ (سعودیە): 

لە ساڵی 1962 دامەزرێنراوە، هەرچەند بناغەكەی زۆر پێشتر و لە 1944 دانرابوو.  

داتاكانی ئارامكۆ:
- بەڕێوەبردنی بەرهەمهێنان و فرۆشتنی نزیكەی 333 میلیار بەرمیل نەوتی یەدەگی سعودیەی لە ئەستۆیە كە لە پێنج گرەیدی جیاواز پێكهاتوون.

- توانای بەرهەمهێنانی ڕۆژانە 10 ملیۆن و 400 هەزار بەرمیل نەوتی خاوی هەیە
- توانای بەرهەمهێنانی تا 4.12 میلیار پێ سێجا گازی سروشتی هەیە.
- زیاتر لە 993 میلیار بەرمیل گازی سروشتیی شل (LNG) بەرهەم دەهێنێت.
- توانای بەرهەمهێنانی زیاتر لە 936 میلیۆن پێی سێجا ئێتانۆڵی هەیە كە بۆ پەترۆكیمیاوی و پێویستیی پیشەسازی بەكاردێت.
- خاوەنی زیاتر لە 21 هەزار كیلۆمەتر بۆڕی گواستنەوەی نەوت و گازە و نزیكەی 71 هەزار كارمەندی هەیە.
- زیاتر لە 22 هەزار كەسی پڕۆفیشناڵ لە كۆرسەكانی ئەو كۆمپانیایە بەشدارییان كردووە و دەرچوون.
- 230 كەسی خاوەن بەهرە كە خاوەنی داهێنانی نوێن لە بواری نەوت و گاز، لەو كۆمپانیایە ئیش دەكەن.
- لە 13 شوێن لە سەرتاسەری جیهان و هەر پێنج كیشوەری زەوی ئۆفیسی هەیە (لە ژاپۆن تا ئەمریكا)
- 11 سەنتەری لێكۆڵینەوە و تاقیگەی لە سەرتاسەری جیهان هەیە (وەكوو بۆستن، دیترۆیت و هیوستن لە ئەمریكا، پاریس، ئابێردین لە ئەوروپا، بیجینگ لە چین)، هەروەها سەنتەری زەهران لە سعودیە كە تاقیگە و سەنتەری سەرەكی لێكۆڵینەوەی زانستیی كۆمپانیایە).

- چوار پاڵاوگەی تایبەت بە خۆی هەیە كە یەكیان لە هیوستنی ئەمریكایە.
- لە 10 پاڵاوگەی گەورە لە سەرتاسەری جیهان پشكی هەیە (شەش پاڵاوگە لەناو سعودیەن و چوار پاڵاوگەی دیكە لە ژاپۆن، كۆریای باشوور، چین و ماستریخت).

- خاوەنی حەوت تێرمیناڵی گەورەی هەناردەكردن و فرۆشتنی نەوتە لە كەناراوەكانی سعودیە كە توانای هەناردەكردنی ڕۆژانە زیاتر لە شەش میلیۆن و 800 هەزار بەرمیل نەوتیان لە ڕێگای دەریاوە هەیە.

هەڵبەت ئارامكۆ بۆ كۆكردنەوە و بەڕێبردنی ئەو سیستەم و سامانە لە ئەزموون و تەجروبەی كەسانی شارەزا لە سەرتاسەری جیهان كەڵك وەردەگرێت بە جۆرێك كە بۆردی بەڕێوەبەرایەتی ئارامكۆ لە 11 كەس پێكدێت شەشیان سعودی و پێنجیان لە بەڕێوەبەرانی پێشووی كۆمپانیا زەبەلاحەكانی جیهانن وەكوو IBM، سەنتەری ڕاوێژكاریی بۆستن (كە یەكێكە لە گەورە سەنتەرەكانی ڕاوێژكاری لە بواری وزەی جیهان)، GE، بەیكرهیوز، شێڤرۆن و مافی دەنگدانی بەرامبەریان وەكوو سعودییەكان پێدەدرێت لە بەڕێوەبردن و بڕیاردان لە ئارامكۆ. 

بەهۆی ئەو سیستەمی بەڕێوەبردنە كە دڵنیایی لە بەردەوامی درێژخایەنی سەركەوتنەكانی ئارامكۆ دەدەن لە تەنیشت ئەو كۆمەڵە سامانی مرۆڤی و ماڵی و یەدەگی نەوتیە، نرخی ئارامكۆ بۆ‌ نزیكەی 10 تریلیۆن دۆلار بەرزبووەتەوە كە یەكێكە لە بەنرخترین كۆمپانیاكانی جیهان.

2. كۆمپانیای ستات ئۆیڵی نەرویجی:

لە ساڵی 1972 و لەلایەن دەوڵەتی نەرویج بۆ بەڕێوەبردنی كەرتی نەوتی ئەو وڵاتە دامەزرێنراوە.

لە پەرەپێدان و بەرهەمهێنانی نەوت لەناو نەرویج و دەرەوەی وڵات لە بەشەكانی باڵادەست، میدستریم، پاڵاوتن و بەبازاڕكردنی نەوت و بەرهەمە نەوتییەكان، هەروەها لە داهێنانی تەكنۆلۆجیا و پێشكەشكردنی خزمەتگوزاریی هەڵكۆڵین (درێلینگ)، دانانی سەرچاوەی نوێی وزە كار دەكات.

- حكومەتی نەرویج خاوەنی زیاتر لە 67%ی پشكەكانی ستات ئۆیڵە. 
- سامانی ستات ئۆیڵ لە ساڵی 2017 بە زیاتر لە 111 میلیار دۆلار خەمڵێنراوە.
- كار و پڕۆژەكانی ستات ئۆیڵ لە 30 وڵاتی جیهان بەردەوامە و لە هەر پێنج كیشوەرەكەی جیهان پڕۆژەی دەرهێنان و بەرهەمهێنانی نەوت جێبەجێ دەكات.

- خاوەنی زیاتر لە پێنج میلیار بەرمیل یەدەگی نەوتی خاوە.
- توانای بەرهەمهێنانی نزیكەی دوو میلیۆن بەرمیل نەوت و گازی سروشتی لە ڕۆژێكدا هەیە.
- زیاتر لە 38 كێڵگەی گەورەی نەوت و گازی لە ناوچەی دەریای نەرویج لە دەستە.
- لە 14 كێڵگەی نەوت و گاز لە دەریای نەرویج، دەریای باكوور و دەریای بارێنت بە هاوبەشی لەگەڵ كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكان ئیش دەكات.

- لە 10 پڕۆژەی نەوت و گاز لە سەرتاسەری جیهان (بەتایبەت كیشوەری ئەمریكا، كیشوەری ئەوروپا و كیشوەری ئەفریقا) لەگەڵ كۆمپانیا بەناوبانگەكانی جیهان (وەكوو ئێكسۆن مۆبیل، بی پی، ئێنی، گاسكۆ …) هاوكاری هەیە و پشكەكەی لە 5 بۆ 51% لەو پڕۆژانە جیاوازە.

- لە ساڵی 2014، كۆی داهاتی پێترۆناس لە بەرهەمهێنان و فرۆشتنی نەوت و بەرهەمە نەوتیەكان زیاتر بووە لە 95 میلیار دۆلار.
- لە ساڵی 2017 نزیكەی 5.2 میلیار دۆلار قازانجی پوختی هەبووە.
- زیاتر لە 20 هەزار كارمەندی لە سەرتاسەری جیهان هەیە. 

3. پێترۆناسی مالیزیایی:

لە ساڵی 1974 وەك كۆمپانیای نیشتمانی نەوتی مالیزی دامەزرێنراوە.

نەوت و گاز كاری سەرەكیەتی و دروشمەكەی ئەوەیە كە نرخی ئەو سەرچاوە سروشتیە بەرز دەكاتەوە، واتا تێدەكۆشێت بە خاوی نەیفرۆشێت و هەر بەو هۆیەشەوە، زۆر لە كەرتی خواروودەست ئەكتیڤە و ئیش دەكات.

- لە زیاتر لە 70 وڵاتی جیهان چالاكی هەیە.
- لە 216 كێڵگەی نەوتی وشكانی و 383 كێڵگەی ناو دەریا كە لە‌ 22 وڵاتی جیهانن لە هەر پێنج كیشوەر، كار و پڕۆژەی هەیە. 
- توانای پاڵاوتنی زیاتر لە 546 هەزار بەرمیل نەوتی لە ڕۆژێكدا هەیە 
- 17 كارگەی بەرهەمهێنانی مەوادی كیمیاوی هەیە.
- خاوەنی دوو پلەنتی پەترۆكیمیاویە.
- لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا یەكەم كۆمپانیای بەرهەمهێنانی MTBE بوتانۆڵ، BGE و ئێتانۆڵە.
- لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا دووەم گەورە بەرهەمهێنەرە لە ئامۆنیا، یوریا، بوتیل ئەسێتات.
- سێیەم بەرهەمهێنەری گەورەی ئێسۆكسیلات، MEG، LDPE یە
- 30 ئۆفیسی لە وڵاتانی جیهان هەیە بۆ بازاڕكردن و فرۆشتنی بەرهەمەكانی بەتایبەت ڕۆنی بزوێنەری ئۆتۆمبیل.
- لە ساڵی 2016 زیاتر لە 443 كەشتی گەورەی گازی سروشتی شل (LNG) ی بۆ موشتەریەكانی گواستووەتەوە.
- نزیكەی 50 هەزار كارمەندی لە سەرتاسەری جیهان هەیە كە 82%یان خەڵكی مالیزیان.
- گەشەی پێترۆناس و شێوازی سەركەوتووی بەڕێوەبردنی ئەو كۆمپانیایە سەرنج و متمانەی زۆر كۆمپانیای جیهانی (وەكوو ئارامكۆ)ی ڕاكێشاوە بۆ ئەوەی پشك لە كۆمپانیا و پاڵاوگە و پەترۆكیمیاویەكانی سەر بە پێترۆناس بكڕن یان لە كۆمپانیاكانی هاوكار لە پێترۆناس وەبەرهێنان بكەن.

- سەركەوتنی پێترۆناس لە جێبەجێكردنی پڕۆژەكانی لە مالیزیا و پاشان لە وڵاتانی دیكە، زۆر وڵاتی خاوەن یەدەكی نەوت و گاز یان كۆمپانیا نەوتیەكانی هانداوە بۆ بانگهێشتكردنی پێترۆناس بۆ هاوكاری لە پڕۆژەكانی دۆزینەوە و بەرهەمهێنانی نەوت.


قازانج و دەستكەوتی دانانی كۆمپانیا نیشتمانییەكانی نەوت:

دامەزراندنی ئەو كۆمپانیایانە سوودێكی زۆری بۆ وڵاتان هەیە كە لێرەدا بەشێكی باس دەكەین:
- ئاسانكاری بۆ دانانی بناغەی هاوكاری و ئاڵوگۆڕی زانیاری و ئەزموون لەگەڵ كۆمپانیا پێشكەوتووەكانی جیهان.
- بەخۆماڵیكردنی زانیاری و تەكنۆلۆجی و ئاسانكاری بۆ گەیاندنی بە پیشەسازییەكانی دیكە.
- ئاسانكاری بۆ جێبەجێكردنی گرێبەستەكان لە چاو وەزارەت و دەزگاكانی حكوومەت.
- ئاسانكاری بۆ جۆینتبوون لەگەڵ كۆمپانیاكانی دیكە و دانانی كۆمپانیای نوێی هاوبەش.
- ئاسانكاری بۆ گرێبەست لەگەڵ كۆمپانیاكانی جیهان لە ڕووی یاساییەوە، بەتایبەت كۆمپانیاكانی ڕۆژئاوا.
- ئاسانكاری بۆ پەرەپێدانی كۆمپانیا، سەرچاوەكانی مرۆڤی و ماڵی، كۆكردنەوەی ئەزموون و زانست.
- ئاسانكاری بۆ چاودێری لەلایەن حكوومەت و دەزگا پەیوەندیدارەكان.
- هاوكاری بۆ بەرزكردنەوەی داهاتی حكوومەت.
- جێبەجێكردنی سیاسەت و دیپلۆماسی وزەی وڵات.