فیلمسازێك لە خۆڵەمێشی كوردستان ئەڵماس دروست دەكات
كانی غولام
رووداو- هەولێر
لە فیلمێكی نوێدا كە مانگی رابردوو لە نیویۆرك نمایش كرا، گۆرانییەكی كۆنی كوردی زیندوو بووەوە، نەنكێكی كورد لەسەر قەرەوێڵەی نەخۆشخانەیەك لە مانهاتن لە ویلایەتی نیویۆرك، ئەو گۆرانییە بۆ نەوەكەی دەڵێت. فیلمی "زەر" كە ركابەریی رۆمیۆ و جولێتی ویلیام شكسپیر دەكات، باس لە خۆشەویستییەكی تاڵ دەكات كە بووەتە قوربانیی دابونەریت.
بۆ ئەوەی بەتەواوەتی هەست بە قورسایی تراژیدیای گۆرانییەكە بكەین، بەناو رێڕەوی كاتدا دەگەڕێینەوە پارێزگای دێرسیم لە باكووری كوردستان، واتە هەمان ئەو شوێنەی كە لەژێر سێبەری درەختێكی گوێزدا شوانێكی قۆز چاوی بە كچێكی جوان بەناوی زەر دەكەوێت. خۆشەویستییەكەیان سنوور ناناسێت و بەردەوام وەكوو دیمەنی سەوزایی داوێنی شاخەكانی كوردستان فراوان دەبێتەوە. ئەوان بە نیازی زەماوەندن، بەڵام نەریتی كۆمەڵایەتی دژیان دەوەستێ.
باوكی زەر كە پیاوێكی دەوڵەمەندە و خاوەن پێگەیەكی كۆمەڵایەتیی بەهێزە، ناتوانێت قبووڵی بكات كچەكەی لەگەڵ كوڕێكی دەستكورتی بێماڵدا زەماوەند بكات، بەڵكو دەیەوێت كچەكەی بە پیاوێك بدات كە خۆی هەڵیبژاردووە. ئەو پیاوە بە دڵی زەر نییە، بۆیەش لەگەڵ خۆشەویستەكەیدا بڕیار دەدەن لە شەوی زەماوەندەكەدا رابكەن.
زەر لە شەوێكی سارددا بەرەو شوێنی ژوانەكەیان رادەكات، بەڵام تۆفان و كڕێوە تەنگی پێهەڵدەچنێ و لە سەرمان رەق دەبێتەوە. پاش ماوەیەك كە تۆفانەكە دامركایەوە و لەگەڵ دەركەوتنی كازیوەی بەرەبەیاندا، شوانە ئەڤیندارەكە هەواڵی مەرگی زەری پێدەگات. شوانەكە لە ناوەوە تێكدەشكێ، خەم وەكوو برینێك دڵی دادەگرێت و دەبێت بە ئاوازێك بەناو "زەر". ئەو ئاوازە وەكوو میراتێك پشتاوپشت بە نەوەی ئەمڕۆ گەیشتووە.
ساڵی 1930 كچێكی دیكە بە ناوی "زەریفە" لە نزیك هەمان گوند لەدایك دەبێت كە كارەساتەكەی زەر و ئەڤیندارەكەی تێدا روودابوو. زەریفە گۆرانیی "زەر"ی بەر گوێ دەكەوێت و خۆیشی جاروبار لەبەرخۆیەوە دەیڵێتەوە. كاتێك تەمەنی تەنیا هەشت ساڵە، كەمپینی "پاككردنەوە" بە فەرمانی ئەتاتورك دەستپێدەكات، پاككردنەوە ناوێكی نەرم و رێزدارانە بوو بۆ هەڵمەتی كۆمەڵكوژیی كورد. ئەتاتورك دەیگوت كوردەكان دەبێ بكرێنە تورك.
دایك و باوكی زەریفە لەو هەڵمەتەدا دەكوژرێن و ئەویش بەناچاری پەنا بۆ دارستانێكی نزیك گوندەكەی خۆیان دەبات. سەربازەكانی توركیا لە دارستانەكەدا دەیدۆزنەوە و وەكو غەنیمەی جەنگی دەیدەنە كۆڵۆنێلێكی تورك و هەر لە ماڵی ئەو كۆڵۆنێلە گەورە دەبێت و دواتریش شوو بە كۆڵۆنێلێكی دیكە بەناوی "هەپیتورك" دەكات، بەو جۆرە ناوی بوو بە “زەریفە هەپیتورك”، بێ ئەوەی هیچ خۆشییەك لەدڵیدا شك بەرێت.
زەریفە لە دەرەوە بە توركی دەئاخڤێت و لەناو خۆیدا ئەو ئاوازە دەڵێتەوە كە وشە و ئاوازە كوردییەكەی وەكوو نەخشێكی هەڵكۆڵراو لەسەر لەوحی یادەوەری ماوەتەوە. لە ساڵانی پەنجای تەمەنیدا چیدی گۆرانییەكە لەناو خۆیدا ناڵێتەوە، بەڵكو بە دەنگی بەرز بۆ كچەكەی دەڵێتەوە، بێ ئەوەی بهێڵێت كوڕەكەی گوێی لێبێت.
كوڕەكەی بەرپرسی بانكێكە لە نیویۆرك و كاتێك كوڕی دەبێت، داوا لە زەریفە دەكات ناوێكی لێ بنێ. زەریفە ناوی دەنێت ژان. ژانێك كە وەكوو ئاوازەكە لە ناویدا جێی گرتووە.
ژان ئاگای لە رەگوڕیشەی كوردیی خۆی نییە، بەڵام كاتێك نەنكی لە تەمەنی سەرووی هەشتا ساڵیدا تووشی شێرپەنجە دەبێت و لە یەكێك لە نەخۆشخانەكانی مانهاتن بۆ چارەسەری كیمیایی دەخەوێنرێت، لەوێ ژان لە رەچەڵەكی خۆی ئاگادار دەبێتەوە. دیداری نێوان ژان و زەریفە رێك ئەو كاتەیە كە فیلمەكە لێیەوە دەستپێدەكات و لە شوێنی لەدایكبوونی گۆرانی زەر لە چیاكانی دێرسیم كۆتایی دێت.
ژان لە كۆمەڵگایەكی ئازادی وەكوو ئەمریكادا لەدایكبووە. بەڵام زەریفە رزگاربووی "جینۆساید"ە. دیداری زەریفە و نەنكی، دیداری دوو ئەزموون و دوو ژیانی تەواو جیاوازە، بەم حاڵەشەوە دیدارێكی ئەفسوناوییە. لە یەكێك لە رۆژەكاندا، زەریفە گۆرانی "زەر" بۆ ژان دەڵێت. ژان یەك وشەی تێناگات، بەڵام لەو گۆرانییەوە بۆی دەردەكەوێت نەنكی كوردە، نەك تورك.
زەریفە دەمرێت و ژان لە ناو كەلوپەلەكانیدا دوو دەنك گوێز دەدۆزێتەوە. ژان بڕیار دەدات لەگەڵ تەرمی نەنكیدا بگەڕێتەوە باكووری كوردستان. زەریفە لە نزیك گۆڕی هاوژینە كۆچكردووەكەی دەنێژرێت، بەڵام دوو گوێزەكە وەكوو ئەمانەتێك لای ژان دەمێننەوە.
ژان هێشتا گۆرانییەكەی نەنكی لە مێشكیدا دەزرینگێتەوە، بۆیەش پرسیار لە پووری دەكات و باوكیشی بە دەنگی بەرز پێی دەڵێت "دەمت دابخە". بەڵام ژان واز ناهێنێ و دەڵێت "من ئاگاداری ناكۆكیی نێوان كورد و توركم". باوكی زلـلەیەكی لێدەدات و هەڕەشەی لێدەكات "خۆت بە بابەتێكەوە ماندوو مەكە كە ماوەكەی بەسەرچووە". ئەوەی باوكی ژان دەیڵێت بیركردنەوەی باوی كۆمەڵگای توركییە بۆ پرسی كورد، ئەوان كێشەی كورد بە كێشەیەكی "بەسەرچوو" دەزانن.
بەڵام ژان كۆڵ نادات و بەدوای راستیی ژیانی نەنكی و چۆنێتی رزگاربوونی لە جینۆساید دەگەڕێت. بۆیە بڕیار دەدات بگەڕێتەوە بۆ ئەو شوێنەی گۆرانیی "زەر"ی تێدا لەدایكبووە. گەڕانی ژان پەردە لەسەر كارەساتەكانی سەردەمێكی تاریكی توركیا هەڵدەداتەوە، كۆماری توركیا لەو سەردەمەدا 40 بۆ 70 هەزار كورد بە گوللە، بۆمب و چەكی ژەهراوی دەكوژێت.
بینەر لە فیلمەكەدا بۆی دەردەكەوێت كە شوانە ئەڤیندارەكە سەردانی كانیاو و شوێنی دارگوێزەكەی كردووەتەوە. شوانەكە بەدەم شینەوە دەڵێت: "من دوو فرمێسكم رشت، درەختە گوێزەكە دوو دەنكە گوێزی لێكەوت". لەوێوە دوو دەنكە گوێزەكە مانایەكی تایبەتی لەلای ژان وەردەگرن.
ئەو گوندەی ژان بەنیاز بوو سەردانی بكات، لەژێر ئاوی بەنداوێكدا ون بووە. بەشێك لە فیلمەكەی كازم ئۆزیش لەژێر گوشاری سانسۆری حكومەتی توركیادا ون بووە، بەتایبەتیش چوار خولەكی كە تەرخانكراوە بۆ دیمەنەكانی جینۆساید و سەردانی ژان بۆ لای چەكدارانی رزگاریی كوردستان.
كازم ئۆز، دەرهێنەری فیلمەكە، چیرۆكی خۆی و سینەما بۆ سەردەمی ناڕەزایەتییەكان لەدژی حكومەتی توركیا دەگەڕێنێتەوە. ئۆز دەڵێت "لە قۆناغی خوێندنی زانكۆدا خۆپیشاندانمان كرد و منیش لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیركرام و خرامە نێو هۆڵێكی سینەما. یەك رۆژ لەوێ دەستبەسەر بووم و ئەو رۆژە بەس بوو بۆ ئەوەی كەیفم بە سینەما بێ".
رووداوەكانی دێرسیم سەختن، بەڵام كازم ئۆز لە خۆڵەمێشی ئەو سەختییانەوە بەرهەمێكی هونەری داهێناوە كە لە ئەڵماسێكی بەنرخ دەچێت.