راپ لاوانی كورد یەكدەخات
ئەیمی گەتمان
رووداو- لەندەن
زیاتر لە 20 ساڵە میوزیكی راپی كوردی كە تێكەڵەیەكە لە ئاوازی قورس و ئاوازی كەلتووری لە چوارچێوەی میلۆدی عەرەبی و هۆنراوەی سیاسی و دەنگی ناڕەزاییدا گەنجانی كوردی لە دەوری خۆی یەكخستووە.
سەرەتای سەرهەڵدانی راپی كوردی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای دەركەوتنی راپی گانگستە لە ئەمریكا. لەوكاتەوە راپەرانی كورد لاسایی راپەرانی ئەمریكا دەكەنەوە هەر لە پۆشینی جلوبەرگەوە تا شێوازی جووڵەی جەستە و ئاوازی میوزیكی، بەڵام لە هەمانكاتدا خەباتی كەلتووریی خۆیان تێكەڵ كردووە. بەمشێوەیەش ناڕەزایی دەربڕین دژی رەگەزپەرستی و خواست بۆ ئازادی لە میوزیكی راپەرە كوردەكاندا رەنگیان داوەتەوە. ئەو ناڕەزاییە سیاسی و ئاوازەی كە لە راپی كوردیدا هەیە، سەرنجی نەوەیەكی نوێی كوردی لاو، وەكو نالیا بۆزۆی تەمەن 22 ساڵی بۆ خۆی راكێشاوە.
"بەپێچەوانەی ژانرە میوزیكییەكانی دیكە، پەیامی میوزیكی لە ئاوازی راپ و هیپ هۆپدا بە هێزێكی زۆرترەوە دەگاتە بینەر. ئەو هێزەش وا لە من دەكات كە خەباتی ئازادی كوردم بیر بكەوێتەوە".
ڤێرا ئیكاریۆس كێڵی، مامۆستای زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی سییەنا لە شاری نیویۆرك لێكۆڵینەوەی زۆری دەربارەی سیاسەت لای كوردی تاراوگەنشین كردووە و دەڵێت لە نێو راپەرانی كورددا دەبێت یەكگرتووییەك لە ناوەڕۆكی راپەكانیاندا بێتە ئاراوە.
"هەندێك لە راپەرەكان خەباتی كورد لە رێگەی ڤیدیۆی سەر ئینتەرنێتەوە نیشان دەدەن، هەندێكی دیكەیان باس لە بێ هیوایی دایك و باوكیان لەمەڕ خەونی نیشتیمان دەكەن، هەندێك لە راپەرەكانیش زیاتر ئاراستەیەكی ئاینییان گرتووە".
ڤێرا دەڵێت، بە پێچەوانەی راپی ئەمریكی كە پێشكەوتووە و ئابووریی خۆی هەیە، راپی كوردی كاتێكی زۆر زیاتری ویستووە تاوەكو بوونی خۆی بسەلمێنێ "هونەرمەندانی راپ گرنگییەكی كەمیان پێدراوە لە رابردوودا، چونكە ژانری راپی ئیتنی وا سەیر نەكراوە كە بتوانرێت بازاڕێكی گەورەی بۆ پەیدا بكرێ".
بەڵام بەهۆی بوونی ئینتەرنێت و ئاسان دەستگەیشتن بە ئینتەرنێت، گرووپە راپەرەكان و راپەرە تاكەكان توانیویانە لە ئەڵمانیا و دانیمارك و سویَد و بەریتانیاوە دەنگی خۆیان بەرزبكەنەوە و خۆیان بناسێنن.
ئیسرا شافیعی چوار ساڵ لەمەوبەر وێبسایتێكی بە ناوی Mideast Tunes دامەزراند. وێبسایتەكەی ئیسرا سەكۆیەكە بۆ ئەو دەنگانەی كە نەناسراون. ئیسرا دەڵێت ئینتەرنێت رۆڵێكی بەرچاوی هەبووە لە ناساندنی راپەرانی كورد.
زۆر لە راپەرەكان لە رێگەی ئینتەرنێتەوە یەكدییان ناسیوە و كاریان لەگەڵ یەكدی كردووە. تەنانەت لە هەندێك حاڵەتدا لە یەك شار و یەك وڵاتیشدا نەبوون. لەبەرئەوە ئینتەرنێت سەكۆیەكی گرنگە بۆ بەرهەمهێنان و یەكتر دۆزینەوە و بنیاتنانی جەماوەری گوێگر.
زۆر جار راپەرەكان بە زمانی دایك گۆرانی دەڵێن، بەڵام هەندێكیان بە توركیش راپ دەڵێن بۆ ئەوەی مەودای گوێگرانیان فراوانتر بكەن.
زۆر لە راپەرانی كورد راپ وەكو ئامرێزێك بۆ وەڵامدانەوەی رووداوەكان و گەیاندنی پەیامی خۆیان بەكاردەهێنن. یەكێك لەو راپەرانە سەرحەدۆیە. ئەو هێندە كاریگەری دروست كردووە كە گەیشتووەتە ئەو ئاستەی حكومەتی توركیا وەكو هەڕەشەیەكی سیاسی سەیری بكات و دەستگیری بكات.
سەرحەدۆی تەمەن 29 ساڵ لە یەكێك لە گەڕەكەكانی سوید كە تێیدا رەگەزپەرستی هەبووە، گەورە بووە. دایك و باوكی سەرحەدۆ لە زەبر و زەنگی دەسەڵاتدارانی توركیا هەڵاتوون و لە سوید گیرساونەتەوە. چیرۆكی دەستگیركردنی سەركردەكان لە گۆرانییەكانی سەرحەدۆدا رەنگیانداوەتەوە. ڤیدیۆكانیشی رەنگدانەوەی ئەو راستییەن. لە یەكێك لە ڤیدیۆكانیدا دوای ئازادكردنی كۆترێكی سپی، دەستگیركردنی منداڵێك پێشاندەدرێت. سەرحەدۆ ناوبانگێكی زۆری پەیداكردووە، بەڵام زۆر كەس پێیانوایە میوزیكەكەی سەرحەدۆ و هەندێك لە راپەرەكانی دیكە بە سیاسیكراون و پێشاندانی لایەنگیری پارتێكی دیاریكراو وا دەكات كە هەندێك لە گوێگرانی لەدەست بدات.
هەندێ كەسی دیكە دەڵێن بەڵام هەموو مەبەستی راپی كوردی مەبەستێكی سیاسییە. چەند ساڵێك لەمەوبەر ئیسرا چاوپێكەوتنێكی لەگەڵ راپەر شوان ئەرداڵ كرد كە خەڵكی باكووری كوردستانە. بەلای ئەرداڵەوە پەیامی گۆرانییەكانی هێندە گرنگە، كە دەڵێت ئەگەر پەیامەكەی نەگات ئەوا ئامادەیە واز لە راپ بهێنێ.
هۆنراوەی راپ كە زیاتر سەرنجی گوێگرانی تەمەن 20 -30 ساڵان رادەكێشن، یەك ئامانجیان هەیە: ئەویش ئەوەیە كە كوردی پارچە پارچە بوو لەدەوری خۆیان كۆبكەنەوە و هەستی یەكێتی لەلای كوردی ناوچە جیاوازەكان دروست بكات.
نالیا بۆزۆ پێیوایە كە راپەرەكان لە رێگەی وشەكانی نێو گۆرانییەكانیان دەنگی ناڕەزایی زیاتر بەرزدەكەنەوە و زیاتر دۆزی كورد دەناسێنن "پێموایە زیاتر بە سیاسی دەبێت. ئێستا كورد رووبەڕووی شەڕێكی دیكە بووەتەوە لە بەرەی سووریا، پێموایە راپەری كوردی زیاتر وەدەردەكەون و راپ بۆ كێشەی كورد لە سووریا دەڵێن. هەروەها جۆراوجۆری لە راپی كوردیدا زیاتر دەبێت، ئەوەش لەبەرئەوەی كە لاوی هەر چوار پارچەكەی كوردستان راپ وەكو ئامرازێك بۆ دەربڕینی بۆچوونی خۆیان بەكاردەهێنن."
رووداو- لەندەن
زیاتر لە 20 ساڵە میوزیكی راپی كوردی كە تێكەڵەیەكە لە ئاوازی قورس و ئاوازی كەلتووری لە چوارچێوەی میلۆدی عەرەبی و هۆنراوەی سیاسی و دەنگی ناڕەزاییدا گەنجانی كوردی لە دەوری خۆی یەكخستووە.
سەرەتای سەرهەڵدانی راپی كوردی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای دەركەوتنی راپی گانگستە لە ئەمریكا. لەوكاتەوە راپەرانی كورد لاسایی راپەرانی ئەمریكا دەكەنەوە هەر لە پۆشینی جلوبەرگەوە تا شێوازی جووڵەی جەستە و ئاوازی میوزیكی، بەڵام لە هەمانكاتدا خەباتی كەلتووریی خۆیان تێكەڵ كردووە. بەمشێوەیەش ناڕەزایی دەربڕین دژی رەگەزپەرستی و خواست بۆ ئازادی لە میوزیكی راپەرە كوردەكاندا رەنگیان داوەتەوە. ئەو ناڕەزاییە سیاسی و ئاوازەی كە لە راپی كوردیدا هەیە، سەرنجی نەوەیەكی نوێی كوردی لاو، وەكو نالیا بۆزۆی تەمەن 22 ساڵی بۆ خۆی راكێشاوە.
"بەپێچەوانەی ژانرە میوزیكییەكانی دیكە، پەیامی میوزیكی لە ئاوازی راپ و هیپ هۆپدا بە هێزێكی زۆرترەوە دەگاتە بینەر. ئەو هێزەش وا لە من دەكات كە خەباتی ئازادی كوردم بیر بكەوێتەوە".
ڤێرا ئیكاریۆس كێڵی، مامۆستای زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی سییەنا لە شاری نیویۆرك لێكۆڵینەوەی زۆری دەربارەی سیاسەت لای كوردی تاراوگەنشین كردووە و دەڵێت لە نێو راپەرانی كورددا دەبێت یەكگرتووییەك لە ناوەڕۆكی راپەكانیاندا بێتە ئاراوە.
"هەندێك لە راپەرەكان خەباتی كورد لە رێگەی ڤیدیۆی سەر ئینتەرنێتەوە نیشان دەدەن، هەندێكی دیكەیان باس لە بێ هیوایی دایك و باوكیان لەمەڕ خەونی نیشتیمان دەكەن، هەندێك لە راپەرەكانیش زیاتر ئاراستەیەكی ئاینییان گرتووە".
ڤێرا دەڵێت، بە پێچەوانەی راپی ئەمریكی كە پێشكەوتووە و ئابووریی خۆی هەیە، راپی كوردی كاتێكی زۆر زیاتری ویستووە تاوەكو بوونی خۆی بسەلمێنێ "هونەرمەندانی راپ گرنگییەكی كەمیان پێدراوە لە رابردوودا، چونكە ژانری راپی ئیتنی وا سەیر نەكراوە كە بتوانرێت بازاڕێكی گەورەی بۆ پەیدا بكرێ".
بەڵام بەهۆی بوونی ئینتەرنێت و ئاسان دەستگەیشتن بە ئینتەرنێت، گرووپە راپەرەكان و راپەرە تاكەكان توانیویانە لە ئەڵمانیا و دانیمارك و سویَد و بەریتانیاوە دەنگی خۆیان بەرزبكەنەوە و خۆیان بناسێنن.
ئیسرا شافیعی چوار ساڵ لەمەوبەر وێبسایتێكی بە ناوی Mideast Tunes دامەزراند. وێبسایتەكەی ئیسرا سەكۆیەكە بۆ ئەو دەنگانەی كە نەناسراون. ئیسرا دەڵێت ئینتەرنێت رۆڵێكی بەرچاوی هەبووە لە ناساندنی راپەرانی كورد.
زۆر لە راپەرەكان لە رێگەی ئینتەرنێتەوە یەكدییان ناسیوە و كاریان لەگەڵ یەكدی كردووە. تەنانەت لە هەندێك حاڵەتدا لە یەك شار و یەك وڵاتیشدا نەبوون. لەبەرئەوە ئینتەرنێت سەكۆیەكی گرنگە بۆ بەرهەمهێنان و یەكتر دۆزینەوە و بنیاتنانی جەماوەری گوێگر.
زۆر جار راپەرەكان بە زمانی دایك گۆرانی دەڵێن، بەڵام هەندێكیان بە توركیش راپ دەڵێن بۆ ئەوەی مەودای گوێگرانیان فراوانتر بكەن.
زۆر لە راپەرانی كورد راپ وەكو ئامرێزێك بۆ وەڵامدانەوەی رووداوەكان و گەیاندنی پەیامی خۆیان بەكاردەهێنن. یەكێك لەو راپەرانە سەرحەدۆیە. ئەو هێندە كاریگەری دروست كردووە كە گەیشتووەتە ئەو ئاستەی حكومەتی توركیا وەكو هەڕەشەیەكی سیاسی سەیری بكات و دەستگیری بكات.
سەرحەدۆی تەمەن 29 ساڵ لە یەكێك لە گەڕەكەكانی سوید كە تێیدا رەگەزپەرستی هەبووە، گەورە بووە. دایك و باوكی سەرحەدۆ لە زەبر و زەنگی دەسەڵاتدارانی توركیا هەڵاتوون و لە سوید گیرساونەتەوە. چیرۆكی دەستگیركردنی سەركردەكان لە گۆرانییەكانی سەرحەدۆدا رەنگیانداوەتەوە. ڤیدیۆكانیشی رەنگدانەوەی ئەو راستییەن. لە یەكێك لە ڤیدیۆكانیدا دوای ئازادكردنی كۆترێكی سپی، دەستگیركردنی منداڵێك پێشاندەدرێت. سەرحەدۆ ناوبانگێكی زۆری پەیداكردووە، بەڵام زۆر كەس پێیانوایە میوزیكەكەی سەرحەدۆ و هەندێك لە راپەرەكانی دیكە بە سیاسیكراون و پێشاندانی لایەنگیری پارتێكی دیاریكراو وا دەكات كە هەندێك لە گوێگرانی لەدەست بدات.
هەندێ كەسی دیكە دەڵێن بەڵام هەموو مەبەستی راپی كوردی مەبەستێكی سیاسییە. چەند ساڵێك لەمەوبەر ئیسرا چاوپێكەوتنێكی لەگەڵ راپەر شوان ئەرداڵ كرد كە خەڵكی باكووری كوردستانە. بەلای ئەرداڵەوە پەیامی گۆرانییەكانی هێندە گرنگە، كە دەڵێت ئەگەر پەیامەكەی نەگات ئەوا ئامادەیە واز لە راپ بهێنێ.
هۆنراوەی راپ كە زیاتر سەرنجی گوێگرانی تەمەن 20 -30 ساڵان رادەكێشن، یەك ئامانجیان هەیە: ئەویش ئەوەیە كە كوردی پارچە پارچە بوو لەدەوری خۆیان كۆبكەنەوە و هەستی یەكێتی لەلای كوردی ناوچە جیاوازەكان دروست بكات.
نالیا بۆزۆ پێیوایە كە راپەرەكان لە رێگەی وشەكانی نێو گۆرانییەكانیان دەنگی ناڕەزایی زیاتر بەرزدەكەنەوە و زیاتر دۆزی كورد دەناسێنن "پێموایە زیاتر بە سیاسی دەبێت. ئێستا كورد رووبەڕووی شەڕێكی دیكە بووەتەوە لە بەرەی سووریا، پێموایە راپەری كوردی زیاتر وەدەردەكەون و راپ بۆ كێشەی كورد لە سووریا دەڵێن. هەروەها جۆراوجۆری لە راپی كوردیدا زیاتر دەبێت، ئەوەش لەبەرئەوەی كە لاوی هەر چوار پارچەكەی كوردستان راپ وەكو ئامرازێك بۆ دەربڕینی بۆچوونی خۆیان بەكاردەهێنن."